ბორიუმი

თარგი:ინფოდაფა ბორიუმი ბორიუმი (თარგი:Lang-la; ქიმიური სიმბოლო — $\mathrm{B}\mathrm{h}$), უნნილსეპტიუმი (თარგი:Lang-la; ქიმიური სიმბოლო — $\mathrm{U}\mathrm{n}\mathrm{s}$), ეკა-რენიუმი (Eka-rhenium) — ელემენტთა პერიოდული სისტემის მეშვიდე პერიოდის, მეშვიდე ჯგუფის (მოძველებული კლასიფიკაციით — მეშვიდე ჯგუფის თანაური ქვეჯგუფის, VIIბ) ხელოვნურად მიღებული რადიოაქტიური ქიმიური ელემენტი. მისი ატომური ნომერია — 107. ცნობილია იზოტოპები, რომელთა მასური რიცხვია 261-დან 272. მიღებული იზოტოპებიდან ყველაზე სტაბილური იზოტოპია  — ბორიუმ-267 რომლის ნახევარდაშლის პერიოდია 17 წმ. ელემენტს სახელი დაერქვა დანიელი ფიზიკოსის ნილს ბორის პატივსაცემად.

ისტორია

1976 წელს 107-ე ელემენტის სინთეზის შესახებ პირველი განაცხადა იური ოგანესიანის ჯგუფმა დუბნიდან. ამ ნამუშევარის მეთოდიკა მდგომარეობდა - ბისმუტ-209-ისა და ქრომ-54-ის ბირთვების შერწყმის რეაქციის სპონტანური დაყოფის პროდუქტების კვლევაში. ნაპოვნი იქნა ორი დამახასიათებელი ნახევარდაშლის დრო: 5 წმ. და 1—2 მლწმ. პირველი მიწერილი იყო ბირთვ ²⁵⁷105-ის დაშლაზე, რადგანაც ასეთივე ნახევარდაშლის პერიოდი იყო 105-ე ელემენტის მიღების რეაქციის პროდუქტებისათვის: ²⁰⁹Bi+⁵⁰Ti, ²⁰⁸Pb+⁵¹V, ²⁰⁵Tl+⁵⁴Cr. ნახევარდაშლის მეორე პერიოდი მიეწერა ბირთვს ²⁶¹107, რომელსაც, მეცნიერების ვარაუდით, აქვს ორი დაშლა: სპონტანური დაშლა (20 %) და α-დაშლა, რომელიც იწვევს წარმოქმნილი ბირთვის ²⁵⁷105 სპონტანურ დაშლას ნახევარდაშლის პერიოდით 5 წმ.

1981 წელს გერმანელი მეცნიერების ჯგუფმა დარმშტადტის მძიმე იონების ინსტიტუტიდან (თარგი:Lang-de) გამოიკვლია იგივე რეაქციის პროდუქტები ²⁰⁹Bi+⁵⁴Cr, და გამოიყენა უფრო დახვეწილი მეთოდიკა, რომელიც იძლეოდა საშუალებას აღმოეჩინა ნუკლიდების α-დაშლა და განესაზღვრათ მისი პარამეტრები. თავის ექსპერიმენტში GSI -ის მეცნიერებმა მოახდინეს ბირთვ ²⁶²107-ის α-დაშლის 5 მოვლენის იდენტიფიცირება, და მათი სიცოცხლის დრო შეაფასეს 4,7+2,3−1,6 წმ.

როგორც 107, 105 და 104 ელემენტების იზოტოპების შემდგომ კვლევამ აჩვენა, რეაქციაში ²⁰⁹Bi+⁵⁴Cr მართლაც იბადება, ჩნდება ბირთვები ²⁶¹107 და ²⁶²107. მაგრამ 1976 წელს დუბნის მენიერების მიერ მიღებული ბევრი დასკნა გამოვიდა მცდარი. კერძოდ, ნახევარდაშლის პერიოდი 5 წმ ააქვს არა ²⁵⁷105, არამედ ²⁵⁸105. 1/3 ალბათობით ეს ნუკლიდი განიცდის ბეტა-დაშლას და გარდაიქმნება ²⁵⁸104-ში, რომელიც ძალიან ჩქარა (ნახევარდაშლის პერიოდი 12 მლწმ) იყოფა სპონტანურად. ეს ნიშნავს, რომ დუბნის ჯგუფი აკვირდებოდნენ არა ბირთვ ²⁶²107-ის α-დაშლის პროდუქტებს, არამედ ²⁶¹107. იზოტოპ ²⁶¹107-ის სიცოცხლის დრო თანამედროვე მონაცემებით შეადგენს 12 მლწმ., რაც შედარებით მეტია ვიდრე 1976 წელს დამტკიცებული დრო.

სახელწოდება

1992 წლის სექტემბერში დარმშტადტის და დუბნის მეცნიერებს შორის მიღწეულ იქნა შეთანხმება იმის შესახებ, რომ 107 ელემენტს ეწოდოს «ნილსბორიუმი» დანიელი ფიზიკოსის ნილს ბორის პატივსაცემად, თუმცა თავდაპირველად საბჭოთა მეცნიერები გეგმავდნენ «ნილსბორიუმი» 105-ე ელემენტისათვის ეწოდებინათ (ახლა ეს ელემენტი დუბნიუმია). 1993 წელს IUPAC-მა აღიარა გერმანელი მეცნიერების პრიორიტეტი 107-ე ელემენტის იდენტიფიკაციაში, და 1994 წელს თავის რეკომენდაციაში წარმოადგინა სახელწოდება «ბორიუმი», რადგანაც ქიმიური ელემენტების სახელცოდებები არასდროს არ შედგებოდა მეცნიერის სახელი გვარისაგან. ეს გადაწყვეტილება საბოლოოდ მიღებული იქნა 1997 წელს დანიელი ქიმიკოსებთან კონსულტაციის შემდეგ.

ცნობილი იზოტოპები

იზოტოპი	მასა	ნახევარდაშლის პერიოდი	დაშლის ტიპი
261Bh	261	$12,{}_{-3}^{+5}$ 12თარგი:Sup sub მლწმ	α-დაშლა 257Db
262Bh	262	8,0±2,1 мс	α-დაშლა 258Db
264Bh	264	$0,44{}_{-0,16}^{+0,60}$ წმ	α-დაშლა 260Db
265Bh	265	$0,9{}_{-0,3}^{+0,7}$ წმ	α-დაშლა 261Db
266Bh	266	$1,7{}_{-0,8}^{+8,2}$ წმ	α-დაშლა 262Db
267Bh	267	$17{}_{-6}^{+14}$ წმ	α-დაშლა263Db
272Bh	272	$10{}_{-4}^{+12}$ წმ	α-დაშლა268Db

რესურსები ინტერნეტში

• ბორიუმი Webelements-ზე
• ბორიუმი ქიმიური ელემენტების პოპულარულ ბიბლიოთეკაში თარგი:Webarchive
• WebElements.com — Bohrium
• EnvironmentalChemistry.com — Bohrium
• Los Alamos National Laboratory — Bohrium თარგი:Webarchive
• ელემენტის სინთეზის შესახებ საიტზე ОИЯИ თარგი:Webarchive