სიბორგიუმი

თარგი:ინფოდაფა სიბორგიუმი სიბორგიუმი (თარგი:Lang-la; ქიმიური სიმბოლო — $\mathrm{S}\mathrm{g}$), უნნილჰექსიუმი (თარგი:Lang-la; ქიმიური სიმბოლო — $\mathrm{U}\mathrm{n}\mathrm{h}$), ეკა-ვოლფრამი (Eka-tungsten) — ელემენტთა პერიოდული სისტემის მეშვიდე პერიოდის, მეექვსე ჯგუფის (მოძველებული კლასიფიკაციით — მეექვსე ჯგუფის თანაური ქვეჯგუფის, VIბ) ხელოვნურად მიღებული რადიოაქტიური ქიმიური ელემენტი. მისი ატომური ნომერია — 106, სიმკვრივე — 23-24 გ/სმ³. სახელი დაერქვა ამერიკელი ქიმიკოსის გლენ თეოდორ სიბორგის პატივსაცემად.

ისტორია

სიბორგიუმი სინთეზირებული იქნა 1974 წელს კალიფორნიის უნივერსიტეტის ლოურენსის სახელობის ეროვნულ ლაბორატორიაში ბერკლიში. ახალი ელემენტის მისაღებად გამოყენებული იქნა ²⁴⁹Cf+¹⁸O→²⁶³106+4n -ის რეაქცია. ნუკლიდები იდენტიფიცირებული იქნა α-დაშლით ²⁵⁹Rf-ად და შემდეგ ²⁵⁵No-ში. ამავ დროს და დამოუკიდებლად მომუშავე დუბნას ჯგუფმა გიორგი ფლიოროვისა და იური ოგანესიანის მეთაურობით გამოაქვეყნა 106-ე ლემენტის სინთეზის მონაცემები ტყვიის და ქრომის ბირთვების შერწყმის რეაქციისას. მეცნიერები მათ მიერ ნანახ ბირთვ ²⁵⁹106-ის სპონტანური დაშლის რეაქციის პროდუქტის ნახევარდაშლის პერიოდს მიაწერდნენ რამდენიმე მილიწამს-ის სპონტანურ დაყოფას. ეს მიღწევა აღიარებლ იქნა როგორც მეცნიერული აღმოჩენა და შეტანი იქნა სსრკ-ს სახელმწიფო რეესტრში № 194-ად 1974 წლის 11 ივლისი პრიორიტეტითსემდეგი ფორმულირებით: «დადგენილ იქნა აქამდე უცნობი 106 ატომური ნომრით რადიოაქტიური ელემენტის იზოტოპის წარმოქმნის მოვლენა, რაც ვლინდებოდა ქრომის აჩქარებული იონების მეშვეობით ტყვიის იზოტოპის დასხივებით შედეგად ტყვიისა და ქრომის ბირთვების შერწყმა და 106 ელემენტის იზოტოპის წარმოქმნით რომლის ნახევარდაშლის პერიოდი მიახლოებით 0,01 წმ-ია».

IUPAC-ის სამუშაო ჯგუფმა 1993 წ. დაადგინა, რომ დუბნის ჯგუფის მუშაობას ჰქონდა დიდ მნიშვნელობა შემდგომი კვლევებისათვის, მაგრამ, ბერკლის ჯგუფის მუშაბისგან განსხვავებით ვერ მოახდინა ახალი ელემენტის წარმოქმნის დამაჯერებელი დემონსტრაცია. ამიტომაც 1997 წ. IUPAC (თავისი ადრინდელი რეკომენდაციის მიუხედავად, სადაც გამოთქმული იყო საბჭოთა მეცნიერების წინადადებაზე თანხმობა ეწოდებინათ ელემენტისათვის «რეზერფორდიუმი») მიიღო გადაწყვეტილება ელემენტისათვის მიენიჭებინა სახელი ბერკლის უნივერსიტეტის გამოჩენილი ფიზიკოსის გლენ სიბორგის პატივსაცემად, რომელიც მონაწილეობდა პლუტონიუმის და სხვა ცხრა ტრანსურანული ელემენტების აღმოჩენაში. სიბორგი გახდა პირველი მეცნიერი, რომლის სახელი მიენიჭა ელემენტს სიცოცხლეშივე..

სიბორგიუმი მიღებულ იქნა ხელოვნურად, ბირთვული სინთეზის გზით. ატომურ ბირთვში ნაწილაკების დიდი რაოდენობა ატომს აქცევს არასტაბილურად და იწვევს მის დაყოფას უფრო ნაკლებ ნაწილაკებად წარმოქმნისთანავე.

სიბორგიუმი მიეკუთვნება ტრანსაქტინოიდების რიცხვს, სავარაუდოდ მდებარეობს მენდელეევის სისტემის მე-7 პერიოდის, VIB ჯგუფში. სიბორგიუმის ატომის ელექტრონების გარე სამი შრის ფორმულა სავარაუდოდ შემდეგია:

5s² p⁶ d¹⁰ f¹⁴ 6s² p⁶ d⁴ 7s².

მეცნიერებმა მიიღეს სიბორგიუმის რამდენიმე იზოტოპი, რომლის მასური რიცხვია 258—267, 269 და 271, რომლებიც განსხვავდებიან ნახევარდაშლის პერიოდით. ყველაზე დიდი ნახევარდაშლის პერიოდი (3,1 წთ) აქვს ²⁶⁹Sg.

ცნობილი იზოტოპები

იზოტოპი	მასა	ნახევარდაშლის პერიოდი	დაშლის ტიპი
258Sg	258	$2,9{}_{-0,7}^{+1,3}$ მლწმ.	სპონტანური დაყოფა
259Sg	259	$0,48{}_{-0,13}^{+0,28}$ წმ.	α-დაშლა 255Rf (90 %); სპონტანური დაყოფა
260Sg	260	3,6±0,9 მლწმ.	α-დაშლა 256Rf; სპონტანური დაყოფა
261Sg	261	0,23±0,06 წმ	α-დაშლა 257Rf
262Sg	262	$6,9{}_{-1,8}^{+3,8}$ მლწმ.	სპონტანური დაყოფა; α-დაშლა 258Rf (< 22 %)
263Sg	263	1,0±0,2 წმ	α-დაშლა 259Rf; სპონტანური დაყოფა (< 30 %)
264Sg	264	$37{}_{-11}^{+12}$ მლწმ.	სპონტანური დაყოფა
265Sg	265	8±3 წმ	სპონტანური დაყოფა; α-დაშლა 261Rf
266Sg	266	$21{}_{-12}^{+20}$ წმ.	სპონტანური დაყოფა; α-დაშლა 262Rf
267Sg	267	1,4 წთ	სპონტანური დაყოფა; α-დაყოფა 263Rf
269Sg	269	$3,1{}_{-1,1}^{+3,7}$ წთ.	α-დაშლა 265Rf
271Sg	271	$2,4{}_{-1,0}^{+4,3}$ წთ.	α-დაშლა 267Rf; სპონტანური დაყოფა

ქიმიური ნაერთები

ცნობილია სიბორგიუმის შემდეგი ნაერთები: SgO₂Cl₂, SgO₂F₂, SgO₃, H₂SgO₃, ასევე კომპლექსური იონები [SgO₂F₃]^- и [Sg(OH)₅(H₂O)]⁺.

შესწავლილია სიბორგიუმის კარბონილური კომპლექსი Sg(CO)₆.

რესურსები ინტერნეტში

• სიბორგიუმი Webelements-ზე
• სიბორგიუმი ქიმიური ელემენტების პოპულარულ ბიბლიოთეკაში თარგი:Webarchive
• ელემენტების სინთეზის შესახებ საიტზე - ОИЯИ თარგი:Webarchive