ნახშირბადის ტეტრაქლორიდი

თარგი:ინფოდაფა ნივთიერება ნახშირბადის ტეტრაქლორიდი — ორგანული ნივთიერება ქიმიური ფორმულით $\mathrm{C}\mathrm{C}\mathrm{l}{\phantom{A}}_4$. არის უფერო სითხე. არ არის ცეცხლსაშიში, მაგრამ სახიფათოა ჯამრთელობისათვის. დიდი რაოდენობა ნახშირბადის ტეტრაქლორიდის სასუნთქი გზებით ორგანიზმში მოხვედრა იწვევს ცენტრალური ნერვული სისტემის დეგენერაციას.

სინთეზი

ნახშირბადის ტეტრაქლორიდის მიღება ხდება მეთანის და ქლორის ურთიერთქმედებით იმისათვის, რომ რეაქცია წარიმართოს საჭირო არის ულტრაიისფერი დასხივება, რათა ორი ქლორის ატომი ერთმანეტს დაშორდეს და ატომური ქლორის რადიკალმა შეუტიოს მეთანის მოლეკულას ნახშირბადის ტეტრაქლორიდი არის ამ რეაქციის პროდუქტი რეაქცია მიმდინარეობს 4 ეტაპად და მიიღება სხვა მეთანის ქლორნაწარმებიც, როგორებიცაა მონოქლორმეთანი, დიქლორმეთანი და ტრიქლორმეთანი (ქლოროფორმი). რეაქცია პირველად 1839 წელს ჩატარდა, მაშინ საწყის პროდუქტად გამოიყენეს ქლოროფორმი მეთანის ნაცვლად, ამიტომაც რეაქცია ერთ ეტაპად წარიმართა.

• $\mathrm{C}\mathrm{H}{\phantom{A}}_4$ + 4 $\mathrm{C}\mathrm{l}{\phantom{A}}_2$ → $\mathrm{C}\mathrm{C}\mathrm{l}{\phantom{A}}_4$ + 4 $\mathrm{H}\mathrm{C}\mathrm{l}$

ჰექსაქლორ ეთანში ხდება ნახშირბად ატომებს შორის ბმის გახლეჩა და ორი ატომი ქლორის მიერთება. მიიღება ორი მოლი ნახშირბადის ტეტრაქლორიდი.

• $\mathrm{C}{\phantom{A}}_2\mathrm{C}\mathrm{l}{\phantom{A}}_6$ + $\mathrm{C}\mathrm{l}{\phantom{A}}_2$ → 2 $\mathrm{C}\mathrm{C}\mathrm{l}{\phantom{A}}_4$

ნახშირბადის დისულფიდის და ქლორის ურთიერთქმედებით მიიღება ნახშირბადის ტეტრაქლორიდი და დიგოგირდის დიქლორიდი. რეაქცია უნდა მიმდინაეობდეს 105-დან 130 °C-მდე ტემპერატურის ფარგლებში. ამ რეაქცია მიმართავდნენ 1950 წლის შემდეგ.

• $\mathrm{C}\mathrm{S}{\phantom{A}}_2$ + 3$\mathrm{C}\mathrm{l}{\phantom{A}}_2$ → $\mathrm{C}\mathrm{C}\mathrm{l}{\phantom{A}}_4$ + $\mathrm{S}{\phantom{A}}_2\mathrm{C}\mathrm{l}{\phantom{A}}_2$

გამოყენება

ორგანულ ქიმიაში გამოიყენება აპელის რეაქციისთვის. წარსულში გამოიყენებოდა მაცივარ აგენტად და ლავა ლამპებში. 1910 წელს წარმოებული იქნა, რათა გამოეყენათ როგორც ცეცხლმაქრი. მაღალი ხარისხის ნახშირბადის ტეტრაქლორიდი გამოიყენება ქლორფტორორგანული ნაერთების, მაცივარ აგენტ R-11 (ტრიქლორფტორმეთანის) და R-12 (დიქლორდიფტორმეთანის) მისაღებად. ეს უკანასკნელი ნივთიერებები ბუნებაში მოხვედრისთანავე იწვევენ ოზონის მოლეკულების დაშლას.

უსაფრთხოება

ნახშირბადის ტეტრაქლორიდი არის ძლიერი ჰეპატოტოქსინი (ანუ ტოქსიკურია ღვიძლისთვის). მისი შესუნთქვა იწვევს ცენტრალური ნერვული სისტემის დაზიანებას, ამას მოყვება ღვიძლის და თირკმელების დეგენერაცია, რამაც შესაბამის ორგანოებზე შესაძლოა სიმსივნე გამოიწვიოს. ატმოსფეროში მოხვედის შემდეგ საჭიროა 85 წელი, რათა ნახშირბადის ტეტრაქლორიდი განაგურდეს. ჰაერში, მაღალი ტემპერატურის პირობებში, გარდაიქმნება მომწამლავ ნივთიერება ფოსგენად.