ზარინი

თარგი:ინფოდაფა ნივთიერება ზარინი — უფერო, უსუნო სითხე ქიმიური ფორმულით $\mathrm{C}{\phantom{A}}_4\mathrm{H}{\phantom{A}}_{10}\mathrm{F}\mathrm{O}{\phantom{A}}_2\mathrm{P}$. ზარინი ნერვული აგენტების რიცხვშია, რის გამოც მას ქიმიურ იარაღად იყენებენ. ის მასობრივი განადგურების იარაღთა სიაშია. 1997 წელს ქიმიური იარაღის კონვენციით ზარინის წარმოება და დასაწყობება აიკრძალა და ის ქიმიური იარაღის 1-ლ სიაში მოხვდა. 1994 წელს გაეროს სპეციალური კომისიის გადაწყვეტილებით და უშიშროების საბჭოს 687-ე რეზოლუციით განადგურდა ერაყში არსებული ზარინის საცავები. ზარინი არის ორგანოფოსფატების ნაერთი. მცირე კონცენტრაციაც კი სასიკვდილოა. სასიკვდილოდ საკმარისი დოზის შესუნთქვის შემდეგ ადამიანი იღუპება ერთიდან ათ წუთამდე დროში, რადგან ფილტვებით შესუნთქული ნივთიერება კუნთების დამბლას იწვევს. თუ ადამიანი არ მიიღებს სასიკვდილო დოზას, მაგრამ არც შესაბამისი წამლებით იმკურნალებს, შესაძლოა მან სამუდამო ნევროლოგიური დაზიანება მიიღოს.

სინთეზი და თვისებები

ზარინი მიიღება მეთილფოსფოროვანი მჟავის დიქლორიდის, იზოპროპილის სპირტისა და ნატრიუმის ფთორიდის რეაქციით:

• $\mathrm{C}{\mathrm{H}}_{\mathrm{3}}\mathrm{P}\mathrm{O}\mathrm{C}{\mathrm{l}}_{\mathrm{2}}\mathrm{+}\mathrm{C}{\mathrm{H}}_{\mathrm{3}}\mathrm{C}\mathrm{H}\mathrm{(}\mathrm{O}\mathrm{H}\mathrm{)}\mathrm{C}{\mathrm{H}}_{\mathrm{3}}\mathrm{+}\mathrm{N}\mathrm{a}\mathrm{F}\mathrm{\to }\mathrm{C}{\mathrm{H}}_{\mathrm{3}}\mathrm{P}\mathrm{(}\mathrm{=}\mathrm{O}\mathrm{)}\mathrm{(}\mathrm{F}\mathrm{)}\mathrm{O}\mathrm{C}\mathrm{H}\mathrm{(}\mathrm{C}{\mathrm{H}}_{\mathrm{3}}{\mathrm{)}}_{\mathrm{2}},$

სხვა ხერხით მას იღებენ მეთილფოსფოროვანი მჟავის დიქლორიდის, მეთილფოსფონილის დიფთორიდისა და იზოპროპილის სპირტისგან:

• $\mathrm{C}{\mathrm{H}}_{\mathrm{3}}\mathrm{P}\mathrm{O}\mathrm{C}{\mathrm{l}}_{\mathrm{2}}\mathrm{+}\mathrm{C}{\mathrm{H}}_{\mathrm{3}}\mathrm{P}\mathrm{O}{\mathrm{F}}_{\mathrm{2}}\mathrm{+}\mathrm{C}{\mathrm{H}}_{\mathrm{3}}\mathrm{C}\mathrm{H}\mathrm{(}\mathrm{O}\mathrm{H}\mathrm{)}\mathrm{C}{\mathrm{H}}_{\mathrm{3}}\mathrm{\to }\mathrm{C}{\mathrm{H}}_{\mathrm{3}}\mathrm{P}\mathrm{(}\mathrm{=}\mathrm{O}\mathrm{)}\mathrm{(}\mathrm{F}\mathrm{)}\mathrm{O}\mathrm{C}\mathrm{H}\mathrm{(}\mathrm{C}{\mathrm{H}}_{\mathrm{3}}{\mathrm{)}}_{\mathrm{2}}\mathrm{.}$

ოთახის ტემპერატურაზე ზარინი უფერო სითხეა, რომელსაც სუსტად გამოხატული ვაშლის ყვავილის სუნი აქვს. წყალთან და ორგანულ გამხსენელებთან შედის ყველა რეაქციაში. ორთქლის მაღალი წნევის გამო ის სწრაფად ორთქლდება. აირად მდგომარეობაშიც ზარინი უფერო და უსუნოა.

100 °C-მდე ტემპერატურაზე თერმულად სტაბილურია, მის დაშლას აჩქარებს მჟავების თანაობა.

ბიოლოგიური ეფექტი

ზარინი (წითელი), აცეტილქოლინესტერისი (ყვითელი), აცეტლქოლინი (ლურჯი)

სხვა ნერვული აგენტების მსგავსდად, ზარინი უტევს ნერვულ სისტემას და კუნთების დამბლას იწვევს. სიკვდილის მთავარი მიზეზი ასფიქსია ხდება, რადგან სუნთქვაში მონაწილე კუნთები ითიშება. კონკრეტულად, ზარინი არის აცეტილქოლინესთერაზას ძლიერი ინჰიბიტორი, ფერმენტის, რომელიც გარდაქმნის ნევრომედიატორ აცეტილქოლინს. ხერხემლიანებში, აცეტილქოლინი არის მედიატორი, რომელიც ნერვკუნთოვან გადაცემაში გამოიყენება ცენტრალურ ნერვულ სისტემასა და ნეირონებს შორის სიგნალის გადასაცემად. ზარინი მოქმედებს ქოლინესთერაზაზე კოვალენტური ბმების წარმოქმნით. ფტორი ტოვებს ნივთიერებას, შედეგად ფოსფოდიეთერული ბმა წარმოიქმნება და ბიოლოგიურად არააქტიური ხდება.

მისი მოქმედების მექანიზმი ჰგავს ბევრი ინსექტიციდის, მათ შორის კარბოფოსისას. ბიოლოგიური აქტივობის თვალსაზრისით ის ჰგავს კარბამატებს, როგორიცაა სევინი და მედიკამენტებს: პირიდოსტიგმინს, ნეოსტიგმინს და ფიზოსტიგმინს.

მოქმედება და მკურნალობა

1970 წელს ზარინის შედეგების კურდღელზე გამოცდა.

ზარინი მკვეთრად არასტაბილურია (სითხე მარტივად გადაიქცევა აირად) მისი მონათესავე ნერვული აგენტების მსგავსად, ამიტომ მისი შესუნთქვა ძალიან საშიშია, ამასთან შესაძლოა მისმა ორთქლმა კანიდანაც შეაღწიოს. ზარინის მცირე კონცენტრაციამაც კი შესაძლოა სიკვდილი გამოიწვიოს. თუ ინჰალაციის შემდეგ მოწამლული ადამიანი 1-იდან 10 წუთამდე დროში ანტიდოტებს ატროპინს და პრალიდოქსიმს მიიღებს, ის შეიძლება გადარჩეს. პრალიდოქსიმს ქოლინესტერაზას რეგენერაცია შეუძლია, თუ ავადმყოფს მას ხუთი საათის განმავლობაში მისცემენ. ბიპერიდენი, სინთეტიკური აცეტილქოლინის ანტაგინისტი, განიხილება ატროფინის შემცვლელად, რადგან მასზე უკეთესად და ეფექტურად მოქმედებს.

სუფთა სახის ზარინი ციანიდზე 26-ჯერ მეტად სასიკვდილოა.

ზარინით გამოწვეული პირველი სიმპტომები არის სურდო და გულ-მკერდის არეში შებოჭილობა. ამის შემდეგ, მოწამლულს ეწყება გულისრევა, სუნთქვის უკმარისობა და ნერწყვდენა. მოგვიანებით ადამიანი მთლიანად კარგავს კონტროლს საკუთარ სხეულზე, რაც კრუნჩხვაში გადაიზრდება. საბოლოოდ, მსხვერპლი ვარდება კომაში და კრუნჩხვით სპაზმებთან ერთად სუნთქვაც უჩერდება.

ტოქსიკურობა

ზარინი ძალიან ტოქსიკური ნივთიერებაა. მისი ადამიანზე მოქმედება გამოითვალა ცხოველებზე დაკვირვების შედეგად. მისი ტოქსიკურობის მინიმალურ კონცენტრაციად მიჩნეულია 35 მგ-წთ/კუბი. შედარებისთვის სხვა მომწამვლელი ნივთიერებების იგივე მაჩვენებლებია:

• წყალბადის ციანიდი — 2860 მგ-წთ/კუბი (ზარინზე 81-ჯერ სუსტი)
• ფოსგენი — 1500 მგ-წთ/კუბი (ზარინზე 43-ჯერ სუსტი)
• იპრიტი — 1000 მგ-წთ/კუბი (ზარინზე 28-ჯერ სუსტი)
• ქლორი — 19000 მგ-წთ/კუბი (ზარინზე 543-ჯერ სუსტი)

ისტორია

ზარინი აღმოაჩინეს 1938 წელს გერმანიაში, ვუპერტალში IG Farben-ის მეცნიერებმა. ის გერმანელების შექმნილი ოთხი ნერვული აგენტიდან უძლიერესია. სახელი მათი აღმომჩენი მეცნიერების ინიციალების მიხედვით დაერქვა.

ქიმიურ იარაღად გამოყენების ქრონოლოგია

ზარინის სადემონსტრაციო კასეტური ბომბი აშშ-ში

• ადრეული 1950-იანები: ნატომ ზარინი სტანდარტულ ქიმიურ იარაღად მიიღო. სსრკ და აშშ მას სამხედრო მიზნებისთვის იყენებდა.
• 1953 წელი: 20 წლის რონალდ მედისონი, სამეფო სამხედრო-საჰაერო ძალები ინჟინერი დაიღუპა ზარინის გამოცდის დროს. მაშინ მისი სიკვდილი უბედურ შემთხვევას მიაწერს. თუმცა, 2004 წელს ჩატარებულმა გამოძიებამ აჩვენა, რომ მედისონი უკანუნოდ ნერვული აგენტების არათერაპიული ექსპერიმენტების დროს მოკლეს.
• 1957 წელი: შეერთებულ შტატებში ზარინის მასობრივი წარმოება შეწყდა, თუმცა არსებული მარაგების ხელახლა გამოხდა 1970 წლამდე გრძელდებოდა.
• 1976 წელი: ჩილეს სადაზვერვო სამსახურმა ბიოქიმიკოს ეუგენიო ბერიოსს დაავალა ზარინის აირის გაუმჯობესება, რათა ის მოწინააღმდეგეებთან ბრძოლაში გამოეყენა. დაზვერვის მთავარი ამოცანა, აირის გამოყენების გაადვილება იყო. მოგვიანებით ბერიოსი მოწმობს, რომ ზარინი რამდენიმე მკვლელობისათვის გამოიყენეს.
• 1988 წლის მარტი: ჩრდილოეთ ერაყში ზარინის შემცველი ბომბებით დაიბომბა ეთნიკურად ქურთებით დასახლებული ჰალაბჯა (70 000-იანი მოსახლეობით). დაიღუპა დაახლოებით 5 000 ადამიანი.
• 1988 წლის აპრილი: ირან-ერაყის ომში ირანული მხარე ოთხჯერ დაიბომბდა ზარინის ბომბებით.
• 1993 წელი: გაეროს ქიმიური იარაღის კონვენციის 162-მა ხელმომწერმა ქვეყანამ სხვა მრავალ ქიმიურ იარაღთან ერთად, ზარინის წარმოება და გამოყენება აკრძალა. დადგენილება ძალაში შევიდა 1997 წლის 29 აპრილს და ზარინის მფლობელ ქვეყნებს მათი განადგურება 2007 წლამდე დაევალათ. დეკლარაციის ძალაში შესვლისას მსოფლიოში 15 047 ტონა ზარინი არსებობდა. 2015 წლის მონაცემებით ამ რაოდენობის 89% განადგურდა.
• 1994 წელი: მაცუმოტოს ინციდენტის შედეგად, იაპონურმა რელიგიურმა სექტამ 8 ადამიანი მოკლა და 200-მდე დააავადა.
• 1995 წელი: ტოკიოს მეტროზე ზარინით თავდასხმა; იგივე რელიგიურმა სექტამ ტოკიოს მეტროში 12 ადამიანი მოკლა.
• 2004 წელს ერაყის ამბოხებისას შეერთებული შტატების სამხედრო კოლონის ახლოს ზარინის შემცველი ბომბი ააფეთქეს. მოიწამლა ორი ჯარისკაცი.
• 2013 წელი: რიფ-დიმაშკის მუჰაფაზაში სირიის სამოქალაქო ომის დროს გოუთაში თავდასხმის დროს სხვადასხვა წყაროებით დაიღუპა 322-დან 1 729 ადამიანამდე.
• 2017 წელი: ხან-შაიხუნის ქიმიური თავდასხმის შედეგად ქალაქი ხან-შაიხუნი, რომელიც იდლიბის მუჰაფაზაში მდებარეობს, ავიაციამ დაბომბა, შედეგად სამოქალაქო პირები მასობრივად მოიწამლნენ ზარინის ქიმიური გაზით. იდლიბის ჯანმრთელობის ორგანოს ინფორმაციით, დაიღუპა სულ მცირე 74 ადამიანი და დაშავდა 557-ზე მეტი.

რესურსები ინტერნეტში

• Material Safety Data Sheet თარგი:Webarchive
• CIA memo: The Stability of Iraq's Chemical Weapons Stockpile თარგი:Webarchive
• CDC Sarin fact sheet
• CDC Sarin Emergency Response Card