იხილეთ წყარო გვერდისთვის ბორიუმი

{{ინფოდაფა ბორიუმი}}
'''ბორიუმი'''<ref>[https://techdict.ge/ka/word/%E1%83%91%E1%83%9D%E1%83%A0%E1%83%98%E1%83%A3%E1%83%9B%E1%83%98%7Cka/ ბორიუმი] — ტექნიკური ლექსიკონი</ref> ({{lang-la|Bohrium}}; ქიმიური სიმბოლო — <chem>Bh</chem>), ''უნნილსეპტიუმი'' ({{lang-la|Unnilseptium}}; ქიმიური სიმბოლო — <chem>Uns</chem>), ''ეკა-რენიუმი'' (Eka-rhenium) — [[ქიმიურ ელემენტთა პერიოდული სისტემა|ელემენტთა პერიოდული სისტემის]] [[ელემენტთა პერიოდული სისტემის მეშვიდე პერიოდი|მეშვიდე პერიოდის]], მეშვიდე ჯგუფის (მოძველებული კლასიფიკაციით — მეშვიდე ჯგუფის თანაური ქვეჯგუფის, VIIბ) ხელოვნურად მიღებული [[რადიოაქტიური ელემენტი|რადიოაქტიური ქიმიური ელემენტი]]. მისი [[ატომური ნომერი]]ა — 107.  ცნობილია იზოტოპები, რომელთა [[მასური რიცხვი]]ა 261-დან 272. მიღებული იზოტოპებიდან ყველაზე სტაბილური იზოტოპია &nbsp;— ბორიუმ-267 რომლის [[ნახევარდაშლის პერიოდი]]ა 17&nbsp;წმ<ref name="bk2000">{{სტატია
|ავტორ = P. A. Wilk et al.
|სათაური = Evidence for New Isotopes of Element 107: <sup>266</sup>Bh and <sup>267</sup>Bh
|ორიგინალი =
|ბმული = http://link.aps.org/abstract/PRL/v85/p2697
|გამომცემლობა = [http://prl.aps.org/ Physical Review Letters]
|ტიპი =
|ადგილი =
|წელი = 2000
|ტომი = 85
|ნომერი = 13
|გვერდები = 2697 - 2700}}
</ref>. ელემენტს სახელი დაერქვა დანიელი ფიზიკოსის [[ნილს ბორი]]ს პატივსაცემად.

== ისტორია ==
1976 წელს 107-ე ელემენტის სინთეზის შესახებ პირველი  განაცხადა იური ოგანესიანის ჯგუფმა დუბნიდან<ref name="og1976">{{სტატია
|ავტორი = Yu. Ts. Oganessian et al.
|სათაური = On spontaneous fission of neutron-deficient isotopes of elements 103, 105 and 107
|ორიგინალი =
|ბმული = https://dx.doi.org/10.1016/0375-9474(76)90607-2
|გამომცემლობა = [http://www.sciencedirect.com/science/journal/03759474 Nuclear Physics A]
|ტიპი =
|ადგილი =
|წელი = 1976
|ტომი = 273
|ნომერი = 2
|გვერდები = 505-522}}</ref>. ამ ნამუშევარის მეთოდიკა მდგომარეობდა - [[ბისმუტ-209]]-ისა და [[ქრომ-54]]-ის ბირთვების შერწყმის რეაქციის სპონტანური დაყოფის პროდუქტების კვლევაში. ნაპოვნი იქნა ორი დამახასიათებელი ნახევარდაშლის დრო: 5 წმ. და 1—2 მლწმ. პირველი მიწერილი იყო ბირთვ <sup>257</sup>105-ის დაშლაზე, რადგანაც ასეთივე ნახევარდაშლის პერიოდი იყო 105-ე ელემენტის მიღების რეაქციის პროდუქტებისათვის: <sup>209</sup>Bi+<sup>50</sup>Ti, <sup>208</sup>Pb+<sup>51</sup>V, <sup>205</sup>Tl+<sup>54</sup>Cr. ნახევარდაშლის მეორე პერიოდი მიეწერა ბირთვს <sup>261</sup>107, რომელსაც, მეცნიერების ვარაუდით, აქვს ორი დაშლა: სპონტანური დაშლა (20 %) და [[ალფა-დაშლა|α-დაშლა]], რომელიც იწვევს წარმოქმნილი ბირთვის <sup>257</sup>105 სპონტანურ დაშლას ნახევარდაშლის პერიოდით 5 წმ.

[[1981]]&nbsp;წელს გერმანელი მეცნიერების ჯგუფმა [[დარმშტადტი]]ს  [[მძიმე იონების ინსტიტუტი]]დან ({{lang-de|Gesellschaft für Schwerionenforschung, GSI}}) გამოიკვლია იგივე რეაქციის პროდუქტები  <sup>209</sup>Bi+<sup>54</sup>Cr, და გამოიყენა უფრო დახვეწილი მეთოდიკა, რომელიც იძლეოდა საშუალებას აღმოეჩინა ნუკლიდების α-დაშლა და განესაზღვრათ მისი პარამეტრები. თავის ექსპერიმენტში GSI -ის მეცნიერებმა მოახდინეს  ბირთვ <sup>262</sup>107-ის  α-დაშლის 5 მოვლენის იდენტიფიცირება, და მათი სიცოცხლის დრო შეაფასეს 4,7+2,3−1,6&nbsp;წმ<ref name="mu1981">{{სტატია
|ავტორი = G. Münzenberg et al.
|სათაური = Identification of element 107 by α correlation chains
|ორიგინალი =
|ბმული = http://www.springerlink.com/content/tlx33361417u3n26/
|გამომცემლობა = [http://www.springerlink.com/content/100378/ Zeitschrift für Physik A]
|ტიპი =
|ადგილი =
|წელი = 1981
|ტომი = 300
|ნომერი = 1
|გვერდები = 107-108}}</ref>.

როგორც 107, 105 და 104 ელემენტების იზოტოპების შემდგომ კვლევამ აჩვენა, რეაქციაში  <sup>209</sup>Bi+<sup>54</sup>Cr მართლაც იბადება, ჩნდება ბირთვები <sup>261</sup>107 და <sup>262</sup>107<ref name="mu1989">{{სტატია
|ავტორი = G. Münzenberg et al.
|სათაური = Element 107
|ორიგინალი =
|ბმული = http://www.springerlink.com/content/xw1511792061371x/
|გამომცემლობა = [http://www.springerlink.com/content/100378/ Zeitschrift für Physik A]
|ტიპი =
|ადგილი =
|წელი = 1989
|ტომი = 333
|ნომერი = 2
|გვერდები = 163-175}}
</ref>. მაგრამ 1976 წელს დუბნის მენიერების მიერ მიღებული ბევრი დასკნა  გამოვიდა მცდარი. კერძოდ, ნახევარდაშლის პერიოდი 5 წმ ააქვს არა <sup>257</sup>105, არამედ  <sup>258</sup>105<ref name="he1985">{{სტატია
|ავტორ = F. P. Heßberger et al.
|სათაური = The new isotopes <sup>258</sup>105, <sup>257</sup>105, <sup>254</sup>Lr and <sup>253</sup>Lr
|ორიგინალი =
|ბმული = http://www.springerlink.com/content/j04846712485p483/
|გამომცემლობა = [http://www.springerlink.com/content/100378/ Zeitschrift für Physik A]
|ტიპი =
|ადგილი =
|წელი = 1985
|ტომი = 322
|ნომერი = 4
|გვერდები = 557-566}}</ref>. 1/3 ალბათობით ეს ნუკლიდი განიცდის [[ბეტა-დაშლას]] და გარდაიქმნება <sup>258</sup>104-ში, რომელიც ძალიან ჩქარა (ნახევარდაშლის პერიოდი 12 მლწმ) იყოფა სპონტანურად. ეს ნიშნავს, რომ დუბნის ჯგუფი აკვირდებოდნენ არა ბირთვ  <sup>262</sup>107-ის  α-დაშლის პროდუქტებს, არამედ <sup>261</sup>107<ref name="iupac1993">{{სტატია
|ავტორი = R. C. Barber et al.
|სათაური = Discovery of the transfermium elements
|ორიგინალი =
|ბმული = http://www.iupac.org/publications/pac/1993/pdf/6508x1757.pdf
|გამომცემლობა = [http://www.iupac.org/publications/pac/index.html Pure and Applied Chemistry]
|ტიპი =
|ადგილი =
|წელი = 1993
|ტომი = 65
|ნომერი = 8
|გვერდები = 1757-1814}}</ref>. იზოტოპ  <sup>261</sup>107-ის სიცოცხლის დრო თანამედროვე მონაცემებით შეადგენს 12 მლწმ., რაც შედარებით მეტია ვიდრე 1976 წელს დამტკიცებული დრო.

== სახელწოდება ==

1992 წლის სექტემბერში დარმშტადტის და დუბნის მეცნიერებს შორის მიღწეულ იქნა შეთანხმება იმის შესახებ, რომ 107 ელემენტს ეწოდოს «ნილსბორიუმი» დანიელი ფიზიკოსის [[ნილს ბორი]]ს პატივსაცემად<ref name="resp1993">{{სტატია
|ავტორი = 
|სათაური = Responses on the Report 'Discovery of the transfermium elements'
|ორიგინალი =
|ბმული = http://www.iupac.org/publications/pac/1993/pdf/6508x1815.pdf
|გამომცემლობა = [http://www.iupac.org/publications/pac/index.html Pure and Applied Chemistry]
|ტიპი =
|ადგილი =
|წელი = 1993
|ტომი = 65
|ნომერი = 8
|გვერდები = 1815-1824}}</ref>, თუმცა თავდაპირველად საბჭოთა მეცნიერები გეგმავდნენ «ნილსბორიუმი» 105-ე ელემენტისათვის ეწოდებინათ (ახლა ეს ელემენტი [[დუბნიუმი]]ა)<ref name="iupac1993" />. [[1993]] წელს [[IUPAC]]-მა აღიარა გერმანელი მეცნიერების პრიორიტეტი 107-ე ელემენტის იდენტიფიკაციაში<ref name="iupac1993" />, და 1994 წელს თავის რეკომენდაციაში წარმოადგინა სახელწოდება «ბორიუმი», რადგანაც ქიმიური ელემენტების სახელცოდებები არასდროს არ შედგებოდა მეცნიერის სახელი გვარისაგან<ref name="iupac1994">{{სტატია
|ავტორი = Commission on Nomenclature of Inorganic Chemistry
|სათაური = Names and symbols of transfermium elements (IUPAC Recommendations 1994)
|ორიგინალი =
|ბმული = http://www.iupac.org/publications/pac/1994/pdf/6612x2419.pdf
|გამომცემლობა = [http://www.iupac.org/publications/pac/index.html Pure and Applied Chemistry]
|ტიპი =
|ადგილი =
|წელი = 1994
|ტომი = 66
|ნომერი = 12
|გვერდები = 2419-2421}}</ref>. ეს გადაწყვეტილება საბოლოოდ მიღებული იქნა 1997 წელს დანიელი ქიმიკოსებთან კონსულტაციის შემდეგ<ref name="iupac1997">{{სტატია
|ავტორი = Commission on Nomenclature of Inorganic Chemistry
|სათაური = Names and symbols of transfermium elements (IUPAC Recommendations 1997)
|ორიგინალი =
|ბმული = http://www.iupac.org/publications/pac/1997/pdf/6912x2471.pdf
|გამომცემლობა = [http://www.iupac.org/publications/pac/index.html Pure and Applied Chemistry]
|ტიპი =
|ადგილი =
|წელი = 1997
|ტომი = 69
|ნომერი = 12
|გვერდები = 2471-2473}}</ref>.
<!-- გერმანელებს სურდათ ელემენტისათვის ეწოდებინათ «ნილსბორიუმი» დანიელი ფიზიკოსოს პატივსაცემად, მაგრამ საბჭოთა მეცნიერებს სურდათ დაერქვათ «დუბნიუმი" თავიანთი ინსტიტუტის პატივსაცემად. დავა ეხებოდა ყველა ელემენტს რომელთა ატომური ნომერი 101-109 იყო. [[IUPAC]]-მა დავის გადაწყვეტამდე დროებით უწოდა unnilseptium, რაც ლათინურად ნიშნავს «107», და აღინიშნებოდა Uns. [[1994]] წელს  IUPAC მისცა რეკომენდაცია დაერქვათ ელემენტისთვის «ბორიუმი». თუმცა სახელწოდება «ბორიუმი» ეთანხმება ტრადიციას ელემენტს მიენიჭოს მეცნიერის გვარის მიხედვით, იწვევს უხერხულებას, რადგან ელემენტი ადვილად შეიძლება შეეშალოს ელემენტ [[ბორი|ბორში]]. მიუხედავად ამისა მაინც მიღებულ იქნა საბოლოო გადაწყვეტილება და ეწოდა [[ბორიუმი]]. -->

== ცნობილი იზოტოპები ==
{{main|ბორიუმის იზოტოპები}}
{| class="standard"
|-
! იზოტოპი
! მასა
! ნახევარდაშლის პერიოდი<ref name="nudat">[http://www.nndc.bnl.gov/nudat2/ Nudat 2.3]</ref>
! დაშლის ტიპი
|-
| <sup>261</sup>Bh
| 261
|  <math>12,\,^{+5}_{-3}</math>  12{{sup_sub|+5|−3}} მლწმ
| α-დაშლა <sup>257</sup>Db
|-
| <sup>262</sup>Bh
| 262
| 8,0±2,1 мс
| α-დაშლა <sup>258</sup>Db
|-
| <sup>264</sup>Bh
| 264
|  <math>0,44\,^{+0,60}_{-0,16}</math>  წმ
| α-დაშლა <sup>260</sup>Db
|-
| <sup>265</sup>Bh
| 265
|  <math>0,9\,^{+0,7}_{-0,3}</math>  წმ
| α-დაშლა <sup>261</sup>Db
|-
| <sup>266</sup>Bh
| 266
|  <math>1,7\,^{+8,2}_{-0,8}</math> წმ
| α-დაშლა <sup>262</sup>Db
|-
| <sup>267</sup>Bh
| 267
|  <math>17\,^{+14}_{-6}</math>  წმ
| α-დაშლა<sup>263</sup>Db
|-
| <sup>272</sup>Bh
| 272
|  <math>10\,^{+12}_{-4}</math> წმ
| α-დაშლა<sup>268</sup>Db
|}

==რესურსები ინტერნეტში==
* [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Am/key.html ბორიუმი Webelements-ზე]
* [http://n-t.ru/ri/ps/pb095.htm ბორიუმი ქიმიური ელემენტების პოპულარულ ბიბლიოთეკაში] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181203174122/http://n-t.ru/ri/ps/pb095.htm |date=2018-12-03 }}
* [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Bh/index.html WebElements.com — Bohrium]
* [http://environmentalchemistry.com/yogi/periodic/Bh.html EnvironmentalChemistry.com — Bohrium]
* [http://periodic.lanl.gov/elements/107.html Los Alamos National Laboratory — Bohrium] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101212034149/http://periodic.lanl.gov/elements/107.html |date=2010-12-12 }}
* [http://flerovlab.jinr.ru/linkc/107/index.html  ელემენტის სინთეზის შესახებ საიტზე ОИЯИ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181225215854/http://flerovlab.jinr.ru/linkc/107/index.html |date=2018-12-25 }}

== სქოლიო ==
{{სქოლიო}}

{{პორტალი|ქიმია|Papapishu-Lab-icon-6.svg}}
{{პერიოდული ცხრილი}}
{{ლითონთა აქტივობის მწკრივი}}
{{ავტორიტეტული წყაროები}}

[[კატეგორია:ბორიუმი| ]]