იხილეთ წყარო გვერდისთვის ჯოზეფ ჯონ თომსონი

{{ინფოდაფა მეცნიერი}}
'''ჯოზეფ ჯონ თომსონი''' ({{lang-en|Sir Joseph John Thomson}}; დ. [[18 დეკემბერი]], [[1856]] — გ. [[30 აგვისტო]], [[1940]]) — [[ინგლისელი]] [[ფიზიკოსი]], [[ნობელის პრემია|ნობელის პრემიის]] ლაურეატი ფიზიკის დარგში. თომსონმა პირველი [[სუბატომური ნაწილაკები|სუბატომური ნაწილაკი]] ([[ელექტრონი]]) აღმოაჩინა. იგი იყო [[ლონდონის სამეფო საზოგადოება|ლონდონის სამეფო საზოგადოების]] წევრი და შემდგომ მისი [[პრეზიდენტი]] [[1915]]-[[1920]] წლებში. თომსონს ხშირად მოიხსენიებენ როგორც „ელექტრონის მამა“. 

==ბიოგრაფია==
ჯოზეფ ჯონ თომსონი დაიბადა [[დიდი ბრიტანეთი]]ს პატარა ქალაქ [[ჩითემ-ჰილი|ჩითემ-ჰილში]], [[მანჩესტერი|მანჩესტერთან]] ახლოს, [[1856]] წლის 18 დეკემბერს ბუკინისტის ოჯახში. ბავშვობაში თომსონი [[ფიზიკა|ფიზიკით]] და [[ფეხბურთი]]თ იყო დაინტერესებული, მაგრამ ბოლოს [[ჯეიმზ პრესკოტ ჯოული|ჯოულისა]] და სტუარტის გავლენით ფიზიკამ დასძლია. მეცნიერულ აღმოჩენებზე იგი ბავშვობიდან ოცნებობდა. გააჩნდა ერთი თავისებურებაც: ბავშვობიდანვე უყვარდა ყვავილები, განსაკუთრებით კი [[ზამბახი]]. დამოუკიდებელი თეორიული შრომების საფუძველზე 14 წლის თომსონი მანჩესტერის კოლეჯის მისაღებ გამოცდებზე დაუშვეს. ასეთი ასაკის შეგირდი ჯერ არავინ მიეღოთ. სწორედ მის გამო კოლეჯის ლექტორმა განაცხადა: „მალე ჩვენ სტუდენტებს საბავშვო ეტლებით მოიყვანენ“. საბჭომ მალევე გადაწყვიტა, რომ „თომსონის შემთხვევა პირველი და უკანასკნელი იყოსო“. შემდგომში ეს კოლეჯი მანჩესტერის უნივერსიტეტად გადაკეთდა. თომსონი თავიდანვე გამოირჩეოდა სტუდენტებს შორის თავისი მომზადებით და უნარით. ამით აიხსნება, რომ ორი უდიდესი ფიზიკოსი - ჯოული და რელეი განსაკუთრებით დაინტერესდნენ მისით და ბუკინისტის შვილს ხშირად ბინაზე იწვევდნენ სასაუბროდ. თომსონის მოგონებებით ფიზიკოსებმა მის შესახებ ბევრი რამ შეიტყვეს. ძალიან საინტერესოა ამ მოგონების მცირე ფრაგმენტი: {{ციტატა|„...ჩემი პატარაობისას არ იყო ველოსიპედები, ავტომობილები, თვითმფრინავები, ელექტროდენი, რადიო, გრამოფონები, ელექტროტექნიკა, რენტგენოგრამები, კინო და არ იყო ბაქტერიები, ყოველ შემთხვევაში ისეთი, რომელნიც ექიმების მიერაა აღიარებული... მე მყავდა კარგი მშობლები, კარგი მასწავლებლები, კარგი ამხანაგები, კარგი მოწაფეები. ეს იყო ხელშემწყობი დამთხვევა... მე ცუდად დავიწყე, ჩემი დაბადებიდან რამდენიმე თვის განმავლობაში არავის ეგონა, რომ ცოცხალი დავრჩებოდი. მაგრამ მე გადავრჩი და ძალზე იშვიათად ვავადმყოფდები. უკანასკნელი სამოცი წლის მანძილზე მე არ მახსოვს შემთხვევა, როცა ავადმყოფობის გამო ჩემი მუშაობა ერთი დღით მაინც შეჩერებულიყო“.}} 

[[1876]] წელს თომსონი საცხოვრებლად [[კემბრიჯი|კემბრიჯში]] გადავიდა. სწორედ იქ დაამთავრა უნივერსიტეტი და მეცნიერული მუშაობაც [[1880]] წელს [[ქვენდიშის ლაბორატორია|ქვენდიშის განთქმულ ლაბორატორიაში]] დაიწყო (ლაბორატორიას რელეი მართავდა). იქვე დაიცვა სადოქტორო დისერტაცია და გახდა პროფესორი, ხოლო რელეის წასვლის შემდეგ ლაბორატორიას ჩაუდგა სათავეში. [[1918]] წელს თომსონი ტრინიტი კოლეჯის პრეზიდენტის თანამდებობაზეც დანიშნეს, ამიტომ ერთი წლის შემდეგ მან ქავენდიშის ლაბორატორიის დერექტორის პოსტი თავის მოწაფეს, გამოჩენილ ფიზიკოსს [[ერნესტ რეზერფორდი|რეზერფორდს]] დაუთმო და თვითონ კონსულტანტად დარჩა. 

==მოღვაწეობა==
პირველი თმეცნიერული ნაშრომები თომსონმა [[ფარადეი-მაქსველის ელექტრომაგნიტური თეორია|ფარადეი-მაქსველის ელექტრომაგნიტური თეორიის]] დაფუძნებასა და მის შემდგომ განვითარებას მიუძღვნა. [[1881]] წელს გამოქვეყნებულ ნაშრომში („დაელექტროებულ სხეულების მოძრაობით გამოწვეული ელექტრული და მაგნიტური ეფექტის შესახებ“) იგი ძირითად აღმოჩენამდე მიდის: „დაელექტროებული მოძრავი სხეულების ინერციული მასა უნდა აღემატებოდეს მის უძრავ მასას, რადგან მას ემეტება ასეთი სხეულის მოძრაობის დროს აღძრული ელექტრომაგნიტური მასა“. აღსანიშნავია, რომ სწორედ თომსონდა შემოიღო პირველად „[[ელექტრომაგნიტური მასა|ელექტრომაგნიტური მასის]]“ ცნება. [[1889]] წელს გამოქვეყნდა თომსონის მეტად მნიშვნელოვანი ნაშრომი — მან აღმოაჩინა კავშირი მოძრავი დამუხტული სხეულის მასასა და მის [[ენერგია]]ს შორის (<math>E = mc</math><sup>2</sup>). იგივე ფორმულა შემდგომში სხვა მეცნიერებმაც მიიღეს, თუმცა ამ საკითხში პირველობა საბოლოოდ [[ალფრედ აინშტაინი|ალფრედ აინშტაინს]] დარჩა. აინშტაინმა შეძლო და შეაჯამა კერძო შემთხვევებისათვის ადრე გამოთქმული მოსაზრებები და მოგვცა ზოგადი დამოკიდებულება ნივთიერების მასისა და მის ენერგიას შორის.

30 წლის განმავლობაში თომსონი ცდილობდა ფიზიკურ მოვლენათა ერთიანი მექანიკური სურათის შექმნას, მაგრამ ვერ მოახერხა. სიცოცხლის ბოლო წლებში კი სცადა [[სინათლის კვანტის გრიგალური მოდელი]]ს შექმნა. აღსანიშნავია შემდეგი ფაქტი: იგი [[პლანკის კვანტთა თეორია]]ს და აინშტაინის [[ფარდობითობის თეორია|ფარდობითობის თეორიას]] გულგრილად შეხვდა. თუმცა აქვე აღნიშნავდა: {{ციტატა|„აინშტაინმა დაამუშავა ფარდობითობის თეორიის სახელწოდებით ცნობილი მეორე თეორია. იგი შეიცავს მიზიდულობის თეორიასაც. ეს თეორია მოითხოვს მეტად რთულ და ძნელ მათემატიკას; გამოვტყდები, რომ ამ მათემატიკიდან მე ბევრი რამ არ მესმის. მაგრამ დიდ აღფრთოვანებას განვიცდი იმ ოსტატობის წინაშე, რომელთაც აინშტაინი ტრაბსცენდენტული სიძნელის ამოცანებს სწყვეტს“.}} [[1884]] წელს მან დაიწყო გაზებში ელექტრული განმუხტვის შესწავლა. ამ დარგში მან განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი შედეგები მიიღო რენტგენის სხივების აღმოჩენის შემდეგ ([[1895]]), ვინაიდან ეს სხივები გაზის ძლიერ იზონიზაციას იწვევდა. 

თომსონი იკვლევდა [[კათოდური სხივები]]ს ბუნებას და თვისებებს, რაც ადრე ნაწილობრივ უკვე იყო შესწავლილი. საკუთარი გამოკვლევების შედეგად იგი მივიდა პირველი ელექტრონული ნაწილაკის - ელექტრონის აღმოჩენამდე. თომსონს სურდა აეხსნა თუ რატომ იქცევა სხვადასხვანაირად კათოდური სხივები მაგნიტურსა და [[ელექტრული ველი|ელექტრულ ველებში]]. ასეთი ექსპერიმენტებით მან დაამტკიცა, რომ მაგნიტური ძალები კათოდურ სხივებს ისევე ხრიან, როგორც უარყოფითად დამუხტულ ნაწილაკებს.

თომსონმა შემოიღო მეთოდი, რომლის საშუალებითაც შეიძლება გაზომოს კათოდური სხივების შემადგენელი ნაწილაკების სიჩქარე და <math>\frac{q}{m}</math> ფარდობა, სადაც <math>m</math> ნაწილაკების მასაა, ხოლო <math>q</math> — მისი [[ელექტრული მუხტი]]. ელექტრონის ექსპერიმენტული აღმოჩენის შემდეგ თომსონმა ლონდონის სამეფო საზოგაოებას [[1897]] წლის 29 აპრილს მოახსენა. ეს იყო დიდი ტრიუმფი ფიზიკაში. ეს თარიღი შევიდა თანამედროვე ფიზიკის ისტორიაში როგორც პირველი ელემენტარული ნაწილაკის დაბადების დღე. დაახლოებით ერთი წლის შემდეგ თომსონმა გამოთქვა მოსაზრება, რომ [[რენტგენის სხივები]] წარმოიშობა სწრაფი ელექტრონების ანტიკათოდზე დამუხრუჭების დროს. იგი იყო ერთ-ერთი პირველთაგანი ვინც ახსნა ლითონების მაღალი [[ელექტროგამტარობა]] და მრავალი სხვა თვისება, მათში თავისუფალი ელექტრონების არსებობით. 

ელექტრონის აღმოჩენის შემდეგ თომსონს დაებადა აზრი, რომ [[ატომი]] იყო რთული აღნაგობის და ელექტრონი იყო მისი ნაწილაკი; რომ გაკრკვეულ პირობებში ისინი შეიძლება ატომებს მოწყდნენ, დამოუკიდებლად არსებობდნენ ან სხვა ატომს შეუერთდნენ. [[1903]] წელს თომსონმა გამოაქვეყნა [[თომსონის ატომური მოდელი|ატომის საკუთარი მოდელი]], რომელიც წარმოადგენდა დადებითად დამუხტული მატერიის ღრუბელს, სიმეტრიულად დაწინწკლული ელექტრონებით. [[რადიოაქტიურობა|რადიოაქტიურობის]] შემდგომი კვლევის პროცესში თომსინის მოდელმა ვერ ახსნა რიგი მოვლენები, რის გამოც თომსონი იძულებული გახდა ათი წლის შემდეგ ადგილი დაეთმო [[რეზერჰორდ-ბოილის ატომის მოდელი]]სათვის.

ფილოსოფიური შემეცნებით თომსონი მექანიკური [[მატერიალისტი]] იყო. იგი დარწმინებული იყო ბუნების შეცნობის უსაზღვრო შესაძლესაძლებლობაში და თვით შემეცნების პროცესის უსასრულობაში. „ელექტრონი ნივთიერების აგებულების მართლა უკანასკნელი საფეხურია?“ — წერდა თომსონი. [[1926]] წელს მან პირველად დასვა საკითხი ელექტრონის შინაგანი აგებულების შესახებ, ხოლო [[1930]], [[1934]], [[1936]] წლებში მან ელექტრონის აგებულების მოდელიც კი წამოაყენა. თომსონი თავის ერთ-ერთ წიგნში წერდა: {{ციტატა| შეიძლება რომელიმე მკითხველმა დასვას საკითხი, ძალიან შორს ხომ არ შევდივართ, როცა ელექტრონის მიღმა არეში ვიყურებით, სადღაც ხომ უნდა არსებობდეს საზღვარი? მაგრამ ის ფაქტი, რომ არ არსებობს მტკიცე და მკვეთრი დემარკირებული ხაზები, წარმოადგენს ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს თავისებურებას ფიზიკაში. ყოველი ახალი აღმოჩენა არ არის საზღვარი, რომლის იქით სიარული აღარ შეიძლება, პირიქით იგი წარმოადგენს შარაგზას, რომელსაც ჯერ კიდევ გამოუკვლევ ქვეყნებთან მივყარავთ. და ვიდრე არსებობს მეცნიერება, იარსებებს გადაუწვეტელ პრობლემათა სიმრავლეც. ის საშიშროება, თითქმის ოდესმე დადგება ფიზიკოსთა უმუშევრობის ეპოქა, გამორიცხულია“}}. 

ჯოზეფ ჯონ თომსონი გარდაიცვალა [[1940]] წლის 30 აგვისტოს კემბრიჯში.

==ლიტერატურა==
*''პარკაძე ვ''., ფიზიკოსების შესახებ, ტ. IV, გვ. 144-150, თბ. 1980.
*А. К. Тимирязев, Жизнь в труды Дж. Дж. Томсона (1856 - 1940), ''Успехи химии'', 1941, т. 10, вип. 1.
*А. И. Еремеева, Джозеф Джон Томсон, в кн.: ''Выдающиеся физики мира'', М., 1958.
*Дж. Дж. Томсон, Материя, энергия, эфир, пер. С. Т. Конобеевского - в кн.: Философия науки. Естественнонаучные основы материализма, ч. 1. Физика. Вып. 2, М.-Л., 1924.
*Дж. Дж. Томсон, По ту сторону электрона, М., 1930.

==რესურსები ინტერნეტში==
*[https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1906/summary/ The Nobel Prize in Physics 1906]

==სქოლიო==
{{სქოლიო}}

{{თარგი:ნობელის პრემია 1906}}
{{ნობელის პრემია ფიზიკაში}}

{{DEFAULTSORT:თომსონი, ჯოზეფ ჯონ}}

[[კატეგორია:ინგლისელი ფიზიკოსები]]
[[კატეგორია:დაბადებული 18 დეკემბერი]]
[[კატეგორია:დაბადებული 1856]]
[[კატეგორია:გარდაცვლილი 30 აგვისტო]]
[[კატეგორია:გარდაცვლილი 1940]]
[[კატეგორია:ნობელის პრემიის ლაურეატები ანბანის მიხედვით]]