იხილეთ წყარო გვერდისთვის ურანი (ელემენტი)

{{მმ*|ურანი (მრავალმნიშვნელოვანი)}}
{{ინფოდაფა ურანი}}
'''ურანი'''<ref>[https://dspace.nplg.gov.ge/handle/1234/419930 დოლიძე ვ., ციციშვილი ვ., „ოთხენოვანი ქიმიური ლექსიკონი“, თბ., 2004, გვ. 230]</ref><ref>{{ქსე|10|168||არა}}</ref> ({{lang-la|Uranium||}}; ქიმიური სიმბოლო — <chem>U</chem>) — [[ქიმიურ ელემენტთა პერიოდული სისტემა|ელემენტთა პერიოდული სისტემის]] [[ელემენტთა პერიოდული სისტემის მეშვიდე პერიოდი|მეშვიდე პერიოდის]], ჯგუფგარეშე (ძველი კლასიფიკაციით მესამე ჯგუფის თანაური ქვეჯგუფის, IIIბ) [[რადიოაქტიური ელემენტი|რადიოაქტიური ქიმიური ელემენტი]]. განეკუთვნება [[აქტინოიდები]]ს ოჯახს. მისი [[ატომური ნომერი]]ა — 92, [[ატომური მასა]] — 238.03, [[დნობის ტემპერატურა|t<sub>დნ</sub>]] — 1132.2 °C, [[დუღილის ტემპერატურა|t<sub>დუღ</sub>]] — 4131 °C, [[სიმკვრივე]] (<math>\alpha</math>-U) — 19.07 გ/სმ<sup>3</sup>. მოვერცხლისფრო-თეთრი ფერის ლითონი. ბუნებრივი ურანი შედგება სამი იზოტოპის ნარევისაგან: <chem>^{238}U</chem> (99.274%; T<sub>1/2</sub>={{val|4.468|e=9}} წ), <chem>^{235}U</chem> (0.720%; T<sub>1/2</sub>={{val|7.04|e=8}} წ) და <chem>^{234}U</chem> (0.005%; T<sub>1/2</sub>={{val|2.455|e=5}} წ). ხელოვნურად მიღებულია 11 რადიაქტიური იზოტოპი, რომელთა მასური რიცხვებია 227-240. მათ შორის დიდი სიცოცხლის ხანგრძლივობისაა <chem>^{233}U</chem> (T<sub>1/2</sub>={{val|1.592|e=5}} წ), რომელიც მიიღება თორიუმის ნეიტრონული დასხივებით. <chem>^{238}U</chem> და <chem>^{235}U</chem> [[რადიოაქტიური მწკრივები]]ს დამწყები ელემენტებია.

== ისტორია ==
ჯერ კიდევ ძველი დროიდან (I საუკუნე ჩ.წ.ა-მდე) ურანის ბუნებრივი [[ჟანგი|ჟანგები]] გამოიყენებოდა [[კერამიკა|კერამიკის]] ყვითელი მინანქრის დასამზადებლად. ურანის ისტორიის ყველაზე მნიშვნელოვანი პირველი თარიღია — [[1789]] წელი, როდესაც გერმანელმა ნატურფილოსოფოსმა და [[ქიმიკოსი|ქიმიკოსმა]] [[მარტინ ჰენრიხ კლაპროტი|მარტინ ჰენრიხ კლაპროტმა]] საქსონიის ურანის მადნიდან გამოყოფილი ოქროსფერი-მოყვითალო «მიწა» აღადგინა შავ ლითონისმაგვარ ნივთიერებამდე. იმ დროისათვის ცნობილი ყველაზე შორს მდებარე პლანეტის (8 წლით ადრე აღმოჩენილი [[უილიამ ჰერშელი]]ს მიერ) პატივსაცემად, კლაპროტი მიიჩნევდა რა ახალ ნივთიერებას [[ქიმიური ელემენტი|ქიმიურ ელემენტად]], უწოდა მას ურანი (ამით მას სურდა მხარი დაეჭირა [[იოჰან ელერტ ბოდე]]ს წინადადებისათვის დაერქვათ ახლად აღმოჩენილი პლანეტისათვის [[ურანი]]»]], «გეორგის ვარსკვლავის» მაგიერ, როგორც წამოაყენა წინადადება გერშელმა). ორმოცდაათი წელი კლაპროტის ურანი ითვლებოდა ლითონად. მხოლოდ [[1841]] წ. ფრანგმა ქიმიკოსმა ეჟენ მელკიორ პელიგომ ([[1811]]—[[1890]])) დაამტკიცა, რომ ლითონისმაგვარი დამახასიათებელი ბზინვარების მიუხედავად, კლაპროტის ურანი არაა ელემენტი, არამედ არის [[ურანის (IV) ოქსიდი|ურანის]] '[[ოქსიდი]] ''UO<sub>2</sub>''. [[1840]] წ. პელიგომ შეძლო ნამდვილი ურანის მიღება — რომელიც მძიმე რუხი-ფოლადის ფერი ლითონია — და მისი ატომური მასის განსაზღვრა. ურანის შესწავლაში შემდგომი მნიშვნელოვანი ნაბიჯი გააკეთა [[1874]] წ. [[დიმიტრი მენდელეევი|დიმიტრი მენდელეევმა]]. მენდელეევმა მის მიერ შექმნილი პერიოდული სისტების საფუძველზე დაყრდნობით, მან ურანი მოათავსა თავისი ცხრილის ყველაზე შორს მდგომ უჯრაში. ადრე ურანის ატომურ წონა ითვლებოდა 120. უდიდესმა ქიმიკოსმა გააორმაგა ის მნიშვნელობა. 12 წლის შემდეგ მენდელეევის წინასწარმეტყველება დამტკიცებულ იქნა გერმანელი ქიმიკოსის [[ციმერმანი]]ს ცდებით.

[[1896]] წ., ურანის კვლევისას ფრანგმა ქიმიკოსმა [[ანტუან ანრი ბეკერელი|ანტუან ბეკერელმა]] შემთხვევთ აღმოაჩინა [[ბეკერელის სხივები]], რომელსაც მოგვიანებით [[მარი სკლოდოვსკა-კიური|მარია კიურიმ]] უწოდა [[რადიოაქტიურობა]]. ამ დროისათვის ფრანგმა ქიმიკოსმა ანრი მუასანუმ შეძლო შეემუშავებინა ლითონური სუფთა ურანის მიღების მეთოდი. [[1899]] წ. რეზერფორდმა აღმოაჩინა, რომ ურანის პრეპარატების გამოსხივება არაერთგვაროვანია, და არის ორი სახის გამოსხივება — [[ალფა-სხივები|ალფა-]] და [[ბეტა-სხივები]]. მათ მიაქვთ სხვადასხვა [[ელექტრონული მუხტი]]; მათი გარბენი ნივთიერებაში არ არის ერთნაირი და სხვადასხვაგვარი [[იონიზაცია|იონიზირების]] თვისება აქვთ. ცოტა გვიან, 1900 წ. მაისში [[პოლ ვიიარ]]მა აღმოაჩინა გამოსხივების მესამე სახეობა — [[გამა-სხივები]]თ.

[[ერნესტ რეზერფორდი|ერნესტ რეზერფორდმა]] [[1907]] წელს ჩაატარა პირველი ცდები მინერალების წლოვანების განსასაზღვრავად, რადიოაქტიური ურანისა და თორიუმის შესწავლისას მისი და ფრედერიკ სოდისთან (Soddy, Frederick, 1877—1956; ნობელის პრემია ქიმიაში, 1921) ერთად შექმნილი რადიოაქტიურობის თეორიის საფუძველზე. [[1913]] წელს ფ. სოდიმ შემოიღო იზოტოპების გაგება ( {{lang-grc|ἴσος}} — «ტოლი», «ერთნაირი», და {{lang-grc2|τόπος}} — «ადგილი»), ხოლო [[1920]] წელს იწინასწარმეტყველა, რომ იზოტოპები შეიძლება გამოყებულ იქნას [[მთის ქანები]]ს [[გეოქრონოლოგია|გეოლოგიური წლოვანების განსაზღვრისათვის]]. [[1928]] წ. ნიგოტმა გაუკეთა რეალიზება, ხოლო [[1939]] წ. ა.&nbsp;ო.&nbsp;კ.&nbsp;ნირმა (Nier, Alfred Otto Carl, 1911—1994) შექმნა პირველი [[განტოლება]] წლოვანების გამოსათვლელად და გამოიყენა [[მას-სპექტრომეტრი]] იზოტოპების განსაცალკევებლად.
[[ფაილი:Kernspaltung.svg|thumb|left|<sup>235</sup>U-ის დაყოფის სქემა]]
[[1938]] წ. გერმანელმა ფიზიკოსებმა [[ოტო ჰანი|ოტო ჰანმა]] და [[ფრიც შტრასმანი|ფრიც შტრასმანმა]] აღმოაჩინეს უჩვეულო მოვლენა, რაც ურანის ბირთვს ემართება დასხივებისას მისი ნეიტრონებით. იზოტოპ [[ურან-235|<sup>235</sup>U]]-ის ბირთვის მიერ თავისუფალი ნეიტრონის მიტაცებით ის იყოფა, და ამასთან გამოიყოფა (ურანის ერთ ბირთვზე გათვლით) საკმაოდ დიდი ენერგია, ძირითადად, გამოსხივებისა და ფრაგმენტების კინეტიკური ენერგიის ხარჯზე. მოგვიანებით ამ მოვლენის თეორია დამტკიცებულ იქნა [[ლიზა მაიტნერი|ლიზა მეიტნერის]] და [[ოტო რობერტ ფრიში]]ს მიერ. ეს აღმოჩენა იქცა შიდა ატომური ენერგიის როგორც მშვიდობიანი ისე სამხედრო გამოყენების დასაბამად.

[[1939]]—[[1940]] წწ. იული ხარიტონმა და იაკობ ზელდოვიჩმა პირველად თეორიულად აჩვენეს, რომ ბუნებრივი ურანის მცირედ გამდიდრებით ურან-235-ით შეიძლება შეიქმნას ატომების ბირთვების უწყვეტი დაყოფის პირობა, ანუ პროცესს ეძლევა [[ჯაჭვური რეაქცია|ჯაჭვური რეაქციის]] ხასიათი.

== ბუნებაში ==
[[ფაილი:UraniumUSGOV.jpg|right|200px|thumb|ურანიტიტის მადანი]]
ურანი ფართოდაა გავრცელებული ბუნებაში. ურანის [[კლარკის რიცხვი|კლარკი]] შეადგენს 0,0003 % (წონ.), ზღვის წყალში მისი კონცენტრაცია შეადგენს 3 მკგ/ლ. [[ლითოსფეროს]]ს 20 კმ-იან ფენაში ურანის რაოდენობა ფასდება სადღაც 1,3{{e|14}} ტ.

ურანის ძირითადი მასა მდებარეობს მჟავე ქანებში სადაც [[სილიციუმი]]ს დიდი შემცველობაა. ურანის მნიშვნელოვანი მასა კონცენტრირებულია დანალექ ქანებში, განსაკუთრებით კი ორგანიკით მდიდარ ქანებში. ურანი როგორც მინარევი დიდი რაოდენობითაა თორიუმის და იშვიათმიწა მინერალების ([[ორტიტი]], [[სფენი]] CaTiO<sub>3</sub>[SiO<sub>4</sub>], [[მონაციტი]] (La,Ce)PO<sub>4</sub>, [[ცირკონი]] ZrSiO<sub>4</sub>, [[ქსენოტიმი]] YPO<sub>4</sub> და სხვა). მნიშვნელოვან ურანის მადნებს წარმოადგენენ [[ნასტურანი]] ([[ურანინიტი]]) და [[კანოტიტი]]. ძირითადი მინერალებია — ურანის თანამგზავრებია [[მოლიბდენიტი]] MoS<sub>2</sub>, [[გალენიტი]] PbS, [[კვარცი]] SiO<sub>2</sub>, [[კალციტი]] CaCO<sub>3</sub>, [[ჰიდრომუსკოვიტი]] და სხვა.

[[ლითოსფერო]]ს 20 კმ-იან ფენაში არის ~ 10{{sup|14}} ტ ურანი, ზღვის წყალში 10{{sup|9}}—10{{sup|10}} ტ.
მსოფლიოში ურანის მარაგით, სარეზერვო საბადოების ჩათვლებით, პირველ ადგლზეა ავსტრალია, მეორეზე ყაზახეთი და მესამეზე რუსეთი.

{| class="standard"
 !მინერალი
 !მინერალის ძირითადი შემადგენლობა
 !ურანის შემადგენლობა, %
 |-
 |[[ურანინიტი]]
 |UO<sub>2</sub>, UO<sub>3</sub> + ThO<sub>2</sub>, CeO<sub>2</sub>
 |65-74
 |-
 |[[კარნოტიტი]]
 |K<sub>2</sub>(UO<sub>2</sub>)<sub>2</sub>(VO<sub>4</sub>)<sub>2</sub>·2H<sub>2</sub>O
 |~50
 |-
 |[[კაზოლიტი]]
 |PbO<sub>2</sub>·UO<sub>3</sub>·SiO<sub>2</sub>·H<sub>2</sub>O
 |~40
 |-
 |[[სამარსკიტი]]
 |(Y, Er, Ce, U, Ca, Fe, Pb, Th)·(Nb, Ta, Ti, Sn)<sub>2</sub>O<sub>6</sub>
 |3.15-14
 |-
 |[[ბრანერიტი]]
 |(U, Ca, Fe, Y, Th)<sub>3</sub>Ti<sub>5</sub>O<sub>15</sub>
 |40
 |-
 |[[ტიუამუნიტი]]
 |CaO·2UO<sub>3</sub>·V<sub>2</sub>O<sub>5</sub>·nH<sub>2</sub>O
 |50-60
 |-
 |[[ცეინერიტი]]
 |Cu(UO<sub>2</sub>)<sub>2</sub>(AsO<sub>4</sub>)2·nH<sub>2</sub>O
 |50-53
 |-
 |[[ოტენიტი]]
 |Ca(UO<sub>2</sub>)<sub>2</sub>(PO<sub>4</sub>)<sub>2</sub>·nH<sub>2</sub>O
 |~50
 |-
 |[[შრეკინგერიტი]]
 |Ca<sub>3</sub>NaUO<sub>2</sub>(CO<sub>3</sub>)<sub>3</sub>SO<sub>4</sub>(OH)·9H<sub>2</sub>O
 |25
 |-
 |[[ურანოფანი]]
 |CaO·UO<sub>2</sub>·2SiO<sub>2</sub>·6H<sub>2</sub>O
 |~57
 |-
 |[[ფერგუსონიტი]]
 |(Y, Ce)(Fe, U)(Nb, Ta)O<sub>4</sub>
 |0.2-8
 |-
 |[[ტორბერნიტი]]
 |Cu(UO<sub>2</sub>)<sub>2</sub>(PO<sub>4</sub>)<sub>2</sub>·nH<sub>2</sub>O
 |~50
 |-
 |[[კოფინიტი]]
 |U(SiO<sub>4</sub>)(OH)<sub>4</sub> 
 |~50
 |-
 |}

ურანის ძირითად ფორმებს ბუნებაში წარმოადგენენ ურანიტი, ნასტურანი და ურანის შავი. ისინი მხოლოდ არსებობის ფორმით განსხვავდებიან; არსებობს ასაკობრივი დამოკიდებულება: ურანიტიტი არის უმეტესად უძველეს (დოკემბრიულ ქანებში), ნასტურანი — ვულკანოგენურ და ჰიდროთერმალურ — უპირატესად პალეოზოურ და უფრო ახალგაზრდა მაღალ- და საშუალოტემპერატურულ წარმოანქმნებში; ურანის შავი — ძირითადად ახალგაზრდა — კაინოზოურ და უფრო ახალგაზრდა წარმონაქმნებში — უმეტესწილად დაბალტემპერატურულ დანალექ ქანებში.

=== საბადოები ===
დედამიწის ქერქში ურანის შემცველობა შეადგენს 0,0003 %, ის გვხვდება მიწის ზედა ფენაში ოთხი სახესხვაობით. უპირველესად, ეს არის ურანიტეტის ძარღვები, ან ურანის დიოქსიდი (UO<sub>2</sub>), რომელიც მდიდარია ურანით, მაგრამ გვხვდება უფრო იშვიათად. მას თან ახლავს რადიუმი, რადგანაც [[რადიუმი]] წარმოადგენს ურანის იზოტოპების დაშლის პირდაპირ პროდუქტს. ასეთი ძარღვები გვხვდება [[კონგოს დემოკრატიული რესპუბლიკა|კონგოში]], [[კანადა]]ში (დიდი დათვის ტბა), [[ჩეხეთი|ჩეხეთში]] და [[საფრანგეთი|საფრანგეთში]]. ურანის მეორე წყაროს წარმოადგენს თორიუმისა და ურანის მადნების [[კონგლომერატი (ქანი)|კონგლომერატები]] სხვა მნიშვნელოვან მინერალებთან ერთად. კონგლომერატები ჩვეულებრივ შეიცავენ მოსაპოვებლად საკმაო რაოდენობის [[ოქრო]]ს და [[ვერცხლი|ვერცხლს]], ხოლო თანდაყოლილ ელემენტებად ურანი და თორიუმი ხდებიან. ამ მადნების დიდი საბადოებია კანადაში, სარ-ში რუსეთში და [[ავსტრალია]]ში. ურანის მესამე წყაროს წარმოადგენს დანალექი ქანები და [[ქვიშაქვა|ქვიშაქვები]], რომლებიც მდიდარია კარნოტიტის მინერალებით (ურანილ-კალიუმის ვანადატი), რომელიც ურანის გარდა შეიცავს მნიშვნელოვანი რაოდენობის [[ვანადიუმი|ვანადიუმს]] და სხვა ელემენტებს. ასეთი მადნები გვხვდება [[აშშ]]-ის დასავლეთ შტატებში. რკინაურანის [[ფიქალი|ფიქალები]] და [[ფოსფატი|ფოსფატების]]  მადნები შეადგენენ ურანის მეოთხე წყაროს. ასეთი მდიდარი წარმონაქმნები აღმოჩენილია [[შვედეთი]]ს თიხნარ ფიქალებში. [[მაროკო]]სა და აშშ-ის ზოგიერთი ფოსფატური მადანი შეიცავს ურანის მნიშვნელოვან რაოდენობას, ფოსფატური საბადოები [[ანგოლა]]ში და ცენტრალურ აფრიკის რესპუბლიკაში უფრო მდიდარია ურანით.<ref>[http://slovari.yandex.ru/dict/krugosvet/article/2/23/1004244.htm ენციკლოპედია «Кругосвет»]{{Dead link|date=იანვარი 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>.

== იზოტოპები ==
{{Main|ურანის იზოტოპები}}
ურანის ზოგიერთი იზოტოპის რადიოაქტიური თვისებები (გამოყოფილია ბუნებრივი იზოტოპები):
{| class="standard" style="text-align:center"
 !მასური რიცხვი
 !ნახევარდაშლის პერიოდი
 !დაშლის ძირითადი ტიპები
 |-
 |233
 |1,59{{e|5}} წელი
 |α
 |-
 !234
 !2,45{{e|5}} წელი
 !α
 |-
 !235
 !7,13{{e|8}} წელი
 !α
 |-
 |236
 |2,39{{e|7}} წელი
 |α
 |-
 |237
 |6,75 დღე-ღამე.
 |β<sup>−</sup>
 |-
 !238
 !4,47{{e|9}} წელი
 !α
 |-
 |239
 |23,54 წთ.
 |β<sup>−</sup>
 |-
 |240
 |14 სთ.
 |β<sup>−</sup>
 |-
 |}

ბუნებრივი ურანი შედგება სამი იზოტოპის [[ურან-238|<sup>238</sup>U]] ([[იზოტოპიური გავრცობადობა]] 99,2745 %, [[ნახევარდაშლის პერიოდი]] ''T''<sub>1/2</sub> = 4,468{{e|9}} წელი), [[ურან-235|<sup>235</sup>U]] (0,7200 %, ''T''<sub>1/2</sub> = 7,04{{e|8}} წელი) და [[ურან-234|<sup>234</sup>U]] (0,0055 %, ''T''<sub>1/2</sub> = 2,455{{e|5}} წელი) ნარევისაგან. ბოლო იზოტოპი წარმოადგენს არა პირველად არამედ რადიოგენურ იზოტოპს, ის შედის  ურანის მადნებში <sup>238</sup>U-ის რადიოაქტიურ რიგში.

ბუნებრივი ურანის [[რადიოაქტიურობა]] განპირობებულია ძირითადი <sup>238</sup>U იზოტოპითა და შვილობილი <sup>234</sup>U ნუკლიდებით. წონასწორობაში მათი კუთრი [[აქტიურობა (რადიოაქტიური წყარო)|აქტიურობა]] ერთმანეთის ტოლია. იზოტოპ <sup>235</sup>U-ის კუთრი აქტიურობა ბუნებრივ ურანში 21-ჯერ ნაკლებია ვიდრე  <sup>238</sup>U-ის აქტივობა.

დღეისთვის ცნობილია 23 ხელოვნური რადიოაქტიური ურანის იზოტოპი რომლის მასური რიცხვია 217-დან 242-მდე. მათ შორის ყველაზე მნიშვნელოვანია — [[ურან-233|<sup>233</sup>U]] ({{nobr|{{math|''T''}}<sub>1/2</sub> {{=}} 1,59{{e|5}}წელი}}) მიიღება [[თორიუმ-232]]-ის ნეიტრონებით დასხივებით და შეუძლია [[სითბური ნეიტრონები]]ს ზემოქმედებით [[ბირთვის დაშლა]], რაც მას ხდის ბირთვული რეაქტორების პერსპექტიულ საწვავად. ურანის ყველაზე ხანგრძლივად მცხოვრებ იზოტოპს რომელიც ბუნებაში გვხვდება წარმოადგენს [[ურან-236|<sup>236</sup>U]] ნახევარდაშლის პერიოდით {{nobr|2,39{{e|7}} წელი}}.

ურანის <sup>238</sup>U და <sup>235</sup>U იზოტოპები წარმოადგენენ ორი რადიოაქტიური რიგის საფუძველს. ამ რიგების ბოლო ელემენტები არიან [[ტყვია|ტყვიის]] [[ტყვია-206|<sup>206</sup>Pb]] და [[ტყვია-207|<sup>207</sup>Pb]] იზოტოპები.

ბუნებრივ პირობებში ძირითადად გავრცელებულია <sup>234</sup>U, <sup>235</sup>U და <sup>238</sup>U იზოტოპები შემდეგი შეფარდებითი შემცველობით  {{nobr|<sup>234</sup>U : <sup>235</sup>U : <sup>238</sup>U {{=}} 0,0054 : 0,711 : 99,283}}. ბუნებრივი ურანის თითქმის ნახევარი რადიოაქტიურობა განპირობებულია იზოტოპით <sup>234</sup>U, რომელიც როგორც აღნიშნულია, წარმოიქმნება <sup>238</sup>U-ის დაშლით. შემცველობის შეფარდებას <sup>235</sup>U : <sup>238</sup>U სხვა იზოტოპების წყვილებთან განსხვავებით და ურანის მაღალ მიგრაციულობის მიუხედავად ახასიათებს გეოგრაფიული მუდმივობა: {{nobr|<sup>235</sup>U/<sup>238</sup>U {{=}} 137,88}}. ამ შეფარდების სიდიდე ბუნებრივ წარმონაქმნებში არაა დამოკიდებული მათ ხნოვანებასთან. ურანშემცველ მინერალებში (ნასტურანი, ცირტოლიტი, იშვიათმიწა მადნები) ამ თანაფარდობის სიდიდე მერყეობს 137,30 — 138,51 შორის; ამასთან U<sup>IV</sup> და U<sup>VI</sup> ფორმებს შორის განსხვავება არაა დადგენილი<ref>ჩალოვი პ. ი. ბუნებრივი ურანის იზოტოპური ფრაქციონირება. — ფრუნზე: ილიმი, 1975.</ref>; სფენში — 138,4<ref>Tilton G.R. et al. Isotopic composition and distribution of lead, uranium, and thorium in a precambrian granite.//Bull.Geol.Soc.Am., 1956, 66, 9, 1131—1148</ref>. ზოგიერთ [[მეტეორიტი|მეტეორიტებში]] გამოვლენილია იზოტოპ <sup>235</sup>U-ის ნაკლებობა. მისი უმცირესი კონცენტრაცია დედამიწის პირობებში ნაპოვნია 1972 წ. ფრანგი მკვლევარის ბუჟიგესის მიერ ოკლოში [[აფრიკა]]ში (საბადო [[გაბონი|გაბონში]]). ასე რომ, ბუნებრივ ურანში არის 0,720 % ურანი <sup>235</sup>U, ეს როცა [[ოკლო]]ში ის მცირდება 0,557 %-მდე<ref>შუკოლუკოვი ი.ა. და სხვა. «ბუნებრივი ბირთვული რეაქტორის».იზოტოპური კვლევა\\ გეოხიმია, 1977, 7. ფ. 976—991.</ref>. ეს იყო იმ ჰიპოთთეზის დამტკიცება რომ არსებობს [[ოკლოს ბუნებრივი ბირთვული რეაქტორი|ბუნებრივი ბირთვული რეაქტორი ოკლოში]], რომელიც გახდა იზოტოპ <sup>235</sup>U-ის გამოწვის მიზეზი. ასეთი ჰიპოთეზა წამოაყენა ჯორჯ ვეტერილმა (George W. Wetherill) კალიფორნიის უნივერსიტეტიდან ლოს-ანჯელესში, მარკ ინგრემმა (Mark G. Inghram) ჩიკაგოს უნივერსიტეტიდან და პოლ კუროდამ (Paul K. Kuroda), არკანზასის უნივერსიტეტიდან, რომლებმაც ჯერ კიდევ 1956 წ. აღწერეს პროცესი<ref>[http://www.sciam.ru/2006/2მას /geology.shtml მეშიკს ალექსი. ძველი ბირთვული რეაქტორი.//მეცნიერების სამყაროში. გეოფიზიკა. 2006.2]{{Dead link|date=იანვარი 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. დარდა ამისა, ამ რაიონებში ნაპოვნია ბუნებრივი ბირთვული რეაქტორები: ოკელობონდო, ბანგომბე (Bangombe) და სხვა. დღეს ცნობილია 17 [[ბუნებრივი ბირთვული რეაქტორი]].

== მიღება ==
ურანის წარმოების პირველი სტადიაა — კონცენტრირება. მადნის ქანებს აქუცმაცებენ და ურევენ წყალში. მძიმე ნაწილაკები უფრო მალე ულექება ძირში. თუკი ქანები შეიცავენ ურანის პირველად მინერალებს, მაშინ ისინი ილექებიან უფრო ჩქარა: ესენი არის მძიმე მინერალები. ურანის მეორადი მინერალები უფრო მჩატეებია, ამ შემთხვევაში ადრე ილექება ცარიელი მძიმე ქანი. (თუმცა ეს ქანები ცარიელი არა ყოველთვის; მასში შეიძლება ბევრი სასარგებლო ელემენტი იყოს, მათ შორის ურანიც).

შემდეგი სტადიაა — კონცენტრატების ტუტირება (გამოტუტება), ურანის გადაყვანა ხსნარებში. გამოიყენებენ მჟავა და ტუტე გამოტუტებას. პირველი უფრო იაფია, რადგანაც ურანის გამოსაყოფად გამოიყენებენ [[გოგირდმჟავა]]ს. მაგრამ, თუ  საწყის ნედლეულში, მაგალითად ნასტურანში, ურანი ოთხვალენტიანია, მაშინ ეს მეთოდი არ გამოიყენება: ოთხვალენტიანი ურანი გოგირდმჟავაში პრაქტიკულად არ იხსნება. ამ შემთხვევაში საჭიროა ან ტუტით ტუტირება ან ურანის ჯერ დაჟანგვაა სჭირო ექვსვალენტიან მდგომარეობამდე.

მჟავით გამოტუტება არ გამოიყენება იმ შემთხვევაშიც, თუ ურანის კონცენტრატი შეიცავს [[დოლომიტი|დოლომიტს]] ან [[მაგნეზიტი|მაგნეზიტს]], რომლებიც რეაგირებენ გოგირდმჟავასთან. ამ შემთხვევაში გამოიყენებენ [[ნატრიუმი|ნატრიუმს]] ([[ნატრიუმის ჰიდროქსიდი]]).

ურანის გამოტუტების პრობლემას მადნებიდან წყვეტენ ჟანგბადის ჩაბერვით. ურანის სულფიდის მინერალებიან მადანში (რომელიც გაცხელებულია 150&nbsp;°C-მდე) ჩაბერავენ და მიაწოდებენ [[ჟანგბადი]]ს ჭავლს. ამასთან გოგირდიან მინერალებიდან წარმოიქმნება [[გოგირდმჟავა]], რომელიც შემდეგ გამორეცხავს ურანს.

შემდგომ ეტაპზე მიღებული ხსნარიდან გამორჩევით უნდა გამოიყოს ურანი. თანამედროვე მეთოდები — [[ექსტრაქცია]] და [[იონური მიმოცვლა]] — ხსნიან ამ პრობლემას.

ხსნარი შეიცავს არა მარტო ურანს, არამედ სხვა [[კათიონი|კათიონებს]]. ზოგიერთი მათგანი განსაზღვრულ პირობებში იქცევიან ისევე როგორც ურანი: ექსტრაგირდებიან იგივე [[ორგანული ნაერთები]]თ გამხსნელებით, ჯდებიან იგივე იონმიმომცვლელებზე, ილექებიან იგივე პირობებში. ამიტომაც ურანის სელექტური გამყოფისათვის საჭიროა მრავალი ჟანგვა-აღდგენითი რეაქცია, რათა ყოველ სტადიაზე მოვაცილოთ არასასურველი თანამგზავრი.

''იონური მიმოცვლის და ექსტრაქციის" მეთოდები კარგია იმითაც, რომ იძლევა საშუალებას საკმაოდ სრულად გამოყოს ურანი, ღარიბი ხსნარებიდან (ურანის შემცველობა — გრამის მეათედი წილია ლიტრზე).

ამ ოპერაციის შემდეგ ურანი გადაჰყავთ მყარ მდგომარეობაში — ერთ-ერთ ოქსიდად ან ტეტრაფტორიდად UF<sub>4</sub>. მაგრამ ეს ურანი ჯერ კიდევ გასაწმენდია მინარევებისაგან — [[ბორი]]ს, [[კადმიუმი]]ს [[ჰაფნიუმი]]ს სითბური ნეიტრონებისაგან. მათი შემცველობა ბოლო პროდუქტში არ უნდა აღემატებოდეს პროცენტის  ასიათას და მემილიონედ წილს. ამ მინარევების მოსაცილებლად ტექნიკურად სუფთა ურანის ნაერთებს ხსნიან [[აზოტმჟავაში]].  ამასთან წარმოიქმნება [[ურანილნიტრატი]] UO<sub>2</sub>(NO<sub>3</sub>)<sub>2</sub>, რომელიც ტრიბუტილ-ფოსფატით და სხვა ნივთიერებებით ექსტრაქციისას დამატებით იწმინდება საჭირო კონდიციამდე. შემდგომ ამ ნივთიერებას აკრისტალებენ და ფრთხილად ახურებენ. ამ ოპერაციის შედეგად წარმოიქმნება ურანის ოქსიდი UO<sub>3</sub>, რომელსაც აღადგენენ [[წყალბადი]]თ UO<sub>2</sub>-მდე.

ურანის დიოქსიდზე UO<sub>2</sub> 430-დან 600&nbsp;°C-მდე ტემპერატურისას ზემოქმედებენ აიროვან ფტორწყალბადს ტეტრაფტორიდის UF<sub>4</sub> მისაღებად. ამ ნაერთიდან აღადგენენ ლითონურ ურანს [[კალციუმი]]სა ან [[მაგნიუმი]]ს დახმარებით.

== ფიზიკური თვისებები ==
ურანი — ძალიან მძიმე, მოვერცხლისფრო-თეთრი ფერის პრიალა ლითონია. სუფთა სახით ის ცოტათი ურო რბილია ვიდრე [[ფოლადი]], არის ჭედადი, დრეკადი, აქვს ცოტათი პარამაგნეტიკური თვისებები.
ურანს აქვს სამი კრისტალური მოდიფიკაცია:
* <math>\alpha-U\,</math> (სტაბილურია 667,7&nbsp;°C-მდე), [[რომბული სინგონია]], '''''C mcm'''' [[სივრცული ჯგუფი]]', უჯრედის პარამეტრებია ''a'' = 0,2858 ნმ, ''b'' = 0,5877 ნმ, ''c'' = 0,4955 ნმ, Z = 4;
* <math>\beta-U\,</math> (სტაბილურია 667,7&nbsp;°C-დან 774,8&nbsp;°C-მდე), [[ტეტრაგონალური სინგონია]],  '''''P 4{{sub|2}}/mnm''''' სივრცული ჯგუფი, უჯრედის პარამეტრბია ''a'' = 1,0759 ნმ, ''c'' = 0,5656 ნმ, Z = 30;
* <math>\gamma-U\,</math> (არსებობს 774,8&nbsp;°C-დან დნობის წერტილამდე), [[კუბური სინგონია]],  '''''I m3m'''' სივრცული ჯგუფი, უჯრედის პარამეტრებია ''a'' = ,3524 ნმ, Z = 2.

== ქიმიური თვისებები<ref>გ. რემნი. არაორგანული ქიმია, ტ.2.მ, მირი, 1966. ფ. 206—223</ref><ref>კაც ჯ, რაბინოვიჩი ე. ურანის ქიმია. მ., გამომცემლობა საზღვარგარეთი ლიტერატურა, 1954.</ref> ==

=== დამახასიათებელი დაჟანგვის ხარისხები ===
ურანი შეიძლება ავლენდეს დაჟანგვის შემდეგი ხარისხები +3-დან +6-მდე.
{| class="wikitable"
|-
! დაჟანგვის ხარისხი!! ოქსიდი !! ჰიდროქსიდი !! დახასიათება !! ფორმა !! შენიშვნა
|-
| +3 || არ არსებობს || არ არსებობს || -- || U<sup>3+</sup>, UH<sub>3</sub> || ძლიერი აღმდგენელი
|-
| +4 || UO<sub>2</sub> || არ არსებობს || ფუძე || UO<sub>2</sub>, ჰალოგენიდები ||
|-
| +5 || არ არსებობს || არ არსებობს || -- || ჰალოგენიდები || წყალში [[დისპროპორცირება|დისპროპორცირდება]]
|-
| +6 || UO<sub>3</sub> || UO<sub>2</sub>(OH)<sub>2</sub> || ამფოტერული || UO<sub>2</sub><sup>2+</sup> (ურანილი) <br /> UO<sub>4</sub><sup>2-</sup> (ურანატი) <br /> U<sub>2</sub>O<sub>7</sub><sup>2-</sup> (დიურანატი) || მდგრადია წყალზე და ჰაერზე
|}
[[ფაილი:Uranium pourdaix diagram in water.png|thumb|right|240px|[[პურბეს დიაგრამა]] ურანისათვის.]]
ამას გარდა, არსებობს ოქსიდი U<sub>3</sub>O<sub>8</sub>. მასში დაჟანგვის ხარისხი ფორმალურად დაყოფილია, ხოლო რეალურად წარმოადგენს შერეული ოქსიდები (V) და (VI).

ადვილად შესამჩნევია, რომ დაჟანგვის ხარისხით და დამახასიათებელი ნაერთებით ურანი ახლოსაა VIB ქვეჯგუფის ელემენტებთან ([[ქრომი|ქრომთან]], [[მოლიბდენი|მოლიბდენთან]], [[ვოლფრამი|ვოლფრამთან]]). ამის გამო მას დიდი ხნის განმავლობაში მიაკუთვნებდნენ ამ ქვეჯგუფს.

=== მარტივი ნივთიერების თვისებები ===
ქიმიურად ურანი მეტად აქტიურია. ის სწრაფად იჟანგება ჰაერზე და იფარება ოქსიდის თხელი აპკით. ურანის მწვრილი ფხვნილი ჰაერზე თვითაალდება, ის აალდება 150—175&nbsp;°C ტემპერატურისას, და წარმოქმნის U<sub>3</sub>O<sub>8</sub>. ლითონური ურანის რეაქცია სხვა ლითონებთან ცხრილშია მოყვანილი.
{| class="wikitable"
|-
! არალითონი !! პირობები !! პროდუქტი
|-
| F<sub>2</sub> || 20<sup>o</sup>C, აქტიურად || [[ურანის ფტორიდი(VI)|UF<sub>6</sub>]]
|-
| Cl<sub>2</sub> || 180<sup>o</sup>C დაქუცმაცებულისათვის<br /> 500—600<sup>o</sup>C კომპაქტურისათვის|| ნარევი UCl<sub>4</sub>, UCl<sub>5</sub>, UCl<sub>6</sub>
|-
| Br<sub>2</sub> || 650<sup>o</sup>C, მშვიდად || UBr<sub>4</sub>
|-
| I<sub>2</sub> || 350<sup>o</sup>C, მშვიდად || UI<sub>3</sub>, UI<sub>4</sub>
|-
| S || 250-300<sup>o</sup>C მშვიდად <br /> 500<sup>o</sup>C იწვის|| US<sub>2</sub>, U<sub>2</sub>S<sub>3</sub>
|-
| Se || 250-300<sup>o</sup>C მშვიდად <br /> 500<sup>o</sup>C იწვის || USe<sub>2</sub>, U<sub>2</sub>Se<sub>3
|-
| N<sub>2</sub> || 450-700<sup>o</sup>C <br />წნევის ქვეშ N <br />1300<sup>o</sup>|| UN<sub>1.75</sub> <br />UN<sub>2</sub> <br />UN
|-
| P || 600-1000<sup>o</sup>C || U<sub>3</sub>P<sub>4</sub>
|-
| C || 800-1200<sup>o</sup>C || UC, UC<sub>2</sub>
|}

წყალს შეუძლია შეჭამოს (კოროზია) ლითონი, დაბალ ტემპერატურაზე მიდის ნელა, და სწრაფად მაღალი ტემპერატურისას, და ასევე ურანის მწვრილ ფქვნილზე:
:: <math>\mathsf{U + 2H_2O \ \xrightarrow{t}\ UO_2 + 2H_2 \uparrow}</math>

არა დამჟანგავ მჟავეებში ურანი იხსნება და წარმოქმნის UO<sub>2</sub> ან მარილს U<sup>4+</sup> (ამ დროს წარმოიქმნება წყალბადი). მჟანგავ მჟავეებში (აზოტის, კონცენტრირებულ გოგირდმჟავას) ურანი წარმოქმნის შესაბამის მარილებს ურანილებს UO<sub>2</sub>2+ <br />
ტუტეების ხსნარებთან ურანი არ ურთიერთქმედებს.

ძლიერი დაფერთხვისას ურანის ლითონური ნაწილაკები იწყებენ ნათებას.

=== ურანის ნაერთები III ===
ურანის მარილები(+3) (უპირატესად, ჰალოგენიდები) — აღმდგენელები. ჰაერზე ოთახის ტემპერატურაზე ისინი ჩვეულებრივ მდგრადები არიან, თუმცა გახურებისას იჟანგება პროდუქტების ნარევამდე. ქლორი ჟანგავს UCl<sub>4</sub>-მდე
წარმოქმნის არამდგრად წითელი ფერის ხსნარებს, რომლებშიც ავლენენ ძლიერ აღმდგენელ თვისებებს:
:: <math>\mathsf{4UCl_3 + 2H_2O \rightarrow 3UCl_4 + UO_2 + H_2\uparrow}</math>

ურან III ჰალოგენიდები წარმოიქმნებიან ურან (IV) ჰალოგენიდების წყალბადით აღდგენით :
:: <math>\mathsf{2UCl_4 + H_2 \rightarrow 2UCl_3 + 2HCl}</math> (550—590<sup>о</sup>C)
ან იოდწყალბადით:
:: <math>\mathsf{2UCl_4 + 2HI \rightarrow 2UCl_3 + 2HCl + I_2}</math> (500<sup>о</sup>C)

ასევე ჰალოგენიდების ქმედებით ურანის ჰიდრიდზე UH<sub>3</sub>.

ამას გარდა, არსებობს [[ურანის ჰიდრიდი (III)]] UH<sub>3</sub>. ის შეიძლება მივიღოთ, ურანის ფხვნილის გახურებით წყალბადში 225<sup>о</sup>С ტემპერატურამდე, ხოლო ზევით 350<sup>о</sup>С ტემპერატურისას ის იშლება. მისი რეაქციის უმეტესი ნაწილი (მაგალითად, წყლის ორთქლსა და მჟავეებთან) შეიძლება ფორმალურად განიხილოს როგორც თანმიმდევრობითი ჯერ დაშლის რეაქცია შემდგომ კი ლითონური ურანთან რეაქცია:

:: <math>\mathsf{UH_3 + 3HCl \rightarrow UCl_3 + 3H_2\uparrow}</math>
:: <math>\mathsf{2UH_3 + 7Cl_2 \rightarrow 2UCl_4 + 6HCl}</math>

=== ურან IV ნაერთები ===
ურან (+4) წარმოქმნის წყალში ადვილად ხსნად მწვანე ფერის მარილებს. ისინი ადვილად იჟანგებიან ურან (+6)-მდე

=== ურან V-ის ნაერთები ===
ურან (+5) ნაერთები არამდგრადები არიან და ადვილად დისპროპორცირდებიან წყლის ხსნარში:
:: <math>\mathsf{2UO_2Cl \rightarrow UO_2Cl_2 + UO_2}</math>
ურან V ქლორიდი ნაწილობრივ დისპროპორცირდება:
:: <math>\mathsf{2UCl_5 \rightarrow UCl_4 + UCl_6}</math>
ნაწილობრივ კი აცლის ქლორს:
:: <math>\mathsf{2UCl_5 \rightarrow 2UCl_4 + Cl_2}</math>

=== ურან VI-ის ნაერთები ===
+6 დაჟანგვის ხარისხს შეესაბამება ოქსიდი UO<sub>3</sub>. მჟავეებში ის იხსნება ურანილის კათიონის წარმოქმნით UO<sub>2</sub><sup>2+</sup>:
:: <math>\mathsf{UO_3 + 2CH_3COOH \rightarrow UO_2(CH_3COO)_2 + H_2O}</math>

ფუძეებთან UO<sub>3</sub> ( CrO<sub>3</sub>, MoO<sub>3</sub> და WO<sub>3</sub> ანალოგიურად) წარმოქმნის სხვადასხვა ურანატ-ანიონებს (უპირველეს ყოვლისა, დიურანატს U<sub>2</sub>O<sub>7</sub><sup>2-</sup>). თუმცა ბოლო, ხშირად მიიღებენ ფუძისა და ურანილის მარილის ურთიერთქმედებით:

:: <math>\mathsf{2UO_2(CH_3COO)_2 + 6NaOH \rightarrow Na_2U_2O_7 + 4CH_3COONa + 3H_2O}</math>

ურანის (+6) ნაერთებიდან, სადაც არ არის ჟანგბადი, ცნობილია მხოლოდ ჰექსაქლორიდი UCl<sub>6</sub> და [[ურან(VI) ფტორიდი|ფტორიდი UF<sub>6</sub>]]. ბოლო თამაშობს მნიშვნელოვან როლს ურანის იზოტოპის დაყოფაში.

ურან (+6) ნაერთები უფრო მდგრადებია ჰაერზე და წყლის ხსნარებში.

ურანილებიანი მარილები, როგორიცაა ურანილქლორიდი, იშლებიან კაშკაშა სინათლეზე ან ორგანული ნაერთების არსებობისას.

ურანი ასევე წარმოქმნის ურანორგანულ ნაერთებს.

== გამოყენება ==

=== ბირთვული საწვავი ===
ყველაზე დიდი გამოყენება აქვს ურანის იზოტოპს [[ურან-235|<sup>235</sup>U]], სადაც შესაძლებელია [[ჯაჭვური რეაქცია|ჯაჭვური რეაქციის]] თვითშენარჩუნება. ამიტომ ეს იზოტოპი გამოიყენება როგორც საწვავი [[ბირთვული რეაქტორი|ბირთვულ რეაქტორებში]], ასევე [[ბირთვული იარაღი|ბირთვულ იარაღში]]. იზოტოპ U<sup>235</sup>-ის გამოყოფა ბუნებრივი ურანიდან — რთული [[ტექნოლოგია|ტექნოლოგიური]] პრობლემაა (იხ. [[იზოტოპების დაყოფა]]).

მოვიყვანთ რამდენიმე ციფრს 1000 მვტ სიმძლავრის რეაქტორისათვის, რომელი მუშაობს 80 % დატვირთვით, და გამოიმუშავებს 7000 გვტ·სთ წელიწადში. ასეთ მხოლოდ ერთ რეაქტორს ერთი წლის განმავლობაში ესაჭიროება 20 ნჯყფ ურანის საწვავი რომელიც შეიცავს 3,5 % U-235, და მიიღებენ მიახლოებით 153 ტონა ბუნებრივი ურანის გამდიდრებით.

იზოტოპს U<sup>238</sup> შეუძლია გაიყოს მაღალენერგეტიკული ნეიტრონების დაბომბვის ზემოქმედებით, მის ამ თავისებურებას გამოიყენებენ [[თერმობირთვული იარაღი]]ს სიმძლავრის გასაზედელად (გამოიყენება ნეიტრონები, რომლებიც თერმობირთვული რეაქციის დროს ჩნდებია).

[[ურან-238|<sup>238</sup>U]] ნეიტრონის მიტაცებით და შემდგომ [[β-დაშლა|β-დაშლით]] შეიძლება გარდაიქმნას [[პლუტონიუმ-239|<sup>239</sup>Pu]]-ად, რომელიც შემდგომ გამოიყენება როგორც [[ბირთვული საწვავი]].

[[ურან-233]] რომელიც ხელოვნურად მიიღება რეაქტორებში [[თორიუმი]]საგან ([[თორიუმ-232]] მიიტაცებს ნეიტრონს და გარდაიქმნება თორიუმ-233-ად, რომელიც იშლება [[პროტაქტინიუმ-233]] და მერე ურან-233), შეიძლება მომავალში გახდეს გავრცელებული ბირთვული საწვავი [[ატომული ელექტროსადგური|ატომური ელექტროსადგურებისათვის]] (უკვე დღეს არის რეაქტორები, რომლებშიც გამოიყენებენ ამ ნუკლიდს როგორც საწვავს, მაგალითად [[KAMINI]] [[ინდოეთი|ინდოეთში]]) და ატომური ბომბების წარმოებაში ([[კრიტიკული მასა]] მიახლოებით 16 კგ).

ურან-233 ასევე წარმოადგენს ყველაზე პერსპექტიულ საწვავს გაზოფაზური ბირთვული სარაკეტო ძრავებისათვის.

=== ურანის თბოგამოყოფის თვისება ===
1 ტონა გამდიდრებული ურანი თბოგამოყოფის თვისებით 1 მილიონ 350 ათას ტონა ნავთობის ან ბუნებრივი აირის ტოლია.

=== გეოლოგია ===
გეოლოგიაში ურანს ძირითადად გამოიყენებენ - მინერალების და მთის ქანების წლოვანების განსასაზღვრავად, გეოლოგიური პროცესების მიმდინარეობის გამოსავლენად. ამითაა დაკავებული [[გეოქრონოლოგია]]. განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს ასევე ნივთიერების ძვრისა და ნივთიერების წყაროების ამოცანების ამოხსნისათვის.

ამოცანის გადაწყვეტის საფუძველი დევს რადიოაქტიური დაშლის განტოლებაში:
:: <math>^{206}\mathsf{Pb}_{r} = ^{238}\mathsf{U}_{o}(e^{\lambda_{8}t}-1),</math>
:: <math>^{207}\mathsf{Pb}_{r} = ^{235}\mathsf{U}_{o}(e^{\lambda_{5}t}-1),</math>
სადაც '''<sup>238</sup>U<sub>o</sub>''', '''<sup>235</sup>U<sub>o</sub>''' — ურანის იზოტოპების თანამედროვე კონცენტრაცია; <math>\lambda_{8}\,</math>; <math>\lambda_{5}\,</math> —'''''დაშლის მუდმივა''''' '''<sup>238</sup>U''' და '''<sup>235</sup>U''' ურანის შესაბამისად.
 
მეტად მნიშვნელოვანია მათი კომბინაცია:
:: <math>\frac{^{206}Pb_{r}}{^{207}Pb_{r}}= K_{o}^{U}{\frac{( e^{\lambda_{8}t} -1)}{( e^{\lambda_{5}t} -1)}}</math>.
აქ
:: <math>K_{o}^{U}= \frac{^{238}U_{o}}{^{235}U_{o}} = 137{,}88\,</math>

იმის გამო რომ, მთის ქანები შეიცავენ ურანის სხვადასხვანაირ კონცენტრაციას, ისინი ამიტომაც სხვადასხვანაირი რადიოაქტიურობით ხასიათდებიან. ეს თვისება გამოიყენება მთის ქანების გამოყოფისას გეოფიზიკური მეთოდით. განსაკუთრებულად ეს მეთოდი ფართოდ გამოიყენება ნავთობ გეოლოგიაში ჭაბურღილების გეოფიზიკური კვლევების ჩატარებისას, ამ [[კომპლექსური ნაერთები|კომპლექსებში]] შედიან, კერძოდ, γ — [[კაროტაჟი]] ან ნეიტრონების გამა-კაროტაჟი, გამა-გამა-კაროტაჟი და ა.შ.<ref>ხმელევსკი ვ. კ. დედამიწის ქერქის კვლევები გეოფიზიკური მეთოდებით. ბუნების, საზოგადოების და ადამიანის საერთაშორისო უნივერსიტეტი "დუბნა», 1997.</ref>. მათი მეშვეობით ხდება [[ჰიდროგეოლოგიური კოლექტორი]]ს და ფლუიდო საყრდენების<ref>Справочник по геологии нефти и газа /Под ред. Еременко Н. А. — М.: Недра, 1984</ref>.

=== გამოყენების სხვა სფეროები ===
* ურანის მცირედი რაოდენობით დამატება მინას აძლევს ლამაზ მოყვითალო-მომწვანო [[ფლუორესცენცია]]ს (იხ. [[ურანის მინა]])<ref name="ti">ტექნილური ენციკლოპედია 1927 წ.", ტ 24,. 596…597, სტატია «ურანი»</ref>
* [[ნატრიუმის ურანატი]] Na<sub>2</sub>U<sub>2</sub>O<sub>7</sub> გამოიყენებოდა როგორც [[ყვითელი]] [[პიგმენტები და პიგმენტების ტექნოლოგია|პიგმენტი]] მხატვრობაში<ref name="ti" />.
* ურანის ნაერთები გამოიყენებოდა როგორც საღებავები [[ფაიფური]]ს და [[კერამიკა|კერამიკის]] ნაკეთობებში ასევე [[მინანქარი|მინანქარში]] (ღებავენ შემდეგ ფერებად: ყვითელი, [[რუხი]], [[მწვანე ფერი|მწვანე]] და [[შავი]], დაჟანგვის ხარისხის მიხედვით)<ref name="ti" />.
* ურანის ზოგიერთი ნაერთი სინათლის მიმართ მგრძნობიარეა<ref name="ti" />.
* XX საუკუნის დასაწყისში ''[[ურანილნიტრატი]]'' ფართოდ გამოიყენებოდა [[ნეგატივი|ნეგატივების]] გასაძლიერებლად და [[პოზიტივი (ფოტოგრაფია)|პოზიტივის]] შესაფერადებლად (ტონირებისათვის) რუხ ფერში<ref name="ti" />.
* ურან-235-ის კარბიდი [[ნიობიუმი]]ს კარბიდთან და [[ცირკონიუმი]]ს კარბიდთან ერთად შენადნობი გამოიყენება ბირთვული რეაქტიული ძრავებში როგორც საწვავი (მუშა სხეული — [[წყალბადი]] + [[ჰექსანი]]).
* რკინისა და გაღარიბებული ურანის (ურან-238) შენადნობი გამოიყენება როგორც მძლავრი [[მაგნიტოსტრიქცია|მაგნიტოსტრიქციული]] მასალა

=== გაღარიბებული ურანი ===
{{main|გაღარიბებული ურანი}}
ბუნებრივი ურანიდან <sup>235</sup>U და <sup>234</sup>U-ის გამოყოფის შემდეგ, დარჩენილი მასალა (ურან-238) ატარებს «გაღარიბებული ურანის» სახელწოდებას, რადგანაც ის გაღარიბებულია 235-ე იზოტოპით. ზოგიერთი მონაცემებით, აშშ-ში ინახება მიახლოებით 560 000 ტონა გაღარიბებული ურანის ჰექსაფტორიდი (UF<sub>6</sub>).

გაღღარიბებული ურანი ორჯერ უფრო ნაკლებად რადიოაქტიურია, ვიდრე ბუნებრივი ურანი, ძირითადად იქიდან <sup>234</sup>U-ის მოცილების გამო. რადგანაც ურანის ძირითადი გამოყენება ხდება- ენერგიის წარმოებისათვის, გაღარიბებული - ნაკლებადსასარგებლო პროდუქტია დაბალი ეკონომიკური ღირებულებით.

მისი გამოყენება ძირითადად ხდება ურანის დიდი სიმკვრივის და შედარებით დაბალი ღირებულების გამო. გაღარიბებული ურანი გამოიყენება რადიაციულ დაცვაში (რაც არ უნდა უცნაურად ჟღერდეს), — გამოიყენება უაღრესად მაღალი მიტაცების განიკვეთისათვის, და როგორც უფასო მასა აეროკოსმონავტიკაში. «[[ბოინგ-747]]-ის» ყოველ თვითმფრინავში არის 1500 კგ გაღარიბებულ ურანი. ასევე ეს მასალა გამოიყენება ჰიროსკოპების მაღალსიჩქარულ როტორებში, ნავთობის ჭაბურღილებში.

==== ჯავშან საწინააღმდეგო ჭურვის გულსართები ====
[[ფაილი:30mm DU slug.jpg|thumb|right|300px|30 მმ-იანი კალიბრის ჭურვის გულსართი (თვითმფრინავ [[A-10]]-ის GAU-8 მმ) დიამეტრი მიახლოებით 20&nbsp;მმ გაღარიბებული ურანისაგან.<!-- ეს არ არის ჭურვი, ეს არის ჩანართი ჭურვის წინა ნაწილში, გაგება «კალიბრი» ჩანართებისთვის არ გამოიყენება. არამედ გამოიყენება დიამეტრი. ჭურვს კალიბრი გცილებით დიდი აქვს. მთლიანად ურანისაგან ჭურვის დამზადება შეუძლებელია — ის დააზიანებს ლულას. -->]]
გაღარიბებული ურანის ყველაზე ცნობილი გამოყენება ხდება — როგორც ჯავშან საწინააღმდეგო ჭურვის გულსართები <!--არამარტო ამერიკულების --> . მაღალი სიმკვრივე (ფოლადზე 3-ჯერ უფრო მძიმეა), გაწრთობილ ურანის ლილვს ხდის უკიდურესად ეფექტურ საშუალებას ჯავშნის გასარღვევად, ეფექტიანობით ანალოგიურია უფრო ძვირი და უფრო მძიმე ვოლფრამის. მძიმე ურანის ცხვირი ცვლის ჭურვის მასების გნაწილებას, აუმჯობესებს მის აეროდინამიკურ მდგრადობას.

«სტაბილას» ტიპის მსგავსი შენადნობები გამოიყენება ისრისმაგვარ ფრთებიან ჯავშანსაწინააღმდეგო სატანკო და ტანკსაწინააღმდეგო საარტილერიო ქვემეხებში.

ჯავშნის გარღვევის პროცესს თან ახლავს ურანის ლილვაკის დაქუცმაცება მტვრად და ჯავშნის მეორე მხარეს ჰაერზე აალება (იხ. [[პიროფორება]]). მიახლოებით 300 ტონა გაღარიბებული ურანი დარჩა ბრძოლის ველზე [[ომი სპარსეთის ყურეში|უდაბნოს ქარბუქის»]] ოპერაციისას, ყოველი ჭურვი შეიცავდა 272 გრამ ურანს.

ასეთი ჭურვები გამოყენებულ იქნა ნატოს ჯარების მიერ საომარ ქმედებებში იუგოსლავიაში<ref>{{Cite web |url=http://www.pdhealth.mil/downloads/Characterisation_of_DU_projectiles.pdf |title=დაარქივებული ასლი |accessdate=2013-03-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070928135546/http://www.pdhealth.mil/downloads/Characterisation_of_DU_projectiles.pdf |archivedate=2007-09-28 }}</ref>.

პირველად ჭურვების გულსართად გამოყენებულ იქნა [[მესამე რეიხი]]ს მიერ.

გაღარიბებული ურანი გამოიყენება თანამედროვე ტანკის ჯავშანში, მაგალითად, ტანკ [[M1 Abrams|M-1 «აბრამსში»]].

== ფიზიოლოგიური ქმედება ==
[[ფაილი:Skull and Crossbones.svg|left|80px]]
მიკრორაოდენობით (10<sup>−5</sup>—10<sup>−8</sup> %) აღღმოჩენილია მცენარეების, ცხოველების და ადამიანის ქსოვილებში. უფრო გროვდება ზოგიერთ სოკოში და წყალმცენარეებში. ურანის ნაერთები იწოვება კუჭ-ნაწლავის ტრაქტით (მიახლოებით 1 %), ფილტვებით — 50 %. გროვდება განსაკუთრებულად: [[ელენთა]]ში, [[თირკმელი (ანატომია)|თირკმლებში]], [[ჩონჩხი|ჩონჩხში]], [[ღვიძლი|ღვიძლში]], [[ფილტვები|ფილტვებში]] და ბრონქო-ფილტვების [[ლიმფურ კვანძები|ლიმფურ კვანძებში]]. ადამიანის და ცხოველების ორგანოებსა და ქსოვილებშიარ აღემატება 10<sup>−7</sup>გრ.

ურანი და მისი ნაერთები "ტოქსიკურებია". განსაკუთრებით საშიშია ურანისა და მისი ნაერთების აეროზოლები. ურანის წყალში ხსნადი ნაერთებისათვის ზღვრული დასაშვები კონცენტრაცია ჰაერში არის 0,015 მგრ/მ³, ურანის უხსნადი ფორმებისათვის ზდკ- 0,075 მგრ/მ³. ურანის მოხვედრისას ორგანიზმში ის მოქმედებს ყველა ორგანოზე, და წარმოადგენს საერთო უჯრედულ საწამლავს. ურანი პრაქტიკულად შეუქცევად, როგორც სხვა მძიმე ლითონები, უკავშირდება ცილებს, უპირველესად ამინომჟავების სულფიდურ ჯგუფებს, და შლის მათ ფუნქციას. ურანის ქმედების მოლეკულური მექანიზმი დაკავშირებულია მის უნართან დათრგუნოს [[ფერმენტი|ფერმენტების]] აქტიურობა. უპირველეს ყოვლისა ზიანდება თირკმელი (შარდში ჩნდება ცილები, [[შაქარი]] და [[ოლიგურია]]). ქრონიკული [[მოწამლვა|ინტოქსიკაციისას]] შესაძლებელია სისხლ წარმოქმნის და ნერვიული სისტემის ფუნქციის დარღვევა.

== ურანის მარაგი მსოფლიოში ==
დედამიწის ქერქში ურანის მარაგი მიახლოებით 1000-ჯერ აღემატება [[ოქრო]]ს მარაგს, 30-ჯერ — ვერცხლისას, ამასთან ეს მონაცემი მიახლოებით ტოლია ტყვიის და თუთიის ანალოგიური მაჩვენებელისა. ურანის არც თუ ისე მცირე რაოდენობა გაბნეულია ნიადაგში, მთის ქანებში და ზღვის წყალში. მხოლოდ შეარებით მცირე რაოდენობა კონცენტრირდება საბადოებში, სადაც ამ ელემენტის შემცველობა ასობით აღემატება მის საშუალო შემცველობას დედამიწის ქერქში<ref>{{Cite web |url=http://geo.1september.ru/articlef.php?ID=200602109 |title=ურანის მოპოვება მსოფლიოში |accessdate=2013-03-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120512123758/http://geo.1september.ru/articlef.php?ID=200602109 |archivedate=2012-05-12 }}</ref>.
ურანის დაზვერილი მსოფლიო მარაგი საბადოებში შეადგენს 5,4 მლნ ტონას<ref name="Red">
{{cite book
 |author=NEA, IAEA
 |year=2006
 |title=Uranium 2005 – Resources, Production and Demand
 |url=http://www.oecdbookshop.org/oecd/display.asp?sf1=identifiers&st1=662006031P1
 |publisher=[[OECD|OECD Publishing]]
 |isbn=9789264024250
}}</ref>.

== ურანის მოპოვება მსოფლიოში ==
[[ფაილი:KarteUrangewinnung.png|350px|thumb|right|10 ქვეყანა, რომლებიც იძლევიან ურანის მოპოვების 94 %]]
«ურანის წითელი წიგნის» მიხედვით<ref name="Red"/>, რომელიც გამოცემულია 2005 წ. მოპოვებულია {{formatnum:41250}} ტონა ურანი (2003 — {{formatnum:35492}} ტონა). მსოფლიოში ფუნქციონირებს 440 კომერციული დანიშნულების [[ბირთვული რეაქტორი]] და მიახლოებით 60 მეცნიერული რეაქტორი, რომლებიც მოიხმარენ წელიწადში 67 ათას ტონა ურანს. ეს ნიშნავს, რომ მისი მოპოვება საბადოებში უზრუნველყოფს მოხმარების მხოლოდ 60 %-ს (2009 წ. ეს წილი გაიზარდა 79 %-მდე<ref name=wna>World Nuclear Association. [http://www.world-nuclear.org/info/inf75.html Supply of Uranium.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509123211/http://www.world-nuclear.org/info/inf75.html |date=2008-05-09 }} 2011.</ref>). დანარჩენი ურანი, ენერგეტიკისათვის ან 17,7 %, მიეწოდება მეორადი წყაროებიდან.
[[ფაილი:Nuclear power station.svg|thumb|300px|thumb|right|ქვეყნები [[აეს]]-ით:
{{legend|#5db6e9|აეს-ი ექსპლუატირებს, შენდება ახალი ენერგობლოკები.}}
{{legend|#3b74bc|აეს-ი ექსპლუატირებს, იგეგმება ახალი ენერგობლოკების შენება}}
{{legend|#d4aa00|აეს-ი ექსპლუატირებს, ახალი ენერგობლოკების აშენება არ იგეგმება}}
{{legend|#ef2929|აეს-ი ექსპლუატირებს, განიხილება მათი შემცირება}}
ქვეყნები აეს-ის გარეშე:
{{legend|#96d167|მშენებლობა იგეგმება}}
{{legend|#b9b9b9|სადგური არაა და არ იგეგმება}}
{{legend|#000000|სამოქლაქო ბირთვული ენერგეტიკა კანონით აკრძალულია}}]]

=== U-ის მოპოვება ქვეყნების მიხედვით ტონებში 2005, 2009 და 2012 წწ ===
{| class="wikitable"
 !№
 !ქვეყანა
 !2005 წელი
 !ქვეყანა
 !2009 წელი
 !ქვეყანა
 !2012 წელი
 |-
 |1
 |{{დროშა|კანადა}}
 |{{formatnum:11410}}
 |{{დროშა|ყაზახეთი}}
 |{{formatnum:14020}}
 |-
 |2
 |{{დროშა|ავსტრალია}}
 |{{formatnum:9044}}
 |{{დროშა|კანადა}}
 |{{formatnum:10173}}
 |-
 |3
 |{{დროშა|ყაზახეთი}}
 |{{formatnum:4020}}
 |{{დროშა|ავსტრალია}}
 |{{formatnum:7982}}
 |-
 |4
 |{{დროშა|რუსეთი}}
 |{{formatnum:3570}}
 |{{დროშა|ნამიბია}}
 |{{formatnum:4626}}
 |-
 |5
 |{{დროშა|აშშ}}
 |{{formatnum:1249}}
 |{{დროშა|რუსეთი}}
 |{{formatnum:3564}}
 |-
 |6
 |{{დროშა|უკრაინა}}
 |920
 |{{დროშა|ნიგერი}}
 |{{formatnum:3234}}
 |-
 |7
 |{{დროშა|ჩინეთი}}
 |920
 |{{დროშა|უზბეკეთი}}
 |{{formatnum:2429}}
 |}

=== მოპოვება კომპანიების მიხედვით 2006, 2009 და 2011 წ. ტონებში ===
{| class="wikitable"
 !№
 !ქვეყანა
 !კომპანია
 !2006 წელი
 !ქვეყანა
 !კომპანია
 !2009 წელი
 !ქვეყანა
 !კომპანია
 !2011 წელი
 |-
 |1
 |{{დროშა|კანადა}}
 |[[Cameco]]
 |8 100
 |{{დროშა|საფრანგეთი}}
 |[[Areva]] 
 |8 600
 |{{დროშა|ყაზახეთი}}
 |ყაზატომპრომი|KazAtomProm
 |11 079
 |-
 |2
 |{{დროშა|ავსტრალია}} {{დროშა|დიდი ბრიტანეთი}} 
 |[[Rio Tinto]]
 |7 000
 |{{დროშა|კანადა}}
 |[[Cameco]]
 |8 000
 |{{დროშა|კანადა}}
 |[[Cameco]]
 |9 930
 |-
 |3
 |{{დროშა|საფრანგეთი}}
 |[[Areva]]
 |5 000
 |{{დროშა|ავსტრალია}} {{დროშა|დიდი ბრიტანეთი}}
 |[[Rio Tinto]] 
 |7 900
 |{{დროშა|რუსეთი}}
 |Атомредметзолото|ARMZ 
 |7 300
 |-
 |4
 |{{დროშა|ყაზახეთი}}
 |Казатомпром|KazAtomProm 
 |3 800
 |{{დროშა|ყაზახეთი}}
 |Казатомпром|KazAtomProm
 |7 500
  |{{დროშა|საფრანგეთი}}
 |[[Areva]] 
 |ა/მ
 |-
 |5
 |{{დროშა|რუსეთი}} 
 |Атомредметзолото|ARMZ 
 |3 500
 |{{დროშა|რუსეთი}}
 |Атомредметзолото|ARMZ 
 |4 600
 |{{დროშა|ავსტრალია}} {{დროშა|დიდი ბრიტანეთი}} 
 |[[BHP Billiton]]
 |ა/მ
 |-
 |6
 |{{დროშა|ავსტრალია}} {{დროშა|დიდი ბრიტანეთი}} 
 |[[BHP Billiton]] 
 |3 000
 |{{დროშა|ავსტრალია}} {{დროშა|დიდი ბრიტანეთი}} 
 |[[BHP Billiton]] 
 |2 900
 |{{დროშა|ავსტრალია}} {{დროშა|დიდი ბრიტანეთი}}
 |[[Rio Tinto]] 
 |ა/მ
 |-
 |7
 |{{დროშა|უზბეკეთი}}
 |ნავოის სმკ|Navoi 
 |2 100
 |{{დროშა|უზბეკეთი}}
 |ნავოის სმკ|Navoi
 |2 400
 |{{დროშა|უზბეკეთი}}
 |ნავოის სმკ|Navoi
 |2 800 
 |-
 |8
 |{{დროშა|კანადა}}  
 |[[Uranium One]] 
 |1 000
 |{{დროშა|კანადა}} {{დროშა|რუსეთი}}
 |[[Uranium One]]
 |1 400
 |-
 |9
 |{{დროშა|ავსტრალია}}
 |[[Heathgate]] 
 |800
 |{{დროშა|ავსტრალია}}
 |[[Paladin Energy]]
 |1 200
 |-
 |10
 |{{დროშა|კანადა}}
 |[[Denison Mines]]
 |500
 |{{დროშა|აშშ}}
 |[[General Atomics]]
 |600
 |}

== ღირებულება ==
მიუხედავად ლეგენდებისა ერთ კილოგრამზე ან გრამებზე ათიათასობით დოლარის ღირებულებისა, რეალური მისი ფასი ბაზარზე არც თუ ისე დიდია — გაუმდიდრებელი ურანის ჟანგის U<sub>3</sub>O<sub>8</sub> ფასი იზრდებოდა $21-დან 2002 წ. იანვარი, მიაღწია პიკს $300 2007 წ-ის შუა.<ref>[http://www.uxc.com/review/uxc_PriceTable.aspx ფასები საიტზე მოყვანილია დოლარებზე ერთ ''ფუნტზე'']</ref>, შემდგომ იკლებდა და მერყეობს ახლა $90–130 ერთ კილოგრამზე<ref>[http://www.uxc.com/review/uxc_Prices.aspx ფასები საიტზე მოყვანილია დოლარებში ერთ ''ფუნტზე'']</ref> მატების ტენდენციით. ამასთან ურანის მსოფლიო ბაზარი როგორცასეთი არ არსებობს, მაგ. ოქროსთან განსხვავებით.

ურანის საბადოს დამუშავება რენტაბელურია ურანის 80 დოლ./კგ ღირებულებისას. ახლანდელი ურანის ფასები არ იძლევა საბადოების ეფეკტურ დამუშავებას, ამიტომაც პროგნოზირებენ ფასების მატებას, 75-90 დოლ./კგ 2013—2014 წწ.<ref>[http://www.atomic-energy.ru/statements/2011/05/18/22310 ექსპერტები ურანის ფასების პროგნოზზე] რუსეთის ატომური საზოგადოება</ref>

2030 წ. მთლიანად იქნება დამუშავებული დიდი და ხელმისაწვდომი საბადოები 80 დოლ./კგ და დაიწყება ძნელად მისაწვდომი საბადოების ათვისება რომლის ღირებულება იქნება 130 დოლ./კგ ურანზე<ref>http://2010.atomexpo.ru/mediafiles/u/files/Present/9.1_A.V.Boytsov.pdf</ref>.

== იხილეთ აგრეთვე ==
* [[ბირთვული საწვავი]]
* [[ბირთვული რეაქტორი]]

==რესურსები ინტერნეტში==
* [https://web.archive.org/web/20110625045642/http://profbeckman.narod.ru/Uran.htm ი. ნ. ბეკმანი. «ურანი». სასწ. სახ.. ვენა, 2008, მოსკოვი, 2009. (PDF) ფორმატი]
* [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/U/key.html ურანი Webelements-ზე]
* [http://n-t.ru/ri/ps/pb092.htm ურანი ქიმიური ელემენტების პოპულარულ ბიბლიოთეკაში] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120114124805/http://n-t.ru/ri/ps/pb092.htm |date=2012-01-14 }}
* [http://nuclearweaponarchive.org/Nwfaq/Nfaq6.html Nuclear Weapons Frequently Asked Questions]
* [http://www.fifact.ru/2010-08-28-11-41-18/80-rossiya-prodala-ssha-znachitelnye-zapasy-orujeinogo-urana.html რუსეთმა აშშ-ს მიჰყიდა იარაღის ურანის მნიშვნელოვანი მარაგი ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140821031456/http://www.fifact.ru/2010-08-28-11-41-18/80-rossiya-prodala-ssha-znachitelnye-zapasy-orujeinogo-urana.html |date=2014-08-21 }}
* [http://chemister.ru/Database/properties.php?dbid=1&id=302 ურანი chemister.ru-ზე]

==სქოლიო==
{{სქოლიო}}

{{პორტალი|ქიმია|Papapishu-Lab-icon-6.svg}}
{{პერიოდული ცხრილი}}
{{ლითონთა აქტივობის მწკრივი}}
{{ავტორიტეტული წყაროები}}

[[კატეგორია:ურანი (ელემენტი)]]