იხილეთ წყარო გვერდისთვის ტუტე ლითონები

'''ტუტე ლითონები''', ''ტუტე მეტალები'' — [[ქიმიურ ელემენტთა პერიოდული სისტემა|ელემენტთა პერიოდული სისტემის]] პიველი ჯგუფის [[ქიმიური ელემენტი|ქიმიური ელემენტები]]. მათში ერთიანდება: [[ლითიუმი]] (Li), [[ნატრიუმი]] (Na), [[კალიუმი]] (K), [[რუბიდიუმი]] (Rb), [[ცეზიუმი]] (Cs) და [[ფრანციუმი]] (Fr). ეს სახელწოდება მათ შესაბამისი ჰიდროქსიდების — ტუტეებიდან მიიღეს. მათი ჟანგვის ხარისხია +1. ახასიათებთ მსგავსი ფიზიკური და ქიმიური თვისებები (განსაკუთრებით K, Rb და Cs).

== თვისებები ==
მათი გარე შრის აღნაგობა ერთნაირია (გარე შრეზე ერთი S ელექტრონია), ამიტომ ტუტე ლითონების თვისებები მსგავსია. მათ შეუძლიათ ადვილად გასცენ გარე შრის, ბირთვთან სუსტად დაკავშირებული [[ელექტრონი]] და წარმოქმნან მდგრადი კათიონები +1 ჟანგვის ხარისხით. ტუტე ლითონებისათვის დამახასიათებელი დაბალი ელექტროუარყოფითობა და მაღალი აღმდგენი თვისებები. მათ ახასიათებთ ბზინვარება, თბოგამტარობა, ელექტროგამტარობა და პლასტიკურობა.

ატომური რადიუსის გაზრდით იზრდება მათი სიმკვრივე, მაგრამ მცირდება ლღობის და დუღილის ტემპერატურები, რადგან იონთა რადიუსის გაზრდით სუსტდება ქიმიური ბმები და კრისტალები უფრო დაბალ ტემპერატურაზე ირღვევა.

ტუტე ლითონებისათვის დამახასიათებელი ალის შეფერადება წვისას, ალის ფერის მიხედვით შესაძლებელია მათი გამოცნობა: [[ნატრიუმი]] იძლევა ყვითელ, [[კალიუმი]] – იისფერ შეფერილობას და ა.შ. ტუტე ლითონების [[ოქსიდი]]ს ზოგადი ფორმულაა EշO [[ჰიდროქსიდი]]სა (ტუტის) E-OH, [[წყალბადნაერთები]]სა კი – EH. წყალბადნაერთებს [[ჰიდრიდი|ჰიდრიდები]] ეწოდება. ტუტე ლითონთა წყალბადნაერთები – ჰიდრიდები თეთრი კრისტალური ნივთიერებებია ისინი ადვილად შედის წყალთან რეაქციაში შესაბამისი ტუტეების წარმოქმნით. მეტალთა იონების რადიუსის ზრდის გამო რიგში LiOH-NaOH-KOH-RbOH-CsOH ფუძე თვისებები თანდათან ძლიერდება.

ტუტე ლითონები მაღალი აქტიურობის გამო თავისუფალი სახით ბუნებაში არ გვხვდება. Na და K ბუნებაში გავრცელებულია მნიშვნელოვანი შენაერთების (NaCl, KCl, NaCl-KCl…) სახით. ჰაერზე ტუტე მეტალები სწრაფად იჟანგება, ამიტომ მათ ნავთში ინახავენ.

== საერთო თვისებები ==
ტუტე ლითონები ბევრი საერთო თვისებით ხასიათდება: 
* დაბალ ტემპერატურაზე უერთდება [[ჟანგბადი|ჟანგბადს]]. მიიღება შესაბამისი [[ოქსიდი]]: <chem>4E +O2->2E2O</chem>
* ოთახის ტემპერატურაზე ჟანგბადში წვის შედეგად წარმოქმნის [[პეროქსიდი|პეროქსიდს]]: <chem>2E +O2->E2O2</chem>
* იწვის [[ქლორი]]ს არეში. წარმოიქმნება შესაბამისი მარილები – ქლორიდები: <chem>2E +Cl2->2ECl</chem>
* მაღალ ტემპერატურაზე ენერგიულად რეაგირეს [[გოგირდი|გოგირდთან]] [[სულფიდები]]ს წარმოქმნით: <chem>2E +S->E2S</chem>
* აძევებს [[წყალბადი|წყალბადს]] წყლიდან: <chem>2E +2H2O->2EOH +H2</chem>
რეაქციის შედეგად გამოიყოფა [[წყალბადი]] და ხსნარში მიიღება ტუტე.

== გამოყენება ==
აქტიურობის გამო თავისუფალი სახით ტუტე ლითონების გამოყენება შეზღუდულია. ნატრიუმი და მისი შენადნობი კალიუმთან გამოიყენება როგორც სითბოგამტარი ბირთვულ დანადგარებში, ასევე [[მეტალოთერმია]]ში. Rb-სა და Cs-ს იყენებენ ფოტოელემენტებში. თანამედროვე [[მრეწველობა]]სა და [[ტექნიკა]]ში განსაკუთრებით გამოიყენება [[ლითიუმი]] და მისი ნაერთები: [[მეტალურგია]]ში, ავტომანქანების აკუმულატორებში, საცხებად, ატომურ ენერგეტიკაში და სხვა.

== ლიტერატურა ==
{{ქსე|10|81}}

{{პერიოდული ცხრილი}}

[[კატეგორია:ტუტე ლითონები| ]]