იხილეთ წყარო გვერდისთვის ტეტრაფტორმეთანი

{{წყარო}}
[[სურათი:Carbon-tetrafluoride-2D-dimensions.png|200პქ|მინი]]
[[სურათი:Carbon-tetrafluoride-3D-balls-B.png|200პქ|მინი]]
'''ტეტრაფთორმეთანი''' — [[ფრეონი]], [[ბინარული ნაერთი|ბინარული]]  [[ქიმიური ნაერთი]]. ქიმიური ფორმულაა — [[ნახშირბადი|C]][[ფთორი|F]]<sub>4</sub>. სინონიმებია:
*ოთხ ფთორიანი ნახშირბადი,
*[[ფრეონ 14]],
*[[მაცივარ აგენტი 14]].

ტეტრაფთორმეთანი წარმოადგენს ფთორნახშირბადებს შორის ყველაზე მარტივ ნაერთს. გააჩნია მაღალი ქიმიური მდგრადობა. [[ნახშირბადი]]-[[ფთორი]]ს დიდი რაოდენობის კავშირების გამო და ფთორის მაღალი [[ელექტროუარყოფითობა|ელექტროუარყოფითობის]] გამო ნახშირბადის ატომს ამ ნაერთში დადებითი მუხტი გააჩნია, რაც ამტკიცებს და ამოკლებს ფთორ-ნახშირბადის კავშირს. ტეტრაფთორმეთანი წარმოადგენს სითბური ეფექტის აირს.

== თვისებები ==
=== ფიზიკური თვისებები ===
ოთახის ტემპერატურის პირობებში ის წარმოადგენს ქიმიურად ინერტულ ნაერთს, ის უფერო და უსუნო [[აირი]]ა.

=== ნაერთის თვისებები ===
ტეტრაფთორმეთანი წარმოადგენს ერთ-ერთ ყველაზე სტაბილურ ნაერთს [[ორგანული ქიმია|ორგანულ ქიმიაში]]. (ამას გარდა, ეს ნაერთი ხდება უფრო ძლიერი მასში ნახშირბადის დამატებით). ფთორმწარმოებელ მეთანებში, რომელიც წარმოდგენილია [[ფთორმეთანი]]თ, [[დიფთორმეთანი]]თ, [[ტრიფთორმეთანი]]თ და [[ტეტრაფთორმეთანი]]თ, ფთორისა და ნახშირბადის კავშირები ტეტრაფთორმეთანში წარმოადგენს ყველაზე მტკიცეს. <!-- ეს ეფექტი აიხსნება [[კულონის კანონი]]თ. ძალიან სადავო მტკიცებაა--><!--ვინც ინგლისურად აზროვნებს ვთხოვ გადათარგმნოს ეს: This effect is due to the increased coulombic attractions between the fluorine atoms and the carbon because the carbon has a positive partial charge of 0.76 -->

== მიღება ==
სუფთა ტეტრაფთორმეთანი [[ქიმიური სინთეზი|სინთეზირებული]] იქნა პირველად 1926 წელს. ტეტრაფთორი შეიძლება მიღებულ იქნას ლაბორატორიულ პირობებში, [[სილიციუმის კარბიდი]]ს [[ფთორი|ფთორთან]] რეაქციით:
: [[სილიციუმის კარბიდი|Si]]C + 2F<sub>2</sub> → CF<sub>4</sub> + [[სილიციუმი|Si]].

ასევე შეიძლება მისი მიღება [[ნახშირორჟანგი]]ს [[ფთორირება|ფთორირებით]], [[ნახშირბადის ჟანგი]]ს ან [[ფოსგენი]]ს და [[გოგირდის ტეტრაფთორიდი]]ს დახმარებით. კომერციულად ის წარმოებს ფთორისა და [[დიქლორდიფთორმეთანი]]ს ან [[ქლორტრიფთორმეთანი]]ს რეაქციით; ასევე — ლითონთა ფთორიდების [[ლითონი|M]][[ფთორი|F]], [[ლითონი|M]][[ფთორი|F]]<sub>2</sub> [[ელექტროლიზი]]თ ნახშირის [[ელექტროდი|ელექტროდების]] დახმარებით.

ტეტრაფთორმეთანი, როგორც ყველა [[ფთორნახშირბადები|ფთორნახშირბადი]], ძალიან მდგრადია ფთორ-ნახშირბადის კავშირის გამო. კავშირის ენერგია ამ ნაერთში ტოლია 515 კჯ/მოლ. ამის შედეგად ის [[ინერტულობა|ინერტულია]] [[მჟავები]]სა და [[ჰიდროქსიდები]]ს მიმართ. ამის მიუხედავად, ის რეაგირებს აფეთქებით [[ტუტე ლითონები|ტუტე ლითონებთან]]. ტეტრაფთომეთანის ცეცხლის ალთან კონტაქტისას მიიღება [[ტოქსიკური აირები]] (მაგალითად [[კარბონილფთორიდი]] ან [[ნახშირბადის ჟანგი]]); წყლის არსებობის პირობებში მიიღება [[ფთორწყალბადი]].

=== სინთეზი ===
ასევე ეს ნივთიერება შეიძლება მიღებული იქნას [[ნახშირორჟანგი]]დან, [[ნახშირბადის ჟანგი]]დან ან [[ფოსგენი]]დან მათი [[გოგირდის ტეტრაფთორიდი]]თ ფთორირების შედეგად:
: CO<sub>2</sub> + SF<sub>4</sub> → CF<sub>4</sub> + SO<sub>2</sub>.
ტემპერატურაზე  350—375&nbsp;°C [[ნახშირბადი]] ([[გრაფიტი]]ს ფორმით) რეაგირებს [[აზოტის ტრიფთორიდი|აზოტის ტრიფთორიდთან]]:
: <math>~\mathrm{4NF_3+C \xrightarrow{350-375^oC} 2N_2F_4+CF_4}</math>
მიღების ყველაზე მარტივ ხერხს წარმოადგენს რეაქცია რომელიც 900&nbsp;°C-ზე მეტ ტემპერატურის დროს ნახშირბადსა და ფთორს შორის მიმდინარეობს:
: <math>~\mathrm{C+2F_2 \xrightarrow{>900^oC} CF_4}</math>

== გამოყენება ==
* ტეტრაფთორმეთანი ზოგჯერ გამოიყენება როგორც დაბალტემპერატუროვანი [[მაცივარ აგენტი]] ([[ფრეონი]] 14, [[მაცივარ აგენტი]]-14).
* მიკროელექტრონიკაში, ცალკე, ან ჟანგბადთან შერწყმული.
* სასუნთქი ნარევების კომპონენტი ღრმა წყალქვეშა ჩაყვინთვისას.
* ავტომატურ ცეცხლჩამაქრობელ სისტემებში.
* [[ოზონი]]ს დაშლის [[სტაბილიზატორი (ქიმია)|სტაბილიზატორი]].
* [[ქიმიური რეაქცია|ქიმიური რეაქციის]] ჩატარებისას გამხსნელი.
* [[რეაგენტი]] ფთორორგანული პროდუქტემის მისაღებად.

== ზემოქმედება გარე სამყაროზე ==
ტეტრაფთორმეთანი წარმოადგენს ძლიერ სასათბურე აირს, რომელიც ხელს უწყობს [[სასათბურე ეფექტი]]ს შექმნას. ეს მეტად სტაბილური ნაერთია, მისი დაშლის დროა მიახლოებით 50 000 წელი, ეს როცა ყველაზე მაღალი [[გლობალური დათბობის პოტენციალი]]ს მონაცემია 6500 წელი (ყველაზე მთავარ სასთბურე აირად მიიჩნევენ [[ნახშირბადის დიოქსიდი|CO<sub>2</sub>]]).

ტეტრაფთორმეთანი აღნაგობით ჰგავს [[ქლორფთორნახშირბადი|ქლორფთორნახშირბადს]], მაგრამ მისგან განსხვავებით ტეტრაფთორმეთანი არ შლის [[ოზონის ფენა]]ს. ეს ხდება იმიტომ რომ, ოზონთან ურთიერთქმედებს [[ქლორი]]ს ატომები, ულტრაიისფერი გამოსხივების ზემოქმედების გამო.

== გამოყენების საშიშროება ==
კანის კონტაქტისას სითხესთან შესაძლებელია გაყინვა. ტეტრაფთორმეთანის ჩასუნთქვისას მისი კონცენტრაციის მიხედვით შეიძლება გამოიწვიოს, [[თავის ტკივილი|თავის ტკივილები]], [[ცნობიერების დაკარგვა]], [[გულისრევა]], [[თავბრუსხვევა]] და აზიანებს [[გულ-სისხლძარღვთა სისტემა]]ს. ხანგრძლივი ზემოქმედებისას იწვევს გულის სერიოზულ დაზიანებას.

თავისი სიმკვრივის გამო მას ძალუძს ჰაერის გამოძევება ფილტვებიდან, რაც იწვევს გაგუდვას დახურულ ნაკლებად კონდენციონირებულ შენობებში.

== იხილეთ აგრეთვე==
* [[ფრეონები]]
[[პორტალი:ქიმია]]
[[კატეგორია:ფტორორგანული ნაერთები]]
[[კატეგორია:ჰალოგენშემცველი მეთანები]]
[[კატეგორია:ფრეონები]]
[[კატეგორია:მაცივარ აგენტები]]
[[კატეგორია:ქიმიური შენაერთები]]
[[კატეგორია:ნახშირბადის ნაერთები]]