იხილეთ წყარო გვერდისთვის პლუტონიუმი

{{ინფოდაფა პლუტონიუმი}}
'''პლუტონიუმი'''<ref>[https://dspace.nplg.gov.ge/handle/1234/419930 დოლიძე ვ., ციციშვილი ვ., „ოთხენოვანი ქიმიური ლექსიკონი“, თბ., 2004, გვ. 168]</ref><ref>{{ქსე|8|112||არა}}</ref> ({{lang-la|Plutonium||}}; ქიმიური სიმბოლო — <chem>Pu</chem>) — [[ქიმიურ ელემენტთა პერიოდული სისტემა|ელემენტთა პერიოდული სისტემის]] [[ელემენტთა პერიოდული სისტემის მეშვიდე პერიოდი|მეშვიდე პერიოდის]], ჯგუფგარეშე (ძველი კლასიფიკაციით მესამე ჯგუფის თანაური ქვეჯგუფის, IIIბ) ხელოვნურად მიღებული [[რადიოაქტიური ელემენტი|რადიოაქტიური ქიმიური ელემენტი]]. განეკუთვნება [[აქტინოიდები]]ს ოჯახს. მისი [[ატომური ნომერი]]ა — 94. [[დნობის ტემპერატურა|t<sub>დნ</sub>]] — 639.4 °C, [[დუღილის ტემპერატურა|t<sub>დუღ</sub>]] — 3228 °C, [[სიმკვრივე]] — 19.85 გ/სმ<sup>3</sup>. ბზინვარე თეთრი ლითონი. [[1940]]-[[1941]] წლებში აღმოაჩინეს ამერიკელმა მეცნიერებმა გ. სიბორგმა, ე. მაკილანმა, ჯ. კენედიმ და ა. ვალმა. ცნობილია პლუტონიუმის იზოტოპები მასური რიცხვებით 232-246. მათ შორის მნიშვნელოვანია <chem>^{239}Pu</chem> (T<sub>1/2</sub>={{val|2.41|e=4}} წ), რომელსაც იყენებენ ატომურ რეაქტორებში, ბირთვული და თერმობირთვული ბომბების დასამზადებლად. ცნობილია პლუტონიუმის ჟანგეულები <chem>PuO</chem>, <chem>Pu2O3</chem>, <chem>PuO2</chem> და ცვლადი შედგენილობის ფაზა <chem>Pu2O3</chem>—<chem>Pu4O7</chem>; ჰალოგენიდები <chem>PuF4</chem>, <chem>PuF6</chem> და <chem>PuCl4</chem>. <chem>^{238}Pu</chem> იყენებენ ატომური ელექტრული ბატარეების დასამზადებლად და სხვა.

ელემენტს ახასიათებს სხვა ელემენტებისაგან განსხვავებული სტრუქტურული და ფიზიკო-ქიმიური თვისებები. პლუტონიუმს გააჩნია შვიდი [[ალოტროპია|ალოტროპიული მოდიფიკაცია]] გარკვეულ ტემპერატურასა და [[წნევა|წნევების]] დიაპაზონში: α, β, γ, δ, δ', ε და ζ. შეუძლია მიიღოს ჟანგვის ხარისხები +2-დან +7-მდე, ძირითადად მიიჩნევა +4, +5, +6. [[სიმკვრივე]] ვარირებს 19,8-დან (α-Pu) 15,9&nbsp;გრ/სმ³-მდე (δ-Pu).

პლუტონიუმს სტაბილური იზოტოპები არ გააჩნია. ბუნებაში არის კვალის რაოდენობით. ყველა ტრანსურანულ ელემენტებს შორის ყველაზე ხანგრძლივად მცხოვრები იზოტოპებია [[პლუტონიუმ-244|<sup>244</sup>Pu]], [[პლუტონიუმ-239|<sup>239</sup>Pu]]&nbsp; და [[პლუტონიუმ-238|<sup>238</sup>Pu]]. ბუნებაში უპირატესად არის პლუტონიუმ (IV) ოქსიდის (PuO<sub>2</sub>) დიოქსიდის სახით, რომელიც წყალში უფრო ნაკლებად ხსნადია ვიდრე [[ქვიშა]] ([[კვარცი]]). ელემენტის ბუნებაში არსებობა იმდენად მცირეა, რომ მისი მოპოვება არამიზანშეწონილია, შეფარდება <math>~\begin{smallmatrix}\mathrm{\frac{^{239}Pu}{^{238}U}\approx 15\cdot 10^{-12}}\end{smallmatrix}</math>.

პლუტონიუმის მისაღებად გამოიყენება როგორც [[ურანის გამდიდრება|გამდიდრებული ურანი]] ისე ბუნებრივი ურანი. მსოფლიოში სხვადასხვა ფორმით არსებული პლუტონიუმის მთლიანი რაოდენობა, ფასდება 2003&nbsp;წ. - 1239&nbsp;ტ. 2010&nbsp;წელს ეს ციფრი გაიზარდა ~2000&nbsp;ტ-მდე<ref>{{cite news|url=http://www.gazeta.ru/politics/2010/04/14_a_3351160.shtml|title=სამყარო დაშალეს ატომებად|last=სამიგულინა|first=ალია|date=2010-04-14|publisher=გაზეტა.რუ|lang=ru}}</ref>.

ფართოდ გამოიყენება [[ბირთვული იარაღი]]ს წარმოებაში (ე. წ. „[[იარაღის პლუტონიუმი]]“), [[ბირთვული საწვავი|ბირთვულ საწვავად]] სამოქალაქო და კვლევითი დანიშნულების [[ბირთვული რეაქტორი|ატომურ რეაქტორებში]] და როგორც ენერგიის წყარო კოსმოსური აპარატებისათვის<ref>{{cite web|url=https://www.llnl.gov/str/pdfs/06_00.2.pdf|title=Uncovering the Secrets of Actinides|date=июнь 2000|work=Actinides Can Mean Nuclear Chemistry|publisher=Lawrence Livermore National Laboratory|format=pdf|pages=17|lang=en|accessdate=2013-03-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120813024043/https://www.llnl.gov/str/pdfs/06_00.2.pdf|archivedate=2012-08-13}}</ref>.
იყო შეტყობინება მსოფლიოში ბოლო იარაღის პლუტონიუმის მისაღები ბირთვული რეაქტორის დახურვის შესახებ [[АДЭ-2]], რომელიც ამეშავებდა 46&nbsp;წელს და გაჩერებულ იქნა 2010&nbsp;წ. აპრილში რუსეთში<ref>{{cite news|url=http://www.5-tv.ru/news/28283/|title=გაჩერდა მსოფლიოში ბოლო იარაღის პლუტონიუმის წარმოების რეაქტორი|author=მეხუთე არხი|date=15.04.2010|publisher=5 канал|lang=ru}}{{Dead link|date=სექტემბერი 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.ntv.ru/novosti/190774/video/|title=Прекращено производство оружейного плутония|author=ტატიანა პანიხინა|date=15.04.2010|publisher=ტელეარხი НТВ|lang=ru}}</ref><ref>{{სტატია|ავტორი=ეკატერინე დიატლოვსკაია|სათაური=В России остановлен последний реактор по наработке плутония|ბმული=http://www.infox.ru/authority/defence/2010/04/15/V_Rossii_ostanovlyen.phtml|ენა=ru|გამომცემლობა=Infox.ru|ტიპი=სტატია|წელი=2010}}</ref>, თუმცა ერთი თვის შემდეგ იაპონიაში გაშვებულ იქნა რეაქტორი „მონძიუ“<ref>{{cite news|url=http://www.gzt.ru/topnews/world/-v-yaponii-zapustili-zakrytyi-14-let-nazad-/304506.html|title=იაპონიაში გაშვებულია რეაქტორი რომელიც დახურული იქნა 14 წლის წინათ ავარიული რეაქტორი|author=GZT.RU|date=2010-05-06|publisher=gzt.ru|lang=ru}}</ref><ref>{{cite web|url=http://news.sciencemag.org/scienceinsider/2010/03/japan-nears-restart-of-experimen.html?ref=hp|title=Japan Nears Restart of Experimental Fast Reactor|author=Dennis Normile|date=25 марта 2010|publisher=news.sciencemag.org|lang=en|7=|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EhuUfUnd?url=http://news.sciencemag.org/scienceinsider/2010/03/japan-nears-restart-of-experimen.html?ref=hp|archivedate=2013-02-26|accessdate=2013-03-10}}</ref>. კონფლიქტისა და შუღლის გამო კორეის რესპუბლიკასა და კორეის სახალხო დემოკრატიულ რესპუბიკას შორის, ბოლომ მიმართა ორ მიწისქვეშა ბირთვულ გამოცდას 2006 წ-ის ოქტომბერში და 2009&nbsp;წწ მაისში. საკუთარი ბირთვული პროგრამის ფარგლებში რომელიც ეფუძნებოდა პლუტონიუმს<ref>{{cite web|url=http://korrespondent.net/world/1111008-kndr-ugrozhaet-nachat-svyashchennuyu-yadernuyu-vojnu|title=КНДР угрожает начать "священную ядерную войну"|date=29 августа 2010|publisher=Корреспондент.net|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EhuVDtDY?url=http://korrespondent.net/world/1111008-kndr-ugrozhaet-nachat-svyashchennuyu-yadernuyu-vojnu|archivedate=2013-02-26|accessdate=2013-03-10}}</ref><ref>{{cite web|url=http://lenta.ru/news/2009/05/25/test/|title=Северная Корея провела ядерные испытания|date=25 мая 2009|publisher=Лента.Ру|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EhuY2jPO?url=http://lenta.ru/news/2009/05/25/test/|archivedate=2013-02-26|accessdate=2013-03-10}}</ref><ref>{{სტატია|სათაური=Seven days: 19–25 November 2010|ბმული=http://www.nature.com/news/2010/101124/pdf/468480a.pdf|ენა=en|გამოცემა=ჟურნალი Nature|ტიპი=[http://www.nature.com/news/2010/101124/full/468480a.html სტატია]|წელი=24 ნოემბერიя 2010|გამოშვებაк=468|issn=0028-0836|doi=10.1038/468480a}}</ref>.

მეორე [[ნეპტუნიუმი]]ს შემდეგ (შეცდომით იქნა „მიღებული“ [[1934]] წელს ე. ფერმის ჯგუფის მიერ<ref>{{Cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/603220/transuranium-element/81183/Discovery-of-the-first-transuranium-elements|title=Transuranium element}}</ref>; პირველი იზოტოპი [[ნეპტუნიუმ-239|<sup>239</sup>Np]] სინთეზირებულ და იდენტიფიცირებულ იქნა [[1940]] წლის მაისში ე. მიკმილანის და ფ. აბელსონის მიერ<ref>{{სტატია|ავტორი=Edwin McMillan, Philip Hauge Abelson|სათაური=Radioactive Element 93|ბმული=http://link.aps.org/doi/10.1103/PhysRev.57.1185.2|ენა=en|გამოცემა=Phys. Rev|ტიპი=სტატია|გამომცემლობა=American Physical Society|წელი=1940|გამოცემა=57|ნომერი=12|ფურცელი=1185—1186|doi=10.1103/PhysRev.57.1185.2}}</ref><ref>{{წიგნი|ავტორი=Gregory R. Choppin, Jan-Olov Liljenzin, Jan Rydberg.|სათაური=Radiochemistry and Nuclear Chemistry|ბმული=http://books.google.ru/books?id=0Pr7aMRxLZ8C|გამოცემა=მე-3 გამოც.|ადგილი=Butterworth-Heinemann|წელი=2002|ფურცელი=709|isbn=9780750674638}}</ref><ref>{{სტატია|ავტორი=Glenn T. Seaborg|სათაური=The Transuranium Elements|ბმული=http://www.jstor.org/pss/1675046|ენა=en|გამოცემა=ჟურნალი Science|ტიპი=სტატია|წელი=25 ოქტომბერი 1946|გამოცემა=104|ნომერი=2704|ფურცელი=379—386|pmid=17842184|doi=10.1126/science.104.2704.379}}</ref>) [[ბირთვული სინთეზი|ხელოვნური ელემენტი]] იყო პლუტონიუმი, მიღებული მიკროგრამული რაოდენობით 1940&nbsp;წ-ის ბოლოს იზოტოპ [[პლუტონიუმ-238|<sup>238</sup>Pu]]-ის სახით. პირველი ხელოვნური ქიმიური ელემენტი, რომლის საწარმოო მასშტაბით წარმოება იქნა დაწყებული (სსრკ 1946&nbsp;წ [[ოზერსკი (ჩელიაბინსკის ოლქი)|ჩელიაბინსკ-40]] შექმნილი იქნა რამდენიმე საწარმო იარაღის ურანის და პლუტონიუმის საწარმოებლად<ref>{{სტატია|ავტორი=ვ. ტუჩკოვი|სათაური=საბჭოთა ბომბა ამერიკული აქცენტით|ბმული=http://www.vokrugsveta.ru/telegraph/technics/988/|ენა=ru|გამოცემა=ჟურნალი «Вокруг Света»|ტიპი=რუბრიკა «ტელეგრაფი»|გამომცემლობა=«Вокруг Света»|წელი=27.08.2009}}</ref>). პირველ ბირთვულ ბომბში მსოფლიოში, რომელიც [[მანჰეტენის პროექტი|შეიქმნა]] და [[ტრინიტი (გამოცდა)|გამოიცადა]] [[1945]] წელს [[აშშ]]-ში, გამოიყენებოდა პლუტონიუმის მუხტი. ასეთივე ტიპის იყო სსრკ-ში გამოცდილი პირველი ბომბა [[1949]] წელს<ref>{{წიგნი|ნაწილი=ბირთვული იარაღის გამოცდის ქრონოლოგია|სათაური=ბირთვული იარაღის გამოცდა და ბირთვული აფეთქებები მშვიდობის მიზნით სსრკ-ში (1949—1990)|ბმული=http://npc.sarov.ru/issues/peaceful/peaceful.pdf|პასუხისმგებელი=რედ.კოლ.: ანდრიუშინი|გამოცემა=საინფორმაციო გამოცემა|ადგილი=საროვი|გამომცემლობა=РФЯЦ-ВНИИЭФ|წელი=1996|ფ=11—49|გვერდი=66|isbn=5-85165-062-1}}</ref>. შესაბამისად აშშ, ხოლო შემდეგ სსრკ იყვნენ პირველი ქვეყნები რომლებმაც აითვისეს მისი მიღება.

ცხრილში მოყვანილია α-პლუტონიუმის ძირითადი თვისებები. ეს [[ალოტროპია|ალოტროპიული მოდიფიკაცია]] პლუტონიუმისათვის წარმოადგენს ძირითადს ოთახის ტემპერატურაზე და ნორმალური წნევისას.

[[CAS Registry Number|CAS ნომერი]]:
* '''7440-07-5''' არასპეციფიკური შემადგენლობის პლუტონიუმისათვის,
* '''13981-16-3''' [[პლუტონიუმ-238|<sup>238</sup>Pu]]-თვის,
* '''15117-48-3''' [[პლუტონიუმ-239|<sup>239</sup>Pu]]-თვის,
* '''14119-33-6''' [[პლუტონიუმ-240|<sup>240</sup>Pu]]-თვის.

== ისტორია ==

=== აღმოჩენა ===
[[ენრიკო ფერმი]]მ თავის თანამშრომლებთან ერთად [[რომის ლა საპიენცას უნივერსიტეტი|რომის უნივერსიტეტში]] 1934 წელს განაცხადა, რომ მათ აღმოაჩინეს [[ქიმიური ელემენტი]] [[რიგითი ნომერი]]თ 94<ref>{{cite web|url=http://www.nndc.bnl.gov/content/evaluation.html|title=A Short History of Nuclear Data and Its Evaluation|last=Holden|first=Norman E.|date=2001|work=51st Meeting of the USDOE Cross Section Evaluation Working Group|publisher=National Nuclear Data Center, Brookhaven National Laboratory|lang=en|location=Upton (NY)|archiveurl=https://www.webcitation.org/618awyT4x?url=http://www.nndc.bnl.gov/content/evaluation.html|archivedate=2011-08-22|accessdate=2013-03-13}}</ref>. ფერმიმ ამ ელემენტს უწოდა [[გასპერიუმი]], მიაჩნდა რომ აღმოაჩინა ელემენტი, რომელსაც ახლა უწოდებენ პლუტონიუმს, ასე რომ ტრანსურანული ელემენტების არსებობის ვარაუდით ის გახდა თეორიულად მათ პირველაღმომჩენად. ის ამ პოზიციაზე იყო თავისი ნობელის ლექციისას 1938 წელს, თუმცა [[ოტო რობერტ ფრიში]]ს და [[ფრიც შტრასმანი]]ს მიერ [[ბირთვის დაშლა|ბირთვის დაშლის]] აღმოჩენის შემდეგ, იძულებული იყო 1939 წელს სტოკჰოლმში გამოცემულ ნაშრომში ეღიარებინა ტრანსურანული ელემენტების პრობლემების გადახედვის აუცილებლობაზე. გერმანელი მეცნიერების ნაშრომმა აჩვენა, რომ ფერმის მიერ აღმოჩენილი აქტიურობა თავის ექსპერიმენტებში, გამოწვეული იყო სწორედ დაშლით, და არა ტრანსურანული ელემენტების აღმოჩენით, როგორც ის ვარაუდობდა<ref>{{cite web|url=http://www.nobel.se/physics/laureates/1938/fermi-lecture.pdf|title=Artificial radioactivity produced by neutron bombardment: Nobel Lecture|last=Fermi|first=Enrico|date=12 декабря 1938|publisher=Royal Swedish Academy of Sciences|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/618axR4iN?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1938/fermi-lecture.pdf|archivedate=2011-08-22|accessdate=2013-03-13}}</ref><ref>{{წიგნი|ავტორი=Darden, Lindley.|ნაწილი=Enrico Fermi: "Transuranium" Elements, Slow Neutrons|სათაური=The Nature of Scientific Inquiry|ბმული=http://www.philosophy.umd.edu/Faculty/LDarden/sciinq/|ადგილი=College Park (MD)|გამომცემლობა=Department of Philosophy, University of Maryland|წელი=1998}}</ref><ref>{{წიგნი
|ავტორი =კუდრიავცევი პ. ს.
|ნაწილი =
|სათაური = ფიზიკის ისტორიის კურსი
|ორიგინალი =
|ბმული = http://nplit.ru/books/item/f00/s00/z0000004/st070.shtml
|ადგილი =მ
|გამომცემლობა = განათლება
|წელი = 1982
|ფურცელი = 70
|გვერდი =448
|isbn =}}</ref>.
[[ფაილი:Berkeley 60-inch cyclotron.jpg|thumb|250px|left|ციკლოტრონი ბერკლში, რომელიც გამოიყენებოდა ნეპტუნიუმსა და პლუტონიუმის მისაღებად.]]

[[კალიფორნიის უნივერსიტეტი ბერკლიში|კალიფორნიის უნივერსიტეტის]] თანამშრომლების გლენ თეოდორ სიბორგის მეთაურობით პლუტონიუმის აღმოჩენა მოახდინეს 60-[[დიუმი]]ანი [[ციკლოტრონი]]ს დახმარებით. ურანის(VI) ოქსიდის-დიურანის(V) (ტრიურანის ოქტაოქსიდი-238) (<sup>238</sup>U<sub>3</sub>O<sub>8</sub>) პირველი დაბომბვა მოხდა [[დეიტრონი|დეიტრონებით]] 1940 წლის 14 დეკემბერს, რომლებიც დისპერგირებული იყო ციკლოტრონში 14—22&nbsp;მ[[ელექტრონვოლტი|ევ-მდე]] და გადიოდა ალუმინის 0,002&nbsp;[[დიუმი]]ს სისქის კილიტაში. მიღებული და 2,3 დღით დაყოვნებული და სუფთა გამოყოფილი პლუტონიუმის ფრაქციის ნიმუშების შედარებისას, მეცნიერებმა აღმოაჩინეს მნიშვნელოვანი სხვაობა მათ [[ალფა-დაშლა|ალფა-აქტიურობაში]] და ივარაუდეს, რომ მისი ზრდა 2 დღიღამის შემდეგ განპირობებულია ახალი ელემენტის გავლენით, რომელიც წარმოადგენს შვილობილს ნეპტუნიუმის მიმართ. შემდგომი ფიზიკო-ქიმიური კვლევები გრძელდებოდა 2 თვე. 1941 წლის 23-დან 24 თებერვლის ღამეს ჩატარებულ იქნა გადამწყვეტი ცდა სავარაუდო ელემენტის ჟანგვაზე პეროქსიდდისულფატ-იონების და ვერცხლის იონების (როგორც კატალიზატორების) დახმარებით, რომელმაც აჩვენა, რომ [[ნეპტუნიუმ-238]] ორი დღის შემდეგ განიცდის [[ბეტა-მინუს-დაშლა]]ს და წარმოქმნის ქიმიურ ელემენტს ნომერ 94 შემდეგი რეაქციით:
: ურან-<sup>238</sup><sub>92</sub>U (d,2n) → ნეპტუნიუმ-<sup>238</sup><sub>93</sub>Np → (β<sup>−</sup>) პლუტონიუმ-<sup>238</sup><sub>94</sub>Pu
[[ფაილი:Glenn Seaborg - 1964.jpg|thumb|[[თეოდორ გლენ სიბორგი]] (1912—1999) კალიფორნიის უნივერსიტეტის თანამშრომლებთან ერთად პირველად მიიღეს სინთეზური პლუტონიუმი. ამ ჯგუფმა მიიღო კიდევ რვა ელემენტი: [[ამერიციუმი|Am]], [[კიურიუმი|Cm]], [[ბერკლიუმი|Bk]], [[კალიფორნიუმი|Cf]], [[აინშტაინიუმი|Es]], [[ფერმიუმი|Fm]], [[მენდელეევიუმი|Md]], [[ნობელიუმი|No]]<ref>{{Cite news | title = Michael McClure, The New Alchemy. ''The Search Went On...''|url=http://portal.acs.org/portal/fileFetch/C/CTP_005396/pdf/CTP_005396.pdf|work= ChemMatters, American Chemical Society (ACS)}}</ref>. მის პატივსაცემად ერთ ელემენტს ეწოდა სახელი [[სიბორგიუმი]]<ref>{{cite web|url=http://elementy.ru/news/430417|title=Хассий-долгожитель|author=ალექსეი ლევინი|date=19 декабря 2006|publisher=Элементы.Ру|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/618ay0N25?url=http://elementy.ru/news/430417|archivedate=2011-08-22|accessdate=2013-03-13}}</ref>. ედვინ &nbsp;მაკმილანს და გლენ&nbsp;სიბორგს 1951&nbsp;წელს მიენიჭა [[ნობელის პრემია]] «ტრანსურანული ელემენტების შესწავლისათვის»<ref>{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1951/|title=The Nobel Prize in Chemistry 1951|date=2 января 2011|publisher=NobelPrize.org|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/618azY8NV?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1951/|archivedate=2011-08-22|accessdate=2013-03-13}}</ref>.]]

ასე რომ ახალი ქიმიური ელემენტის არსებობა დამტკიცებულ იქნა ექსპერიმენტულად [[გლენ თეოდორ სიბორგი]]ს, [[ედვინ მატისონ მაკმილანი]]ს, [[უილიამ ჯოზეფ კენედი]]ს და [[არტურ ვალი]]ს მიერ მისი პირველი ქიმიური თვისებების შესწავლისას — ჟანგვის ორი ხარისხის შესაძლებელი არსებობის შესახებ<ref>{{წიგნი|ავტორი=National Research Council (U.S.). Subcommittee on Nuclear and Radiochemistry.|სათაური=A Review of the accomplishments and promise of U.S. transplutonium research, 1940–1981|ბმული=http://books.google.ru/books?id=CD8rAAAAYAAJ|გამომცემლობა=National Academies|წელი=1982|გვერდები=83}}</ref><ref>{{cite web|url=http://news.wustl.edu/news/Pages/7048.aspx|title=Wahl, professor who discovered plutonium; 89|date=27 апреля 2006|work=Newsroom|publisher=Washington University in St. Louis|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/618b119HY?url=http://news.wustl.edu/news/Pages/7048.aspx|archivedate=2011-08-22|accessdate=2013-03-15}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.lanl.gov/history/people/J_Kennedy.shtml|title=Joseph W. Kennedy|work=Staff Biographies|publisher=Los Alamos National Laboratory|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/618b1dnCY?url=http://www.lanl.gov/history/people/J_Kennedy.shtml|archivedate=2011-08-22|accessdate=2013-03-15}}</ref>.

მოგვიანებით იქნა დადგენილი, რომ ეს იზოტოპი წარმოადგენდა განუყოფელს (ზღვრულს), აქედან გამომდინარე, შემდგომი სამხედრო მიზნების კვლევისათვის უინტერესოს, რადგანაც ზღვრულ ბირთვებს არ შეუძლიათ იყვნენ ჯაჭვური რეაქციების საფუძველი. ამის გაგების შემდეგ ამერიკელმა ბირთვულ-ფიზიკოსებმა თავიანთი ძალები მიმართეს დაშლადი იზოტოპ-239 მიღებისაკენ (რომელიც გამოთვლებით უნდა ყოფილიყო მძლავრი ატომური ენერგიის წყარო, ვიდრე [[ურან-235]]). 1941&nbsp;წლის მარტში ურანის 1,2&nbsp;კგ სუფთა [[მარილი]], რომელიც ჩაფლული იყო [[ცვილი]]ს ([[პარაფინი]]ს) ბლოკში, ციკლოტრონში განიცადა ნეიტრონებით დაბომბვა. ორი დღეღამის განმავლობაში მიმდინარეობდა ურანის ბირთვების დაბომბვა, რის შედეგადაც მიღებულ იქნა მიახლოებით 0,5&nbsp;მკგ პლუტონიუმ-239. ახალი ელემენტის გაჩენას, როგორც იყო ნაწინასწარმეტყველი თეორიით, თან ახლდა [[ალფა-ნაწილაკები]]ს ნაკადი<ref>{{cite web|url=http://www.physicstoday.org/obits/notice_074.shtml|work=Death notice|title=Arthur C. Wahl|author=Gerhart Friedlander, Alfred M. Holtzer, Demetrios G. Sarantites, Lee G. Sobotka, Samual I. Weissman|date=11 ივლისი 2006|publisher=Physics Today|lang=en|deadlink=404|accessdate=2013-03-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110612011234/http://www.physicstoday.org/obits/notice_074.shtml|archivedate=2011-06-12}}</ref>.

1941 წ. 28 მარტს ჩატარებულმა ექსპერიმენტმა აჩვენა, რომ <sup>239</sup>Pu შეუძლია დაშლა [[სითბური ნეიტრონები|ნელი ნეიტრონების]] ზემოქმედებით, რომლის [[ბირთვული ეფექტური განიკვეთი]], საკმაოდ მნიშვნელოვნად აღემატება [[ურან-235|<sup>235</sup>U]]-ის განიკვეთს, ამასთან ნეიტრონები რომლების მიიღებიან დაშლის შედეგად, ვარგისი არიან შემდეგი ბირთვული დაშლის აქტისათვის, ანუ არის მოსალოდნელი ჯაჭვური რექციის განხორციელება. ამ მომენტიდან დაწყებულ იქნა ცდები პლუტონიუმის ბირთვული ბომბის შექმნაზე და ამ საქმისათვის დაიწყეს ბირთვული რეაქტორების მშენებლობა<ref>{{სტატია|ავტორი=Seaborg, G. T.|სათაური=The Transuranium Elements|ენა=en|ავტორი=Katz, J. J., and Manning, W. M. (eds)|გამოცემა=Natl Nucl. En. Ser., Div IV, 14B|ტიპი სტატია|ადგილი=New-York|გამომცემლობა=McGraw-Hill|год=1949|გვერდები=1.2, 5}}</ref>. ელემენტის პირველი სუფთა ნაერთი მიღებულ იქნა [[1942]] წელს, ხოლო პირველი ლითონური პლუტონიუმის საკმაო რაოდენობა — [[1943]] წელს<ref>{{წიგნი|ავტორი=Scott F. A., Peekema R. M.|სათაური=Progress in Nuclear Energy|გამოცემა=1-ი გამოც.|ადგილი=London|გამომცემლობა=Pergamon Press|წელი=1959|გვერდები=65}}</ref>.

1941 წლის მარტში ჟურნალ [[Physical Review]] უნდა გამოქვეყნებულიყო ელემენტის მიღების მეთოდის და შესწავლის აღწერა, მაგრამ ამ დოკუმენტის გამოქვეყნება შეჩერებული იქნა, იმის შემდეგ როდესაც ნათელი გახდა რომ მისგან შესაძლებელი იყო ბირთვული ბომბის დამზადება. მისი პუბლიკაცია მოხდა მხოლოდ მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ.

[[მესამე რეიხი]]ს ატომის მკვლევარებიც მუშაობდნენ ამ საკითხზე. მანფრედ ფონ არდენის ლაბორატორიაში შემუშავებული იქნა 94-ე ელემენტის მიღების მეთოდები. 1941 წლის აგვისტოში ფიზიკოსმა [[ფრიც ჰოუტერმანსი|ფრიც ჰოუტერმანსმა]] დაამთავრა თავისი საიდუმლო ანგარიში „ჯაჭვური ბირთვული რეაქციების შესახებ“. მან მიანიშნა თეორიული შესაძლებლობა ურანის „ქვაბში“ ახალი ასაფეთქებელი ნივთიერების შექმნის შესახებ.

=== სახელწოდების წარმომავლობა ===
[[ფაილი:Lowell astrograph.jpg|thumb|170px|right|ამ [[ასტროგრაფი]]ს დახმარებით მიღებული იქნა პლუტონის პირველი სურათები.]]

[[1930]] წელს აღმოჩენილი იქნა ახალი [[პლანეტა]], რომლის არსებობის შესახებ ადრე აცხადებდა [[პერსილვალ ლოველი]] — ასტრონომი, მათემატიკოსი და მარსის შესახებ ფანტასტიკური ნარკვევების ავტორი. ურანზე და პლუტონზე მრავალწლოვანი დაკვირვების საფუძველზე ის მივიდა დასკვნამდე, რომ ნეპტუნის შემდეგ მზის სისტემაში უნდა იყოს კიდევ ერთი, მეეცხრე პლანეტა, რომელიც მზიდან ორმოცჯერ უფრო შორსაა, ვიდრე [[დედამიწა]]. ახალი პლანეტის ორბიტის ელემენტები მათ მიერ იყო გამოთვლილი[[1915]] წელს. პლუტონი აღმოჩენილი იქნა ფოტოგრაფიულ სურათებზე, რომლებიც მიღებული იქნა 1930 წლის 21, 23 და 29 იანვარს. ასტრონომ [[კლაიდ უილიამ ტომბო]]ს მიერ [[ლოუელის ობსერვატორია]]ში ფლაგსტაფში ([[აშშ]]). პლანეტა აღმოჩენილი იქნა 1930 წლის 18 თებერვალს<ref>{{წიგნი|ავტორი=გრებენიკოვი ე. ა., რიაბოვი ი. ა.|ნაწილი=პლუტონის აღმოჩენა|სათაური=პლანეტების ძიება და აღმოჩენა|ბმული=http://books.google.ru/books?id=GEm4AAAAIAAJ|პასუხისმგებელი=|გამოცემა=2-ე გამოც., გადამ.და დამატ.|ადგილი=მოსკოვი|გამომცემლობა="ნაუკა"|წელი=1984|გვერდები=156—162|ფურცლები=224|ტირაჟი=100000}}</ref>. პლანეტას სახელი მისცა 11 წლის სკოლის მოსწავლემ [[ოქსფორდი]]დან [[ვენეცია ბერნი]]მ<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/4596246.stm|title=The girl who named a planet|last=Rincon|first=Paul|date=13 იანვარი 2006|publisher=BBC News|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/618b2kj91?url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/4596246.stm|archivedate=2011-08-22|accessdate=2013-03-15}}</ref>. ბერძნულ მითოლოგიაში [[აიდი]] (რომაულ მითოლოგიაში პლუტონი) წარმოადგენს გარდაცვლილთა სამეფოს ღმერთს.

ტერმინის ''პლუტონის'' პირველი ბეჭდური მოხსენიების თარიღია 1942 წლის 21 მარტი<ref>{{cite web|url=http://elements.vanderkrogt.net/element.php?num=94|title=Plutonium|work=History & Etymology|publisher=Elementymology & Elements Multidict|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/618b3etAe?url=http://elements.vanderkrogt.net/element.php?num=94|archivedate=2011-08-22|accessdate=2013-03-15}}</ref>. 94-ე ელემენტის სახელწოდებად ''პლუტონიუმი'' არტურ ვალეს და გლენ სიბორგის მიერ იყო წამოყენებული. 1948&nbsp;წელს ედვინ მაკმილანმა 93-ე ელემენტს უწოდა ''ნეპტუნი'', რადგანაც პლანეტა ნეპტუნი - პირველი პლანეტაა ურანის შემდგ. ამის ანალოგიით პლანეტა ურანის მეორე პლანეტას უწოდეს პლუტონიუმი. პლუტონიუმის აღმოჩენა მოხდა პლანეტა პლუტონის აღმოჩენიდან 10 წლის შემდეგ (მიახლოებით ამდენივე დრო დასჭირდა პლანეტა და 92-ე ელემენტის აღმოჩენას). 2006 წლის 24 აგვისტოდან [[საერთაშორისო ასტრონომიური კავშირი]]ს გადაწყვეტილებით პლუტონი უკვე არ წარმოადგენს მზის სისტემის პლანეტას.

პირველად სიბორგმა წამოაყენა წინადადება ელემენტისათვის ეწოდებინათ „პლუტიუმი“, თუმცა მოგვიანებით გადაწყვიტა, რომ სახელწოდება „პლუტონიუმი“ ჟღერს უკეთესად. მის აღსანიშნავად ხუმრობით მოიყვანა ორი ასო „Pu“ — ინტერვიუს დროს მან განაცხადა, რომ: „ჩემთვის ნათელი იყო, რომ ამ ელემენტის აღსანიშნავად ყველაზე უფრო მისაღები იყო ორი ასო Pl, თუმცა ხუმრობით შევთავაზე ელემენტის აღნიშვნა Pu, ეს ისე, როდესაც ბავშვები ყვირიან, როდესაც რამეს ცუდი სუნი აქვს“. სიბორგი თვლიდა რომ კომიტეტი აირჩევდა Pl აღნიშვნას, თუმცა პლუტონის აღსანიშნავად კომიტეტმა მიიღო ''Pu''

ასევე სიბორგმა შესთავაზა სხვა ვარიანტებიც ელემენტის სახელწოდებაზე, მაგალითად ''ულტიმიუმი'' ({{lang-en|ultimium}} {{lang-la|ultimus}} — ბოლო), ''ექსტრემიუმი'' ({{lang-en|extremium}} {{lang-la|extremus}} — უკიდურესი), ეს იმის გამო რომ იმ დროისათვის გავრცელებული იყო მოსაზრება, რომ პლუტონიუმი იქნებოდა ბოლო ელემენტი პერიოდულ ცხრილში<ref>{{cite web|url=http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/reaction/interviews/seaborg.html|title=Frontline interview with Seaborg|author=PBS contributors|work=Frontline|publisher=Public Broadcasting Service|lang=en|year=1997|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090105073016/http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/reaction/interviews/seaborg.html|archivedate=2009-01-05|accessdate=2013-03-16}}</ref>. თუმცა ელემენტს უწოდეს „პლუტონიუმი“ მზის სისტემის ბოლო პლანეტის პატივსაცემად.

=== პირველი კვლევები ===
პირველი კვლევების შემდეგ პლუტონიუმის ქიმიას მიიჩნევდნენ [[ურანი]]ს მსგავს ქიმიად. შემდგომი კვლევები გაგრძელებულ იქნა საიდუმლო [[ჩიკაგოს უნივერსიტეტის მეტალურგიული ლაბორატორია|ჩიკაგოს უნივერსიტეტის მეტალურგიულ ლაბორატორიაში]]. კანინგემისა და ვერნერის მიერ 1942 წ. 18 აგვისტოს 90 კგ [[ურანილნიტრატი]]საგან, ციკლოტრონში მისი ნეიტრონებით დასხივებით მიღებულ იქნა პლუტონიუმის სუფთა ნაერთის პირველი მიკროგრამი<ref>{{წიგნი|ავტორი=Glenn T. Seaborg.|სათაური=Modern alchemy: selected papers of Glenn T. Seaborg|ბმული=http://books.google.com/books?id=e53sNAOXrdMC|გამომცემლობა=World Scientific|წელი=1994|ფურცლები=696}}</ref><ref>{{cite web|url=http://tps.cr.nps.gov/nhl/detail.cfm?ResourceId=735&ResourceType=Building|title=Room 405, George Herbert Jones Laboratory|author=NPS contributors|publisher=National Park Service|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/618b4QsSi?url=http://tps.cr.nps.gov/nhl/detail.cfm?ResourceId=735|archivedate=2011-08-22|accessdate=2013-03-16}}</ref>. ერთი თვის შემდეგ 1942 წ. 10 სექტემბერს, ამ პერიოდში მეცნიერები ზრდიდნენ ნაერთების რაოდენობას და — მოხდა აწონვა. ეს ისტორიული ნიმუში იწონიდა 2,77&nbsp;მკგრ და შეადგენდა პლუტონიუმის დიოქსიდს<ref>{{cite web|url=http://www.osti.gov/accomplishments/documents/fullText/ACC0071.pdf|title=The First Weighing of Plutonium|author=Glenn T. Seaborg и др.|date=10 სექტემბერი 1967|publisher=United States Atomic Energy Comission. University of Chicago|format=pdf|pages=vi|lang=en|accessdate=2011-01-13|archiveurl=https://www.webcitation.org/618b54t0b?url=http://www.osti.gov/accomplishments/documents/fullText/ACC0071.pdf|archivedate=2011-08-22}}</ref>; ახლა ეს ნიმუში ინახება ბერკლიში ლოურენსის დარბაზში. 1942 წლის ბოლოსათვის დაგროვილი იყო უკვე 500&nbsp;მკგრ ელემენტის მარილი. აშშ-ში ელემენტის უფრო ღრმა კვლევისათვის რამდენიმე ჯგუფი შეიქმნა:
* მეცნიერების ჯგუფი რომლებსაც უნდა მიეღოთ სუფთა პლუტონიუმი ქიმიური მეთოდებით ([[ლოს-ალამოსის ეროვნული ლაბორატორია]]: J. W. Kennedy, C. S. Smith, A. C. Wahl, C. S. Garner, I. B. Johns),
* ჯგუფი, რომელიც სწავლობდა პლუტონიუმის ქმედებას ხსნარებში, ჟანგვის ხარისხებს, [[იონიზაციის პოტენციალი|იონიზაციის პოტენციალს]] რეაქციის კინეტიკას ([[კალიფორნიის უნივერსიტეტი ბერკლიში]]: W. M. Latimer, E. D. Eastman, R. E. Connik, J. W. Gofman და სხვა),
* ჯგუფი რომელიც შეისწავლიდა პლუტონოიმის [[იონი|იონების]] [[კომპლექსური ნაერთები]]ს ქიმიას ([[აიოვის შტატის უნივერსიტეტი]]: F. H. Spedding, W. H. Sullivan, A. F. Voigt, A. S. Newton) და სხვა ჯგუფები.

კვლევების შედეგად დადგინდა, რომ პლუტონიუმს შეიძლება ჰქონდეს 3-დან 6-მდე ჟანგვის ხარისხი, და დაბალი დაჟანგვის ხარისხის ნაერთები უფრო სტაბილურია ნეპტუნიუმთან ედარებით. მეშინ იქნა დადგენილი მისი ქიმიური თვისებების მსგავსება ნეპტუნიუმთან. 1942&nbsp;წელს ცნობილი გახდა სტენ ტომსონის აღმოჩენა (შედიოდა გლენ სიბორგის ჯგუფში), რომელმაც აჩვენა, რომ ოთხვალენტიანი პლუტონიუმი დიდი რაოდენობით მიიღება მჟავა გარემოში, ხსნარში ბისმუტის (III) ფოსფატის (BiPO<sub>4</sub>) თანხლებით ყოფნისას. შემდგომში ამან გამოიწვია პლუტონიუმის [[ექსტრაქცია|ექსტრაქციის]] ბისმუტ-ფოსფატის მეთოდის ცალკე კვლევა და გამოყენება<ref>{{cite web|url=http://www.bonestamp.com/sgt/process.htm|title=Thompson's Process|date=16 октября 2006|publisher=The University of California|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/618b5Zhuv?url=http://www.bonestamp.com/sgt/process.htm|archivedate=2011-08-22|accessdate=2013-03-16}}</ref>. 1943&nbsp;წ. ნოემბერში პლუტონიუმ(III) ფტორიდის (PuF<sub>3</sub>) გარკვეულ რაოდენობაზე მიმართეს დაშლას ელემენტის წმინდა ნიმუშის მისაღებად. შედეგად მიღებული იქნა ნიმუშები, რომლის ნახვაც შეიძლებოდა შეუიარაღებელი თვალით.
[[სანჭოთა სოციალისტური რსპუბლიკების კავშირი|სსრკ-ში]] <sup>239</sup>Pu-ის მიღების პირველი ცდები დაიწყო 1943—1944&nbsp;წწ. აკადემიკოს [[იგორ კურჩატოვი]]ს და [[ვიტალი ხლოპინი]]ს ხელმძღვანელობით. სსრკ-ში მოკლე პერიოდში ფართო კვლევები ჩატარდა პლუტონიუმის თვისებების შესასწავლად. 1945 წელს ევროპში პირველ ციკლოტრონში, რომელიც შეიქმნა 1937 წელს ხლოპინის რადიუმის ინსტიტუტში, მიღებულ იქნა პლუტონიუმის პირველი საბჭოთა ნიმუში, ურანის ბირთვების ნეიტრონებით დასხივებით<ref>{{cite web|url=http://www.khlopin.ru/proceedings/13-3.pdf|title=История создания первой в СССР радиохимической технологии получения плутония|publisher=Радиевый институт им. В. Г Хлопина|format=pdf|lang=ru|accessdate=2011-01-02|archiveurl=https://www.webcitation.org/618b66FwV?url=http://www.khlopin.ru/proceedings/13-3.pdf|archivedate=2011-08-22}}</ref>. ქ. ოზერსკში (ჩელიაბინსკის ოლქი) 1945 წ. დაიწყო პლუტონიუმის მისაღებად პირველი სამრეწველო [[ბირთვული რეაქტორი]]ს მშენებლობა.

=== მანჰეტენის პროექტი ===
[[ფაილი:Manhattan Project US Map.png|thumb|450px|right|მანჰეტენის პროექტის ყველაზე მნიშვნელოვანი ადგილები.]]
მანჰეტენის პროექტი იწყებს სათავეს [[აინშტაინის წერილი რუზველტს|აინშტაინის წერილით რუზველტის]] მიმართ. წერილში პრეზიდენტის ყურადღებას ამახვილებდა იმაზე, რომ [[ნაცისტური გერმანია]] მუშაობდა პროექტზე [[პროექტი „ურანი“|პროექტ „ურანზე“]], რომლის შედეგად შეიძლება მალე შეექმნათ [[ატომური ბომბი]]. 199 წლის აგვისტოში [[ლეო სილარდი|ლეო სილარდმა]] (წერილის ინიციატორი) სთხოვა თავის მეგობარს [[ალბერტ აინშტაინი|ალბერტ ეინშტეინსმოეწერა]] ხელი წერილისათვის<ref>{{cite web|url=http://www.mphpa.org/index2.php?option=com_content&do_pdf=1&id=172|title=Einstein's Letter to Franklin D. Roosevelt|publisher=The Atomic Heritage Foundation|format=pdf|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/618b7Xv0T?url=http://www.mphpa.org/index2.php?option=com_content|archivedate=2011-08-22|accessdate=2013-03-16}}</ref>. [[ფრანკლინ რუზველტი]]ს დადებითი პასუხის შემდეგ აშშ-ში შეიქმნა [[მანჰეტენის პროექტი]]<ref>{{cite web|url=http://www.mphpa.org/index2.php?option=com_content&do_pdf=1&id=173|title=Pa, this requires action!|publisher=The Atomic Heritage Foundation|format=pdf|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/618b7znP5?url=http://www.mphpa.org/index2.php?option=com_content|archivedate=2011-08-22|accessdate=2013-03-16}}</ref>.

[[მეორე მსოფლიო ომი]]ს დროს პროექტის მიზანი იყო [[ბირთვული ბომბი]]ს შექმნა. ატომური პროგრამის პროექტი, რომლისგანაც წარმოიქმნა მანჰეტენის პროექტი, მოწონებულ და დამტკიცებული იქნა აშშ-ის პრეზიდენტის ბრძანებით 1941 წლის 9 ოქტომბერს. მანჰეტენის პროექტმა თავისი მოღვაწეობა დაიწყო 1942 წ. 12 აგვისტოს<ref>{{წიგნი|ავტორი=Vincent C. Jones.|სათაური=Manhattan, the Army and the Atomic Bomb|ბმული=http://books.google.ru/books?id=eXuJIb-HxxEC|პასუხისმგებელი=Center of Military History (U.S. Army)|ადგილი=ვაშინგტონი|გამომცემლობა=Government Printing Office|წელი=1985|ფურცლები=680|isbn= 9780160019395}}</ref>. მისი სამი ძირითადი მიზანი იყო:
* პლუტონიუმის წარმოება [[ჰენფორდის კომპლექსი]]ს ტერიტორიაზე
* ურანის გამდიდრება ქ. [[ოუკ-რიჯი]]ში, [[ტენესი|შტატი ტენესი]]
* ბირთვული იარაღის კვლევები და ატომური ბომბის აღნაგობა სტრუქტურა ლოს ალამოსის ლაბორატორიის ტერიტორიაზე
[[ფაილი:ChicagoPileTeam.png|thumb|left|250px|მეცნიერების სამახსოვრო სურათი, ჩიკაგოს შეკრებაზე-1. უპირველეს ყოვლისა, მარჯვნიდა მეორე: ლეო სილარდი; პირველი მარცხნიდან: ენრიკო ფერმი.]]
პირველი ბირთვული რეაქტორი რომელიც იძლეოდა ელემენტის დიდი რაოდენობით მიღების საშუალებას [[ციკლოტრონი|ციკლოტრონთან]] შედარებით, იყო ჩიკაგოს დასტა-1 რეაქტორი. ის ექსპუატაციაში შევიდა 1942 წლის 2 დეკემბერს, [[ენრიკო ფერმი]]ს და [[ლეო სილარდი]]ს უშუალო მონაწილეობით (ბოლოს ეკუთვნის წინადადება [[გრაფიტი]]ს გამოყენების შესახებ როგორც ნეიტრონების შემნელებლებისა); ამ დღეს წარმოებული იყო პირველი თვითმართი ბირთვული ჯაჭვური რეაქცია. პლუტონიუმ-239-ის წარმოებისათვის გამოიყენებოდა ურან-238 და ურან-235. რეაქტორი იყო დამონტაჟებული [[ჩიკაგოს უნივერსიტეტი]]ს [[:en:Stagg Field|Stagg Field]] სტადიონის ტრიბუნების ქვეშ. ის შედგებოდა 6&nbsp;ტონა ლითონური ყრანისაგან, 34&nbsp;ტონა ურანის ოქსიდისაგან და 400&nbsp;ტონა გრაფიტის «შავი აგურისაგან». ერთადერთი, რასაც შეეძლო ჯაჭვური რეაქციის შეჩერება, იყო [[კადმიუმი]]ს ღეროები, რომლებიც კარგად იტაცებდნენ სითბურ ნეიტრონებს და, როგორც შედეგი, შეუძლიათ შესაძლებელი შემთხვევების აღკვეთა<ref>{{cite web|url=http://www.cfo.doe.gov/me70/manhattan/cp-1_critical.htm|title=CP-1 Goes Critical|work=The Manhattan Project. An Interactive History|publisher=US DOE. Office of History and Heritage Resources|lang=en|deadlink=404|accessdate=2013-03-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101122183641/http://www.cfo.doe.gov/me70/manhattan/cp-1_critical.htm|archivedate=2010-11-22}}</ref>. რადიაციული დაცვისა და გაცივების არ ქონის გამომისი ჩვეულებრივი სიმძლავრე იყო მხოლოდ 0,5…200&nbsp;ვტ.
[[ფაილი:GraphiteReactor.jpg|thumb|220px|right|გრაფიტის რეაქტორის X-10 თანამშრომლები.]]

მეორე რეაქტორი, რომლის მეშვეობითაც შეიძლებოდა პლუტონიუმ-239-ის მიღება, იყო [[გრაფიტის რეაქტორი X-10]]. ის ექსპლუატაციაში შევიდა 1943&nbsp;წლის 4 ნოემბერს, (მშენებლობა გრძელდებოდა 11&nbsp;თვე) ქალაქ [[ოუკ-რიჯი|ოუკ-რიჯში]], ახლა მდებარეობს ოუკ-რიჯის ნაციონალური ლაბორატორიის ტერიტორიაზე. ეს რეაქტორი იყო მეორე რეაქტორი მსოფლიოში ჩიკაგოს რეაქტორის შემდეგ და პირველი რეაქტორი, რომელიც იყო შექმნილი მანჰეტენის პროექტის პროექტით. რეაქტორი იყო პირველი ნაბიჯი უფრო მძლავრი ბირთვული რეაქტორების შექმნის საქმეში (ჰენფორდის ტერიტორიაზე, ვაშინგტონში), ანუ ის იყო ექსპერიმენტული რეაქტორი. მისი მუშაობა დასრულდა 1963&nbsp;წ; მნახველებისათვის გაიხსნა 1980-იან წლებში და წარმოადგენს ერთ-ერთ უძველეს რეაქტორს მსოფლიოში<ref>{{cite web|url=http://tennesseeencyclopedia.net/imagegallery.php?EntryID=O003|title=Oak Ridge National Laboratory|date=2002|publisher=The Tennessee Encyclopedia of History and Science|lang=en|deadlink=404}}</ref>.

1944&nbsp;წლის ხუთ აპრილს [[ემილიო ჯინო სეგრე]]მ მიიღო პლუტონიუმის პირველი ნიმუში, რომელიც რეაქტორ X-10-ში იქნა წარმოებული. 10 დღის განმავლობაში აღმოაჩინა, რომ რეაქტორში პლუტონიუმ-240-ის კონცენტრაცია ძალიან დიდია, ვიდრე ციკლოტრონებში. ეს იზოტოპი ფლობს ძლიერი [[სპონტანური დაშლა|სპონტანური დაშლის]] თვისებას, რის შედეგადაც მაღლდება ნეიტრონული დასხივების საერთო ფონი. ამის საფუძველზე დაასკვნეს, რომ განსაკუთრებულად სუფთა პლუტონიუმის გამოყენებამ, კერძოდ ხუდოის ბომბაში, შეიძლება გამოიწვიოს ადრეული დეტონაცია.

[[ფაილი:Hanford B Reactor.jpg|thumb|220px|left|პირველი ბირთვული რეაქტორის მშენებლობა, სადაც შეიძლებოდა პლუტონიუმი სამრეწველო მასშტაბით.]]
პირველ სამრეწველო რეაქტორს რომლითაც მიიღებოდა [[პლუტონიუმ-239|<sup>239</sup>Pu]] წრმოადგენდა [[რეაქტორ B]], რომელიც აშშ-ში იყო. მშენებლობა დაიწყო 1943nbsp;წ. ივნისში და ექსოლუატაციაში შევიდა 1944&nbsp;წ. ოქტომბერში, რეაქტორის სიმძლავრე შეადგინა 250&nbsp;მეგავატი (ეს როდესაც X-10-ს სულ ჰქონდა 1000&nbsp;კვტ). ამ რეაქტორში თბომატარებლად პირველად იყო წყალი გამოყენებული<ref>{{cite web|url=http://www.energy.gov/about/breactor.htm|title=B Reactor|publisher=U.S. Department of Energy|lang=en|deadlink=404|accessdate=2013-03-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100202080017/http://www.energy.gov/about/breactor.htm|archivedate=2010-02-02}}</ref>. რეაქტორი B ([[რეაქტორ D]]-სთან და [[რეაქტორ F]]-თან ერთად) შესაძლებლი გახადა პლუტონიუმ-239-ის მიღება, რომელიც პირველად იყო გამოყენებული ტრინიტის ცდებში. ბირთვული მასალები რომლებიც მიღებულ იქნა ამ რეაქტორში, გამოყენებულ იქნა ბომბების დასამზადებლად რომლებიც ნაგასაკში იქნა ჩამოგდებული 1945 წლის 9 აგვისტოს. ეს რეაქტორი დახურული იქნა 1968 წლის თებერვალში და მდებარეობდა ვაშინგტონის შტატის უკაცრიელ ადგილას, ქ. რიჩლანდის მახლობლად<ref>{{cite web|url=http://lenta.ru/news/2007/09/24/spot/|title=ამერიკელებმა შეადგინეს ტურისტული მარშრუტი ძველ ბირთვულ რეაქტორებთან|date=24 სექტემბერი 2007|publisher=Lenta.Ru|lang=ru|accessdate=2010-11-18|archiveurl=https://www.webcitation.org/618bCAXB6?url=http://lenta.ru/news/2007/09/24/spot/|archivedate=2011-08-22}}</ref>.
[[ფაილი:Hanford Reach National Monument.png|thumb|270px|right|ჰენფორდის კომპლექსი. რეაქტორები B, D, F და სხვები განლაგებულები არიან მდინარის დინების გასწვრივ.]]

მანჰეტენის პროექტის ფარგლებში ჰენფორდის კომპლექსში (შეიქმნა 1943&nbsp;წ. პლუტონიუმის წარმოებისათვის და დახურული იქნა 1988&nbsp;წელს წარმოების დასრულებასთან ერთად) შექმნილი იქნა ბევრი რაიონი ({{lang-en|site}} — ადგილი, რაიონი, ოლქი) სადაც ხდებოდა ბირთვული მასალების მიღება, შენახვა, გადამუშავება და გამოყენება. ამ სამარხებში მდებარეობს მიახლოებით 205&nbsp;კგ პლუტონიუმის იზოტოპი (<sup>239</sup>Pu—<sup>241</sup>Pu)<ref>{{cite web|url=http://www.hanford.gov/files.cfm/DOE-RL-2010-89_Rev.0.pdf|title=Long-Range Deep Vadose Zone Program Plan|date=октябрь 2010|publisher=Department of Enegry. Hanford|lang=en|format=pdf|accessdate=2010-11-07|archiveurl=https://www.webcitation.org/618bGOG3t?url=http://www.hanford.gov/files.cfm/DOE-RL-2010-89_Rev.0.pdf|archivedate=2011-08-22}}</ref>. ამ კომპლექსის დახურვის შემდეგ (200 წლისათვის) უტილიზირებული იქნა 20&nbsp;ტ-ზე მეტი პლუტონიუმი.

2004&nbsp;წ. ჰენფორდის კომპლექსის ტერიტორიაზე გათხრების შედეგად აღმოჩენილი ქნა სამარხები. მათ შორის ნაპოვნი იყო იარაღის პლუტონიუმი, რომელიც მინის ჭურჭელში იყო. იარაღის პლუტონიუმის ეს ნიმუში აღმოჩნდა ყველაზე ხანგრძლივად მცხოვრები იზოტოპები და გამოიკვლიენ წყნარი ოკეანის ნაციონალურ ლაბორატორიაში. შედეგებმა აჩვენა, რომ ეს ნიმუში შექმნილი იქნა გრაფიტულ რეაქტორში X-10 1944&nbsp;წელს<ref>{{cite web|url=http://www.sciencedaily.com/releases/2009/03/090302130224.htm|title=Historic Sample Of Bomb-Grade Plutonium Discovered|date=5 марта 2009|publisher=ScienceDaily Online|lang=en|accessdate=2010-12-25|archiveurl=https://www.webcitation.org/618bK58z1?url=http://www.sciencedaily.com/releases/2009/03/090302130224.htm|archivedate=2011-08-22}}</ref><ref>{{cite news|last=Rincon|first=Paul|title=BBC NEWS — Science & Environment — US nuclear relic found in bottle|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7918618.stm|accessdate=2010-09-11| date=2009-03-02|work=BBC News}}</ref>.

პროექტის ერთ ერთი მონაწილე (ალან ნან მეი) იყო ურანისა და პლუტონიუმის ბომბების აღნაგობის პრინციპების ნახაზების და ასევე ურან-235 და პლუტონიუმ-239-ის ნიმუშების საიდუმლო გადაცემის მონაწილე.

=== ტრინიტი და „მსუქანი“ ===

პირველი ბირთვული გამოცდა სახელწოდებით ტრინიტი, განხორციელდა 1945 წლის 16 ივლისს ქალაქ [[ალამოგორდო]]სთან, [[ნიუ-მექსიკო]]სთან ახლოს, პლუტონიუმი გამოიყენებოდა როგორც ბირთვული მუხტი<ref>{{cite news|url=http://www.vesti.ru/doc.html?id=377669|title=Работа по созданию атомной бомбы была сделана удивительно быстро и качественно. История с Андреем Светенко|author=Вести ФМ|date=2010-07-16|publisher=Вести.Ру|lang=ru|accessdate=2010-10-29}}</ref> ასაფეთქებელ მოწყობილობაში გამოიყენებოდა ჩვეულებრივი ლინზები, რომლებსაც ჰქონდათ ფეხბურთის ბურთის ფორმა, რომლის შიგნით პირობითათ, იყო პლუტონიუმის მუხტი, რომელიც იძლეოდა აფეთქების სიმძლავრის მატების საშუალებას. ბირთვული მუხტი ყველა მხრიდან იკუმშებოდა კრიტიკულ მასამდე, და რაც უფრო თანაბრად იკუმშებოდა, მით უფრო მძლავრი იყო ბირთვული აფეთქება. ეს მოწყობილობა შექმნილი იყო ახალი ტიპის ბირთვული ბომბის "მსუქანის" ("Fat Man") გამოცდისათვის რომელიც პლუტონიუმის საფუძველზე იყო. ტრინიტის გამოცდის ბომბის მთლიანი წონა იყო 6&nbsp;ტ, თუმცა ბომბის ბირთვში იყო მხოლოდ 6,2&nbsp;კგ პლუტონიუმი<ref>{{cite web|url=http://nuclearweaponarchive.org/Nwfaq/Nfaq8.html#nfaq8.1.1|title=8.1.1 The Design of Gadget, Fat Man, and «Joe 1» (RDS-1)|last=Sublette|first=Carey|date=2007-07-03|work=Nuclear Weapons Frequently Asked Questions, edition 2.18|publisher=The Nuclear Weapon Archive|lang=en|accessdate=2010-09-17|archiveurl=http://www.webcitation.org/618bPhztW|archivedate=2011-08-23}}</ref>, ხოლო ქალაქზე აფეთქების სავარაუდო სიმაღლე შეადგენდა 225—500&nbsp;მ<ref>{{წიგნი|ავტორი=ლესლი გროვსი.|ნაწილი=მიზანის არჩევა|სათაური=უკვე შეიძლება ამის შეახებ მოყოლა. მანჰეტენის პროექტის ისტორია|ორიგინალი=[http://books.google.ru/books?id=4l0ypFOUrbIC Now it can be told. The story of Manhattan project]|ბმული=http://www.lib.ru/MEMUARY/MANHATTEN/grove.txt|ადგილი=მ|გამომცემლობა=ატომიზდატი|წელი=1964}}</ref>. ამ ბომბში გამოყენებული პლუტონიუმის მიახლოებით 20&nbsp;''%'' შეადგინა 20000&nbsp;ტ [[ტროტილის ეკვივალენტი]]<ref name="yield">{{წიგნი|ავტორი=John Malik.|სათაური=The Yields of the Hiroshima and Nagasaki Explosions|ბმული=http://www.fas.org/sgp/othergov/doe/lanl/docs1/00313791.pdf|ადგილი=Los Alamos|გამომცემლობა=Los Alamos|год=1985}}&nbsp;— ცხრილი VI.</ref>.

ბომბა [[მსუქანი (ბომბა)|მსუქანი]] ჩამოგდებული იყო [[ნაგასაკი|ნაგასაკზე]] 1945 წლის 9 აგვისტოს. აფეთქების შედეგად მომენტალურად გარდაიცვალა 70&nbsp;ათასი.&nbsp;ადამიანი და დაიჭრა კიდევ 100&nbsp;ათასი. მას ქომნდა მსგავსი მექანიზმი: პლუტონიუმისაგან გაკეთებული ბირთვი მოთავსებული იყო სფერისებრ ალუმინის გარსში, რომელიც გარშემორტყმული იყო ქიმიური ასაფეთქებელით. გარსის დეტონაციისას პლუტონიუმის ბირთვი იკუმშებოდა ყოველი მხრიდან და მისი სიმკვრივე ხდებოდა კრიტიკული, რის შენდეგ იწყებოდა [[ჯაჭვური ბირთვული რეაქცია]]. ბომბ ჩვილში (პაწია), რომელიც [[ხიროსიმა]]ზე იქნა ჩამოგდებული სამი დღით ადრე, გამოიყენებოდა [[ურან-235]], და არა პლუტონიუმი. იაპონიამ 15 აგვისტოს მოაწერა ხელი კაპიტულაციას. ამის ქმედების შემდეგ პრესაში გამოქვეყნდა ახალი ქიმიური რადიოაქტიური ელემენტის პლუტონიუმის გამოყენების შესახებ.

=== ცივი ომი ===

პლუტონიუმის დიდი რაოდენობა წარმოებულ იქნა [[ცივი ომი]]ს დროს [[სსრკ]]-ში და [[აშშ]]-ში. აშშ-ის რეაქტორებმა, რომლებიც მდებარეობენ სავანა რივერის ბირთვულ სამარხში (Savannah River Site) ([[ჩრდილოეთ კაროლინა]]) და [[ჰენფორდი|ჰენფორდში]], ცივი ომის დროს აწარმოეს 103&nbsp;ტ პლუტონიუმი<ref>{{წიგნი|ავტორი=DOE contributors.|სათაური=Historic American Engineering Record: B Reactor (105-B Building)|ბმული=http://www.fas.org/sgp/othergov/doe/pu50yb.html#ZZ13|место=Richland (WA)|გამოცემა=U.S. Department of Energy|ფურცლები=110}}</ref>, ამ დროისათვის სსრკ-მა კი 170&nbsp;ტ [[იარაღის პლუტონიუმი]] აწარმოა<ref>{{cite conference|first=Thomas B|last=Cochran|title=Safeguarding nuclear weapons-usable materials in Russia|publisher=Natural Resources Defense Council, Inc|location=Washington (DC)|url=http://docs.nrdc.org/nuclear/nuc_06129701a_185.pdf|accessdate=17 სექტემბერი 2010|conference=International Forum on Illegal Nuclear Traffic|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130705053828/http://docs.nrdc.org/nuclear/files/nuc_06129701a_185.pdf|archivedate=2013-07-05}}</ref>. დღეს მიახლოებით 20&nbsp;ტ პლუტონიუმია ბირთვულ ენერგეტიკაში, რომელსაც აწარმოებენ, როგორც ბირთვული რეაქციის თანდაყოლილ თანაურ პროდუქტს. 1000&nbsp;ტ საცავში არსებულ პლუტონიუმზე მოდის 200&nbsp;ტ პლუონიუმი, რომლებსაც იღებენ ბირთვულ რეაქტორებში. 2007&nbsp;წელს სტოკჰოლმის მშვიდობის პრობლემების კვლევის ინსტიტუტმა მსოფლიოში პლუტონიუმის რაოდენობა შეაფასა 500&nbsp;ტონად, რომელიც მიხლოებით თანაბრადაა განაწილებული, როგორც იარაღის, ისე ენერგეტიკაში.
[[ფაილი:Yucca Mountain emplacement drifts.jpg|thumb|220px|right|ბირთვული ნარჩენების გვირაბული შესანახის სავარაუდო სქემა იუკა მაუნტინის რეპოზიტორიაში.]]
ცივი ომის დამთავრების შემდეგ, ყველა ბირთვული მარაგი პრობლემა გახდა. მაგალითად აშშ-ში ბირთვული იარაღიდან ამოღებული პლუტონიუმი გადაადუღეს 2 ტონიან ბლოკებად, რომელშიც ელემენტი იყო ინერტული [[პლუტონიუმის დიოქსიდი]]ს (IV) სახით. ეს ბლოკები შემინულია ბოროსილიკატის მინით, რომელშიც [[ცირკონიუმი]]ს და [[გადოლინიუმი]]ს მინარევებია (გოდოლინიუმისა და ცირკონიუმის ნაერთები ჟანგბადთან (Gd<sub>2</sub>Zr<sub>2</sub>O<sub>7</sub>)) ეს გაკეთებული იქნა იმისათვის, რომ პლუტონიუმი დაიჭიროს 30 მლნ&nbsp;წელი. შემდგომ, ეს ბლოკები დაფარული იქნა უჟანგავი ფოლადით და ისინი ჩამარხეს 4 კმ-ის სიღრმეში.

=== სამედიცინო ექსპერიმენტები ===
მეორე მსოფლიოს ომის დროს და მის შემდეგ, მეცნიერები ატარებდნენ ცდებს ცხოველებზე და ადამიანებზე, როდესაც მათ შეჰყავდათ პლუტონიუმის დოზები ვენაში. „სტანდარტული“ დოზა შეადგენდა 5&nbsp;მკგ პლუტონიუმს, 1945&nbsp;წლიდან ეს ციფრი შემცირდა 1&nbsp;მკგ-მდე, იმის გამო, რომ პლუტონიუმს აქვს მიდრეკილება ძვლებში დაგროვებისაკენ და რის გამოც ის უფრო საშიშია, ვიდრე [[რადიუმი]].

პლუტონიუმის თვრამეტი გამოცდა ადამიანებზე ჩატარებული იყო წინასწარი თანხმობის გარეშე იმისათვის, რომ გარკვეულიყო სად და როგორ გროვდება პლუტონიუმი ადამიანის ორგანიზმში და არჩეულიყო მასთან ურთიერთობის უსაფრთხოების სტანდარტები. პირველი ადგილები, სადაც ჩატარდა ექსპერიმენტები მანჰეტენის პროექტის ფარგლებში იყვნენ: [[ჰენფორდი]], [[ბერკლი (კალიფორნია)|ბერკლი]], [[ლოს-ალამოსი]], [[ჩიკაგო]], [[ოუკ-რიჯი]], [[როჩესტერი (ნიუ-იორკი)|როჩესტერი]].

== თვისებები ==

=== ფიზიკური თვისებები ===
[[ფაილი:Pubutton.jpg|thumb|220px|right|პლუტონიუმი პაკეტში<ref>პლუტონიუმი არის პაკეტში იმისათვის, რომ აცილებული იქნეს [[ალფა-გამოსხივება]] და, შესაძლებელია, თერმოიზოლაციისათვის.</ref>.]]
პლუტონიუმს, როგორც ლითონების უმეტესობას, აქვს კაშკაშა ვერცხლისფერი, და ჰგავს [[ნიკელი|ნიკელს]] და [[რკინა]]ს, [[ჰაერი|ჰაერზე]] ის [[ოქსიდი|იჟანგება]] და იცვლის ფერს თავიდან ის ხდება [[ბრინჯაო]]ს ფერი, შემდგომ კი ლურჯი გამოწრთობილი ლითონის ფერის ხდება და საბოლოოდ იღებს მკრთალ შავ ან მომწვანო ფერს ზედაპირზე ფხვიერი ჟანგის წარმოქმნის გამო. ასევე არის შეტყობინება, რომ არის მოყვითალო ოქსიდის ფენაც<ref name="WISER">{{cite web|url=http://webwiser.nlm.nih.gov/getSubstanceData.do;jsessionid=89B673C34252C77B4C276F2B2D0E4260?substanceID=419&displaySubstanceName=Plutonium,%20Radioactive&UNNAID=&STCCID=&selectedDataMenuItemID=44|title=Plutonium, Radioactive|author=NIH contributors|publisher=U.S. National Library of Medicine, National Institutes of Health|description=Wireless Information System for Emergency Responders (WISER)|lang=en|accessdate=2010-09-04|location=Bethesda (MD)|archiveurl=https://www.webcitation.org/618bQEh1E?url=http://webwiser.nlm.nih.gov/getSubstanceData.do;jsessionid=89B673C34252C77B4C276F2B2D0E4260?substanceID=419|archivedate=2011-08-22}}</ref>. ოთახის ტემპერატურაზე პლუტონიუმი არის α-ფორმაში — ეს ყველაზე გავრცელებული [[ალოტროპიული მოდიფიკაცია]]ა პლუტონიუმისათვის. ეს სტრუქტურა მიახლოებით ისეთივე ხისტია, როგორც [[რუხი თუჯი]], თუკი ის არ არის [[ლეგირება|ლეგირებული]] სხვა ლითონებით, რომლებიც შენადნობს მიანიჭებენ პლასტიურობას და სირბილეს. უმრავლესი ლითონებისაგან განსხვავებით პლუტონიუმი ცუდი [[თბოგამტარობა|თბოგამტარი]] და [[ელეტროგამტარობა|ელექტროგამტარია]].

პლუტონიუმს აქვს ანომალურად დაბალი, ვიდრე ლითონისათვის დამახასიათებელი [[დნობის ტემპერატურა]] (მიახლოებით 640&nbsp;''°C'') და უჩვეულოდ მაღალი [[დუღილის ტემპერატურა]] (3235&nbsp;''°C'') პლუტონიუმის დუღილის ტემპერატურა 5-ჯერ მეტია, ვიდრე დნობის ტემპერატურა. შედარებისათვის: [[ვოლფრამი]]სათვის ეს მაჩვენებელი შეადგენს 1,6 (დნობის ტემპ. 3422&nbsp;°C და დუღილის ტემპ. 5555&nbsp;°C). [[ტყვია]] წარმოადგენს უფრო მჩატე ლითონს, ვიდრე პლუტონიუმი, მიახლოებით 2-ჯერ (სხვაობა სიმკვრივეში შეადგენს 19,86&nbsp;−&nbsp;11,34&nbsp;≈&nbsp;8,52&nbsp;გ/სმ³).
{| class="prettytable collapsible collapsed" style="text-align:center" align="center"
!colspan="1"|პლუტონიუმის ზოგიერთი ფიზიკური თვისებები
|-
|
{|
|
{| class="prettytable collapsible collapsed" style="text-align:center"
|+{{nobr|პლუტონიუმის სხვადასხვა მოდიფიკაციის ატომური რადიუსი 298&nbsp;''K'' ტემპერატურაზე}} {{nobr|და მათი არსებობის ტემპერატურებზე}}
|ფაზა||α||β||γ||δ||δ’||ε
|-
|''T'', K||298||366||508||593||738||763
|-
|ატომური რადიუსი, ნმ||0,158||0,160||0,1601||0,1640||0,1638||0,1622
|-
|რადიუსი 298&nbsp;K ტემპერატურისას, ნმ||0,158||0,159||0,1589||0,1644||0,1644||0,1594
|}
||
{| class="prettytable collapsible collapsed" style="text-align:center"
|+{{nobr|[[ბირთვული ეფექტური განიკვეთი|სითბური ნეიტრონების მიტაცების ეფექტური განიკვეთი]]}} {{nobr|პლუტონიუმის ზოგიერთი იზოტოპისათვის}}
|იზოტოპი||<sup>238</sup>Pu||<sup>239</sup>Pu||<sup>240</sup>Pu||<sup>241</sup>Pu||<sup>242</sup>Pu
|-
|ეფექტური განიკვეთი, 10<sup>−28</sup>&nbsp;მ²||403±10||1028±13||287±7||1400±80||18,6±0,8
|}
|-
|
{| class="prettytable collapsible collapsed" style="text-align:center"
|+{{nobr|პლუტონიუმის სხვადასხვა ფაზის კუთრი ელექტროწინაღობა}} {{nobr|და მათი ელექტროწინაღობის ტემპერტურული კოეფიციენტი}}
|ფაზა||T, K||ρ, მკომი·მ||α·10<sup>−3</sup>, K<sup>−1</sup>
|-
|α<br />α<br />α<br />α<br />α<br />α||26<br />50<br />100<br />150<br />273<br />376||0,648<br />1,280<br />1,569<br />1,535<br />1,465<br />1,414||+18,405 (26—50 K)<br />и −0,418 (126—273 K)<br /><br /><br />—<br />—
|-
|β||420||1,085||−0,62
|-
|γ||505||1,078||−0,50
|-
|δ||625||1,004||+0,72
|-
|δ’||735||1,021||+4,43
|}
|
{| class="prettytable collapsible collapsed" style="text-align:center"
|+{{nobr|პლუტონიუმის თერმო-ელექტრომამოძრავებელი ძალის აბსოლუტური კოეფიციენტი ''e''}} {{nobr|ტემპერატურაზე და მოდიფიკაციაზე დამოკიდებულებით}}
|ფაზა||T, K||საშუალო მნიშვნელობა ''e'', მკვ/K
|-
|α<br />α<br />α||20<br />100<br />300||1,75<br />9,8<br />11,5
|-
|β||400||9,1
|-
|γ||500||8,4
|-
|δ||600||3,0
|-
|δ’||725||2,3
|-
|ε||800||3,5
|}
|}
[[ფაილი:Ionization energies-ru.svg|thumb|600px|center|[[აქტინოიდები|აქტინოიდებს]], როგორც [[ლანთანოიდები|ლანთანოიდებს]], აქვთ მიახლოებით თანაბარი [[იონიზაციის ენერგია]].]]
|}

როგორც ყველა დანარჩენი ლითონისათვის, პლუტონიუმის კოროზია იზრდება ტენიანობის ზრდასთან ერთად. ზოგიერთი კვლევა ამტკიცებს, რომ ტენიანი [[არგონი]] შეიძლება უფრო მაკოროზირებელი ელემენტი იყოს, ვიდრე [[ჟანგბადი]]; ეს დაკავშირებულია იმასთან, რომ არგონი არ რეაგირებს პლუტონიუმთან და როგორც შედეგი, პლუტონიუმი იწყებს დაბზარვას. ეს ეფექტი დაკავშირებულია იმასთან, რომ ჟანგბადი რეაგირებს პლუტონიუმთან არეული ოქსიდების წარმოქმნით მის ზედაპირზე. არგონი არ რეაგირებს პლუტონიუმთან და ამასთან ხელს უშლის პლუტონიუმის ქიმიურ რეაქციებს, შედეგად მისი ზედაპირი არაფრით არ იფარება და ამიტომაც განიცდის კოროზიას თვითგახურების გამო.
[[ფაილი:Plutonium density.svg|thumb|300px|left|პლუტონიუმის სიმკვრივის დიაგრამა]]
[[ალფა-დაშლა]], რომელსაც თანსდევს [[ჰელიუმი]]ს ბირთვების გამოშვება, წარმოადგენს ყველაზე გავრცელებულ პლუტონიუმის იზოტოპების რადიოაქტიური დაშლის სახეს<ref name="NNDC">{{cite web|url=http://www.nndc.bnl.gov/chart/|title=Chart of Nuclides|author=NNDC contributors|coauthors=Alejandro A. Sonzogni (Database Manager)|date=2008|publisher=National Nuclear Data Center, Brookhaven National Laboratory|lang=en|accessdate=2010-09-04|location=Upton (NY)|archiveurl=https://www.webcitation.org/618bSplPt?url=http://www.nndc.bnl.gov/chart/|archivedate=2011-08-22}}</ref>. ბირთვების დაშლის და ალფა-ნაწილაკების გამოშვების გამო წარმოიქმნება სითბო, რის გამოც პლუტონიუმი თბილია შეხებისას.
[[ფაილი:Electron shell 094 Plutonium.svg|thumb|200px|right|პლუტონიუმის ატომის აღნაგობა. გარე გარსების [[ელექტრონული კონფიგურაცია]] 5''s''<sup><nowiki>2</nowiki></sup>''p''<sup>6</sup>''d''<sup>10</sup>''f''<sup>6</sup>6''s''<sup><nowiki>2</nowiki></sup>''p''<sup>6</sup>7''s''<sup><nowiki>2</nowiki></sup>&nbsp;</sup>Рu<ref name="фэ">[http://www.femto.com.ua/articles/part_2/2895.html]</ref>.]]
როგორც ცნობილია, [[კუთრი ელექტრო წინაღობა|ელექტრო წინაღობა]] ახასიათებს მასალის უნარს გაატაროს [[ელექტრული დენი]]. პლუტონიუმის კუთრი წინაღობა ოთახის ტემპერატურაზე ძალიან მაღალია ლითონისათვის და ეს თავისებურება თანდათან მატულობს ტემპერატურის დაწევასთან ერთად, რაც ლითონებისათვის არაა დამახასიათებელი. ეს ტენდენცია გრძელდება 100&nbsp;''[[კელვინი|K]]''-მდე; ამ ნიშნულის ქვევით ელექტრო წინაღობა იწყებს შემცირებას. ნიშნულის შემცირებისას 20&nbsp;''K''-მდე, წინაღობა იწყებს მატებას ლითონის რადიაციული აქტივობის გამო, ამავე დროს ეს თვისება დამოკიდებული იქნება ლითონის იზოტოპურ შემადგენლობაზე.

პლუტონიუმს ყველა გამოკვლეულ აქტინოიდებს შორის აქვს ყველაზე მაღალი [[კუთრი ელექტრო წინაღობა]] (ამ მომენტისათვის), რომელიც შეადგენს 150&nbsp;მკომ·სმ (22&nbsp;°C ტემპერატურისას). მისი სიმაგრე შეადგენს 261&nbsp;კგ/მმ³ (α-Pu-თვის).

იმის გამო, რომ პლუტონიუმი რადიოქტიურია, დროის განმავლობაში განიცდის ცვლილებებს თავის კრისტალურ მესერში. პლუტონიუმი განიცდის თავისებურ მოწვას, თვითდასხივებისა და 100 კელვინამდე გაცხელების გამო.

სხვა დანარჩები ლითონებისაგან განსხვავებით, პლუტონიუმის [[სიმკვრივე]] იზრდება გახურებასთან ერთად დნობის ტემპერატურის 2,5&nbsp;''%''-მდე, იმ დროს, როდესაც ჩვეულებრივ ლითონებში ტემპერატურის ზრდასთან ერთად მცირდება სიმკვრივე. დნობის წერტილთან ახლოს, თხევად პლუტონიუმს აქვს ძალიან მაღალი [[ზედაპირული დაძაბულობა|ზედაპირული დაძაბულობის]] მაჩვენებელი და ყველაზე მაღალი [[სიბლანტე]] სხვა ლითონებს შორის.

=== ალოტროპიული მოდიფიკაციები ===

პლუტონიუმს აქვს შვიდი [[ალოტროპია|ალოტროპიული მოდიფიკაცია]]. ექვსი მათ შორის არსებობენ ჩვეულებრივი წნევის პირობებში, ხოლო მეშვიდე მაღალი ტემპერატურისა და წნევის გარკვეული დაპაზონში არსებობს. ეს ალოტროპები, რომლებიც განირჩევიან თავიანთი [[კრისტალური სტრუქტურა|კრისტალური სტრუქტურით]] და სიმკვრივის მაჩვენებლებით, აქვთ შიდა ენერგიის მსგავსი მნიშვნელობა. ეს თვისება პლუტონიუმს ხდის ძალიან მგრძნობიარეს ტემპერატურისა და წნევის რყევებისა და ცვლილებების მიმართ და მიჰყავს სტრუქტურის [[ფაზური გადასვლა|ნახტომისებური ცვლილებისაკენ]]. პლტონიუმის ყველა ალოტროპიული მოდიფიკაციის სიმკვრივის მაჩვენებელი მერყეობს 15,9&nbsp;გ/სმ³-დან 19,86&nbsp;გ/სმ³-მდე<ref name="CRC2006">{{წიგნი|ავტორი=CRC contributors.|სათაური=Handbook of Chemistry and Physics|პასუხისმგებელი=რედ.: David R. Lide|გამოცემა=87-ე გამოც.|ადგილი=Boca Raton|გამომცემლობა=CRC Press, Taylor & Francis Group|წელი=2006|isbn=0849304873}}</ref><ref group="~">პლუტონიუმის სიმკვლივის მაჩვენებლების მერყეობის ამპლიტუდა შეადგენს 4&nbsp;გ/სმ³ (ზუსტად კი: 3,94&nbsp;გ/სმ³).</ref>. პლუტონიუმის მრავალი ალოტროპიული მოდიფიკაციის არსებობის გამო მას ხდის დამუშავებისათვის რთულ ლითონად, რადგანაც ის განიცდის ფაზურ გადასვლებს. პლუტონიუმის ასეთი სხვადასხვა ალოტროპული მოდიფიკაციის არსებობის არსი ბოლომდე არცაა ცნობილი.
{| class="prettytable collapsible collapsed" style="text-align:center" align="right"
!colspan="12"|პლუტონიუმის [[კრისტალური მესერი]]ს თვისებები<ref name="ჯ. კაცი, გ. სიბორგი და სხვა.">{{წიგნი|ავტორი=ჯ. კაცი, გ. სიბორგი და სხვა.|სათაური=აქტინოიდების ქიმია|ორიგინალი=The Chemistry of the Actinide Elements|პასუხისმგებელი=ინგლისურიდან თარგმანი ჯ. კაცის, გ. სიბორგის და ლ. მორსის რედაქტირებით|ადგილი=მოსკოვი|გამომცემლობა=«Мир»|წელი=1997|ტომი=2|სერია=აქტინოიდების ქიმია|ფურცლები=664|isbn=5-03-001885-9|ტირაჟი=500}}</ref>.<ref>{{წიგნი|ავტორი=Wick, O. J. (ed.)|სათაური=Plutonium handbook, A Guide to the Technology|პასუხისმგებელი=Am. Nucl. Soc|გამოცემა=Reprint|ადგილი=New York|გამომცემლობა=Gordon & Breach|წელი=1980}}</ref><ref>{{წიგნი|ავტორი=Oetting, F. L., Rand, M. H., Ackerman, R. J.|სათაური=The Chemical Thermodynamics of Actinide Elements and their Compounds|გამოცემა=ნ. 1|ადგილი=Vienna|გამომცემლობა=IAEA|წელი=1976|ფურცლები=24}}</ref>
|-bgcolor="lightblue"
|rowspan="2"|ფაზა ||rowspan="2"|გამოსახულება ||rowspan="2"|მდგრადობის სტაბილურობის რაიონი, ''°C'' ||rowspan="2"|სიმეტრია და [[სივრცული ჯგუფი]] ||colspan="4"|მესერის პარამეტრები, ''Å'' ||rowspan="2"|ატომების რაოდენობა ელემენტარულ უჯრედში ||rowspan="2"|რენტგენური [[სიმკვრივე]], გ/სმ³ ||rowspan="2"|გადასვლის ტემპერატურა, ''°C'' ||rowspan="2"|[[ენტალპია|Δ''H'']]<sub>გადასვლის</sub>,<br />''ჯ/მოლი''
|- bgcolor="DDFFDD"
| ''a'' || ''b'' || ''c'' || ''β''
|-
|rowspan="2"|α ||rowspan="2"|[[ფაილი:Monoclinic.svg|75px|center]]||rowspan="2"| 122 ქვევით ||rowspan="2"| {{Comment|უმ|უბრალო მონოსოლური}}, P2<sub>1</sub>/''m'' ||colspan="4" bgcolor="DDFFDD"| 21&nbsp;°C-სას ||rowspan="2"| 16 ||rowspan="2"| 19,86 ||rowspan="2"| — ||rowspan="2"| —
|-
| 6,183||4,882||10,963||101,79°
|-
|rowspan="2"|β ||rowspan="2"| — ||rowspan="2"| 122—207 ||rowspan="2"| {{Comment|მცმს|მოცულობაცენტრირებული მონოსოლური}}, 12/''m'' ||colspan="4" bgcolor="DDFFDD"| 100&nbsp;°C-სას||rowspan="2"| 34 ||rowspan="2"| 17,7 ||rowspan="2"| α→β<br />122±4 ||rowspan="2"| 3430
|-
|9,284||10,463||7,859||93,13°
|-
|rowspan="2"|γ ||rowspan="2"| [[ფაილი:Orthorhombic-face-centered.svg|75px|center]] ||rowspan="2"| 207—315 ||rowspan="2"| {{Comment|წცორ|წახნაგცენტრირებული ორთორომბული}}, F''ddd'' ||colspan="4" bgcolor="DDFFDD"| При 235&nbsp;°C||rowspan="2"| 8 ||rowspan="2"| 17,14 ||rowspan="2"| β→γ<br />207±5 ||rowspan="2"| 565
|-
|3,159||5,768||10,162||—
|-
|rowspan="2"|δ ||rowspan="2"| [[ფაილი:Cubic-face-centered.svg|75px|center]]||rowspan="2"| 315—457 ||rowspan="2"| {{Comment|წცკ|წახნაგცენტრირებული კუბური}}, F''m''3''m'' ||bgcolor="DDFFDD" colspan="4"| 320&nbsp;°C-სას||rowspan="2"| 4 ||rowspan="2"| 15,92 ||rowspan="2"| γ→δ<br />315±3 ||rowspan="2"| 586
|-
|4,6371||—||—||—
|-
|rowspan="2"|δ’ ||rowspan="2"| [[ფაილი:Tetragonal-body-centered.svg|75px|center]] ||rowspan="2"| 457—479 ||rowspan="2"| {{Comment|მცტ|მოცულობაცენტრირებული ტეტრაგონალური}}, 14/''mmm'' ||colspan="4" bgcolor="DDFFDD"| При 465&nbsp;°C||rowspan="2"| 2 ||rowspan="2"| 16 ||rowspan="2"| δ→δ’<br />457±2 ||rowspan="2"| 84
|-
|3,34||—||4,44||—
|-
|rowspan="2"|ε ||rowspan="2"| [[ფაილი:Cubic-body-centered.svg|75px|center]] ||rowspan="2"| 479—640 ||rowspan="2"| {{Comment|მცკ|მოცულობაცენტრირებული კუბური}}, I''m''3''m'' ||bgcolor="DDFFDD" colspan="4"| 490&nbsp;°C-სას||rowspan="2"| 2 ||rowspan="2"| 16,51 ||rowspan="2"| δ’→ε<br />479±4 ||rowspan="2"| 1841
|-
|3,634||—||—||—
|}

პირველი სამი კრისტალური მოდიფიკაცია — α-, β- და γ-Pu — ფლობს რთულ კრისტალურ სტრუქტურას ოთხი კარგად გამოკვეთილი [[ვალენტობა|ვალენტური]] ხასიათის ბმით კავშირით. დანარჩენი — δ-, δ’- და ε-Pu — უფრო მაღალტემპერატურული მოდიფიკაციებია რომლებიც ხასიათდებიან შედარებით მარტივი სტრუქტურით.

ალფა-ფორმა არსებობს ოთახის ტემპერატურის პირობებში არალეგირებული და დაუმუშავებელი პლუტონიუმის სახით. მას გააჩნია [[თუჯი]]ს მსგავსი თვისებები, თუმცა აქვს თვისება გახდეს პლასტიკური მასალა და წარმოქმნას ჭედადი β-ფორმა უფრო მაღალი ტემპერატურის ინტერვალებში. პლუტონიუმის ალფა-ფორმა აქვს დაბალსიმეტრიული [[მონოსოლური სინგონია|მონოსოლური სტრუქტურა]] (ფაზების კრისტალური სტრუქტურა, რომლებიც არსებობენ ოთახის ტემპერატურის პირობებში, წარმოადგენენ დაბალსიმეტრიულს, რაც უფრო დამახასიათებელია [[მინერალები]]სათვის, ვიდრე ლითონებისათვის), აქედან ხდება ნათელი, რომ ის არის მტკიცე და დენის ცუდად გამტარი მოდიფიკაცია. მოცემულ ფორმაში პლუტონიუმი ძალზედ მყიფეა, თუმცა აქვს ყველაზე მაღალი სიმკვრივე ყველა ალოტროპიულ მოდიფიკაციასთან შედარებით. პლუტონიუმის ფაზები ხასიათდებიან მექანიკური თვისებების მკვეთრი ცვლილებებით — ძალიან მყიფედან პლასტიკურ ლითონამდე.

δ-ფორმის პლუტონიუმი ჩვეულებრივ არსებობს ტემპერატურის შემდეგ მნიშვნელობებისას: 310&nbsp;''°C''-დან 452&nbsp;''°C''-მდე, თუმცა სტაბილური შეიძლება იყოს ოთახის ტემპერატურის პირობებშიც, თუ კი ის მცირე პროცენტული შემცველობით ლეგირებულია [[გალიუმი]]თ, [[ალუმინი]]თ ან [[ცერიუმი]]თ. თუ კი ის არის შენადნობი ამ ლითონებთან, მაშინ ის შეიძლება გამოყენებულ იქნას [[შედუღება|შედუღებისას]]. დელტა-ფორმას აქვს უფრო ლითონისათვის გამოკვეთილი მახასიათებლები, ხოლო სიმტკიცით და ჭედადობით ალუმინის მსგავსია. ბოლო ეპსილონ-ფაზა აჩვენებს ატომური თვითდიფუზიის ანომალურად მაღალ მაჩვენებელს.

პლუტონიუმი მოცულობაში მცირდება, როდესაც გადადის δ და δ’-ფაზებში, რაც აიხსნება სითბური გაფართოების კოეფიციენტის უარყოფითი მაჩვენებლით.

=== ნაერთები და ქიმიური თვისებები ===

[[ფაილი:Radii of the actinides.svg|thumb|300px|right|პლუტონიუმის შესწავლილი იონური და ლითონური რადიუსები.]]
[[ფაილი:Plutonium in solution.jpg|thumb|right|300px|პლუტონიუმის სხვადასხვა დაჟანგვის ხარისხი წყლის ხსნარებში.]]
აქტინოიდებს აქვთ ერთმანეთის მსგავსი ქიმიური თვისებები. დაჟანგვის ყველაზე დაბალი ხარისხი აქვთ პირველ ორ აქტინოიდს და [[აქტინიუმი|აქტინიუმს]] (მნიშვნელობები გაბნეულია 3-დან 5-მდე), შემდგომ ეს მნიშვნელობები იზრდებიან და აღწევენ პიკს პლუტონიუმზე და [[ნეპტუნიუმი|ნეპტუნიუმზე]], შემდგომ [[ამერციუმი]]ს მერე, ეს რიცხვი ისევ მცირდება. მოცემული თვისება შეიძლება აიხსნას ელემენტების [[ატომი|ბირთვებში]] [[ელექტრონი|ელექტრონების]] რთული ქცევით. 1944&nbsp;წელს გლენ&nbsp;სიბორგმა წამოაყენა ჰიპოთეზა [[აქტინოიდური შეკუმშვა|აქტინოიდური შეკუმშვის]] შესახებ, რომელიც გულისხმობს აქტინოიდების თანდათანობითი იონური რადიუსის შემცირებას (ასევე [[ლანთანოიდური შეკუმშვა|დამახასიათებელია ლანთანოიდებისათვის]]). ამ თეორიის წამოყენებამდე პირველ აქტინოიდებს ([[თორიუმი]], [[პროტაქტინიუმი]] და [[ურანი (ელემენტი)|ურანი]]) მიაკუთვნებდნენ [[ტიტანის ქვეჯგუფი|4]], [[ვანადიუმის ქვეჯგუფი|5]], და [[ქრომის ქვეჯგუფი|6]] ჯგუფის ელემენტებს შესაბამისად.

პლუტონიუმი წარმოადგენს ქიმიურად აქტიურ ლითონს. 1967&nbsp;წელს საბჭოთა მეცნიერებმა დაადგინეს, რომ ნეპტუნიუმისა და პლუტონიუმის უმაღლესუ დაჟანგვის ხარისხი არა 6 არამედ 7-ია<ref>{{cite web|url=http://n-t.ru/ri/ps/pb093.htm|title=ნეპტუნიუმი|date=27 სექტემბერი 2003|work=შვიდვალენტიანი ნეპტუნიუმი და პლუტონიუმი|publisher=ქიმიური ელემენტების პოპულარული ბიბლიოთეკა|lang=ru|accessdate=2010-12-11|archiveurl=https://www.webcitation.org/618bTHGwX?url=http://n-t.ru/ri/ps/pb093.htm|archivedate=2011-08-22}}</ref>. ამისათვის მეცნიერებმა ის დაჟანგეს [[ოზონი]]თ PuO<sub>2</sub><sup>2+</sup> ტუტე გარემოში. წყლის ხსნარებში პლუტონიუმი ავლენს დაჟანგვის ოთხ ხარისხს და ერთს ძალიან იშვიათად:
* Pu<sup>III</sup>, Pu<sup>3+</sup> (ღია-იისფერი),
* Pu<sup>IV</sup>, Pu<sup>4+</sup> (შოკოლადისფერი),
* Pu<sup>V</sup>, PuO<sub>2</sub><sup>+</sup> (ღია)<ref group="~">PuO<sub>2</sub><sup>+</sup> იონი არასტაბილურია წყლის ხსნარში შეუძლია დისპროპორცირება Pu<sup>4+</sup>-ში და PuO<sub>2</sub><sup>2+</sup>; Pu<sup>4+</sup> შემდგომ შეიძლება დაჟანგვა PuO<sub>2</sub><sup>+</sup>-დან PuO<sub>2</sub><sup>2+</sup>, იოდა ყოფნისას Pu<sup>3+</sup>. ასე რომ, დროთა განმავლობაში Pu<sup>3+</sup> წყლის ხსნარებში შეუძლიათ ჟანგბადთან შეერთდება და წარმოქმნიან ოქსიდს PuO<sub>2</sub><sup>2+</sup>
: {{cite web|title=Nuclear Criticality Safety Engineering Training Module 10 — Criticality Safety in Material Processing Operations, Part 1|url=http://ncsp.llnl.gov/ncset/Module10.pdf|format=|accessdate=2010-09-5|year=2002|last=Crooks|first=William J.|archiveurl=https://www.webcitation.org/618bU2hOi?url=http://ncsp.llnl.gov/ncset/Module10.pdf|archivedate=2011-08-22}}</ref>,
* Pu<sup>VI</sup>, როგორც PuO<sub>2</sub><sup>2+</sup> (ღია-ნარინჯისფერი),
* Pu<sup>VII</sup>, როგორც PuO<sub>5</sub><sup>3−</sup> (მწვანე) — ასევე არის შვიდვალენტიანი იონებიც.
პლუტონიუმის წყალხსნარების ფერები დამოკიდებულია დაჟანგვის ხარისხზე და მჟავების მარილებზე. მათში პლუტონიუმი შეიძლება იყოს ერთდროულად რამდენიმე დაჟანგვის ხარისხით, რაც აიხსნება მისი რედოქს-პოტენციალების ([[ჟანგვა-აღდგენის პოტენციალი]]) სიახლოვით, რაც თავის მხრივ აიხსნება 5''f''-[[ელექტრონები]]ს არსებობით, რომლებიც მდებარეობენ ელექტრო ორბიტია ლოკალიზებურ და დელოკალიზებურ ზონებში. [[წყალბადის მაჩვენებელი|pH]] 5—8-სას დომინირებს ოთხვალენტიანი პლუტონიუმი, რომელიც უფრო მდგრადია სხვა დანარჩენ ვალენტობებს შორის.

ლითონური პლუტონიუმი მიიღება შემდეგი რეაქციისას: მისი [[პლუტონიუმის ტეტრაფტორიდი]]ს რეაქციით [[ბარიუმი|ბარიუმთან]], [[კალციუმი|კალციუმთან]] ან [[ლითიუმი|ლითიუმთან]] 1200&nbsp;''°C'' ტემპერატურისას:
: <math>~\mathrm{PuF_4 + 2Ca\xrightarrow{1200^\circ C} Pu + 2CaF_2}</math>
ის რეაგირებს [[მჟავა|მჟავეებთან]], [[ჟანგბადი|ჟანგბადთან]] და მათ ორთქლებთან, მაგრამ რეაგირებს [[ტუტე]]ებთან (რომელთა ხსნარებში შესამჩნევად არ იხსნება, როგორც სხვა ოქტინოიდებიც). სწრაფად იხსნება [[ქლორწყალბადი|ქლორწყალბადში]], [[იოდწყალბადი|იოდწყალბადში]], [[ბრომწყალბადი|ბრომწყალბადში]], 72&nbsp;''%''-იან [[ქლორ მჟავა]]ში, 85&nbsp;''%''-იან [[ორთოფოსფორმჟავა]]ში, კონცენტრირებულ ქლორძმარმჟავაში (CCl<sub>3</sub>COOH), [[სულფამინის მჟავა]]ში და მდუღარე კონცენტრირებულ [[აზოტმჟავა]]ში. პლუტონიუმი ინერტულია კონცენტრირებული [[გოგირდმჟავა|გოგირდმჟავას]] და [[ძმარმჟავა|ძმარმჟავას]] მიმართ; მათ ხსნარებში ნელა იხსნება, ანუ რეაგირებს შესაბამისი მარილების წარმოქმნით. 135&nbsp;''°C'' ტემპერატურისას ლითონი თვითაალდება ჟანგბადთან ურთიერთქმედების გამო, ხოლო თუ მას მოვათავსებთ [[ტეტრაქლორმეთანი]]ს ატმოსფეროში, მაშინ ის ფეთქდება.
{| class="prettytable collapsible collapsed" align="right"
!colspan="2"|ხსნარებში პლუტონიუმის რეაქიული უნარი 
|-bgcolor="lightblue"
|<center>Раствор</center> || <center>რეაქციულობის უნარი</center>
|-
| [[წყალი]] || ოთახის ტემპერატურაზე ნელა რეაგირებს, არც თუ ისე სწრაფად მიდის რეაქცია დუღილის ტემპერატურისას; წარმოიქმნება H<sub>2</sub> და  Pu(O)H-ის შავი ფხვნილი
|-
| [[ნატრიუმის ქლორიდი|NaCl]]&nbsp;<sub>(წყ.)</sub> || იძლევა H<sub>2</sub> და Pu(O)H-ის შავ ფხვნილს
|-
| [[აზოტმჟავა|HNO<sub>3</sub>]] || არ რაეგირებს ყველანაირი კონცენტრაციისას პასივაციის გამო; 0,005&nbsp;''М'' HF თანხლებით მდუღარე კონცენტრირებული მჟავა შედარებით სწრაფად ხსნის პლუტონიუმს
|-
| [[ქლორწყალბადი|HCl]], [[ბრომწყალბადი|HBr]] || ძალიან სწრაფად იხსნება კონცენტრირებულ და ზომიერად გაზავებულ მჟავეებში
|-
|[[ფტორწყალბადი|HF]] || რეაგირებს ძალიან ნელა. დაწნეხილი ლითონური პლუტონიუმის ბრიკეტი უფრო სწრაფად და მთლიანად იხსნება უხსნადი PuF<sub>3</sub>-ის წარმოქმნით
|-
|72''%''-იანი [[ქლორმჟავა|HClO<sub>4</sub>]] || სწრაფად იხსნება
|-
|[[გოგირდმჟავა|H<sub>2</sub>SO<sub>4</sub>]] || კონცენტრირებული მჟავა ლითონზე წარმოქმნის დამცავ საფარს, რომელიც აჩერებს ნელ დაწყებულ რეაქციას. ზომიერად გაზავებული ნელა ურთიერთქმედებს ლითონთან; ლითონების ნიმუშები, რომლებიც შეიცავენ მნარევებს, შეუძლიათ მთლიანად გაიხსნან 5 ნ. მჟავაში
|-
|85''%''-იანი [[ორთოფოსფორმჟავა|H<sub>3</sub>PO<sub>4</sub>]] || რეაგირებს შედარებით ჩქარა
|-
|[[ძმარმჟავა]] || არ რეაგირებს ცივ ძმარმჟავასთან, არც ცხელთან რეაგირებს; ნელა ურთიერთქმედებს გაზავებულ მჟავასთან
|-
|სამქლორ ძმარმჟავა || სწრაფად იხსნება კონცენტრირებულ მჟავაში; გაზავებულთან რეაგირებს ნელა
|-
|სამფტორ ძმარმჟავა || ნელა იხსნება კონცენტრირებულ მჟავაში; ხშირად წარმოიქმნება გაუხსნელი ოქსიდის ნალექი
|-
|[[სულფამინის მჟავა]] || საკმაოდ სწრაფად იხსნება  1,7&nbsp;''М'' მჟავაში, ამასთან ტემპერატურა უნდა იყოს 40&nbsp;''°C''-ზე ნაკლები, რათა თავიდან აცილებული იქნას მჟავას დაშლა. რჩება უმნიშვნელო რაოდენობის პოტენციურად პიროფორული ნალექი; HNO<sub>3</sub>-ის არსებობის შემთხვევაში ნალექის რაოდენობა უფრო მეტია
|}
ტენიან ჟანგბადში ლითონი სწრაფად იჟანგება, და წარმოქმნის [[ოქსიდები|ოქსიდებს]] და [[ჰიდრიდები|ჰიდრიდებს]]. ლითონური პლუტონიუმი რეაგირებს აირების უმეტესობასთან მაღალ ტემპერატურებზე. თუ ლითონი დიდი დროის განმავლობაში განიცდის ტენიანი ჰაერის მცირე რაოდენობის ხანგრძლივ ზემოქმედებას, მაშინ მის ზედაპირზე წარმოიქმნება [[პლუტონიუმის დიოქსიდი]]. ამას გარდა, შეიძლება წარმოიქმნას მისი დიჰიდრიდი, მაგრამ მხოლოდ ჟანგბადის უკმარისობის პირობებში. პლუტონიუმის [[იონი|იონები]] ყველა დაჟანგვის ხარისხისას მიდრეკილია [[ჰიდროლიზი]]ს და [[კომპლექსური ნაერთები]] წარმოქმნისადმი.

ოთახის ტემპერატურაზე პლუტონიუმის ახალ ჩამონაჭერ ზედაპირს აქვს ვერცხლისფერი, რომელიც შემდგომ ფერმკრთალდება. იმის გამო რომ ლითონის ზედაპირი ხდება პასივირებული ის ხდება [[პიროფორნულობა|პიროფორნული]], ანუ თვითაალებადობისადმი მიდრეკილი, ამიტომაც ლითონური პლუტონიუმი როგორც წესი მუშავდება ინერტული [[არგონი]]ს ან [[აზოტი]]ს ატმოსფეროში. ლითონი უნდა ინახებოდეს [[ვაკუუმი|ვაკუუმში]] ან [[ინერტული აირები]]ს ატმოსფეროში, რათა თავიდან იქნას აცილებული ჟანგბადთან რეაქცია.

პლუტონიუმი შექცევითობით რეაგირებს სუფთა წყალბადთან, პლუტონიუმის ჰიდრიდის წარმოქმნით 25—50&nbsp;''°C'' ტემპერატურაზე. ასევე, ის ადვილად ურთიერთქმედებს ჟანგბადთან პლუტონიუმის მონოქსიდის და პლუტონიუმის დიოქსიდის წარმოქმნით, და ასევე ცვალებადი შემადგენლობის ოქსიდის ([[ბერტოლიდები]]) წარმოქმნით. ოქსიდები პლუტონიუმს აფართოებენ 40&nbsp;''%''-ით თავდაპირველი მოცულობასთან შედარებით. ლითონური პლუტონიუმი ენერგიულად მოქმედებს ჰალოგენწყალბადებთან და ჰალოგენებთან, ნაერთებში სადაც ის ავლენს +3 დაჟანგვის ხარისხს, თუმცა ცნობილია ჰალოგენიდები PuF<sub>4</sub> და PuCl<sub>4</sub>&nbsp; შემადგენლობით. ნახშირბადთან წარმოქმნის პლუტონიუმის კარბიდს (PuC), აზოტთან — პლუტონიუმის ნიტრიდს (900&nbsp;''°C''-ისას), სილიციუმთან — სილიციდს (PuSi<sub>2</sub>). პლუტონიუმის კარბიდის, ნიტრიდს, დიოქსიდს აქვს 2000&nbsp;''°C'' [[დნობის ტემპერატურა]] და ამიტომაც გამოიყენება როგორც ბირთვული საწვავი.

პლუტონიუმი უნდა ინახებოდეს ისე რომ დაცული იყოს და უძლებდეს მის ძლიერ ჟანგვა-აღდგენით თვისებებს. [[ძნელადდნობადი ლითონები]], როგორებიცაა [[ტანტალი (ელემენტი)|ტანტალი]] და [[ვოლფრამი]], უფრო სტაბილურ ოქსიდებთან, ბორიდებთან, კარბიდებთან, ნიტრიდებთან და სილიციდებთან ერთად შეუძლიათ გაუძლონ პლუტონიუმის თვისებებს.
ოთხვალენთიანი [[ცერიუმი]] გამოიყენება როგორც პლუტონიუმის (IV) ქიმიური სიმულატორი.

==== ელექტრონული სტრუქტურა: 5''f''-ელექტრონები ====
პლუტონიუმი წარმოადგენს ელემენტს, რომელშიც [[ელექტრონული კონფიგურაცია|5''f''-ელექტრონები]] მდებარეობენ ლოკალიზებული და დელოკალიზებური [[ელექტრონი|ელექტრონების]] საზღვარზე, ამიტომაც ითვლება ერთ-ერთ ყველაზე უფრო კომპლექსურ და რთულ ელემენტად შესწავლისათვის<ref name="physicsworld.com">{{cite news|url=http://physicsworld.com/cws/article/news/16443|title=Plutonium is also a superconductor|author=Dumé, Belle|date=November 20, 2002|publisher=PhysicsWeb.org|lang=en|accessdate=2010-09-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120112184014/http://physicsworld.com/cws/article/news/16443|archivedate=2012-01-12}}</ref>.

პლუტონიუმის ანომალიური ქცევა განპირობებულია მისი [[ელექტრონული კონფიგურაცია|ელექტრონული სტრუქტურით]]. ენერგეტიკული სხვაობა 6''d'' და 5''f''-ელექტრონებს შორის ძალიან მცირეა. 5''f''-გარსის ზომები საკმარისია, იმისათვის, რათა ერთმანეთს შორის მოხდეს ატომური მესერის ფორმირება; ეს ხდება ლოკალიზებურ და ერთმანეთთან შეერთებული ელექტრონების უშუალო საზღვართან. ელექტრონული დონეების სიახლოვე იწვევს დაბალენერგეტიკული ელექტრონული კონფიგურაციის ფორმირებას, ენერგიის მიახლოებით ერთნაირი დონით. ეს იწვევს 5''f''<sup>n</sup>7''s''<sup><nowiki>2</nowiki></sup> და 5''f''<sup>n−1</sup>7''s''<sup><nowiki>2</nowiki></sup>6''d''<sup><nowiki>1</nowiki></sup> ელექტრონული გარსების ფორმირებას, რაც იწვევს მისი ქიმიური თვისებების სირთულეს. 5''f''-ელექტრონები მონაწილეობენ [[ქიმიური ბმა|კოვალენტური ბმების]] და [[კომპლექსური ნაერთები]]ს ფორმირებაში.

== ბუნებაში ==
=== ბუნებრივი პლუტონიუმი ===
[[ფაილი:Elemental abundances-RUS.svg|thumb|320px|right|ურანის შემდგომი ელემენტების გავრცელება მკვეთრად ეცემა.]]

ბუნებაში ნაპოვნია ძალიან მცირე რაოდენობის პლუტონიუმის, ყოველ შემთხვევაში ორი იზოტოპი მაინც (<sup>239</sup>Pu და <sup>244</sup>Pu).

ურანის საბადოებში [[ნეიტრონი|ნეიტრონების]] მიტაცების შედეგად მაგალითად, [[კოსმოსური სხივები|კოსმოსური გამოსხივების]] ნეიტრონების, ურან-238-ის სპონტანური დაშლის და მჩატე ბირთვების (α,n)-რეაქციებიდან.</ref> ურან-238-ის ბირთვებით წარმოიქმნება ურან-239, რომელიც განიცდის [[ბეტა-დაშლა]]ს და გადადის [[ნეპტუნიუმი]]-239. შემდგომი β-დაშლის შედეგად წარმოიქმნება ბუნებრივი პლუტონიუმი-239. ხდება შემდეგი [[ბირთვული რეაქცია]]:
: <math>\mathrm{^{238}_{\ 92}U\ +\ ^{1}_{0}n\ \xrightarrow{\gamma} \ ^{239}_{\ 92}U\ \xrightarrow[23,5 \ \mathrm{min}]{\beta^-} \ ^{239}_{\ 93}Np\ \xrightarrow[2,3565 \ \mathrm{d}]{\beta^-} \ ^{239}_{\ 94}Pu}</math>
ამ რეაქციითვე პლუტონიუმ-239 სინთეზირდება სამრეწველო მაშტაბებისასსაც (იხ. [[პლუტონიუმი#იზოტოპები და სინთეზი|იზოტოპები და სინთეზი]]). თუმცა ბუნებაში პლუტონიუმი წარმოიქმნება ისეთი მიკროსკოპული რაოდენობით (ყველაზე დიდი შეფარდება <sup>239</sup>Pu/<sup>238</sup>U შეადგენს 15{{e|−12}}), რომ ურანის მადნებიდან პლუტონიუმის მიღებაზე საუბარიც კი არ მიდის. საშუალოდ <sup>239</sup>Pu-ის შემცველობა მიახლოებით 400&nbsp;ათას-ჯერ ნაკლებია, ვიდრე [[რადიუმი]]სა. ასევე, პლუტონიუმ-239-ის მცირე რაოდენობა - მეტრილიონედი წილი - ნაპოვნი იქნა ურანის მადნებში ბუნებრივ ბირთვულ რეაქტორებში, გაბონში.

[[მასურ-სპექტრომეტრია|მასურ-სპექტრომეტრიის]] მეშვეობით დოკემბრიის ბასტნეზიდის გაზომვისას დადგენილ იქნა ასევე პლუტონიუმის სხვა იზოტოპის - პლუტონიუმ-244-ის არსებობა ბუნებაში. მას პლუტონიუმის იზოტოპებს შორის გააჩნია ყველაზე მეტი ნახევარდაშლის პერიოდი — მიახლოებით 80&nbsp;მლნ&nbsp;წელი, მაგრამ ამისდა მიუხედავად, მისი შემცველობა, უფრო მცირეა ვიდრე პლუტონიუმ-239-ისა, რადგანაც ის არ წარმოიქმნება დედამიწის ქერქის ბუნებრივ რეაქციებში, და მხოლოდ ის იშლება. ეს იზოტოპი პრიმორდიალურია ანუ მოაღწია ჩვენ დრომდე, მზის სისტემის წარმოქმნის დროიდან (4,567 მლრდ. წლის წინ). გასული 57 ნახევარდაშლის პერიოდის შემდეგ დარჩა მხოლოდ მცირე ნაწილი პირველად არსებული <sup>244</sup>Pu-ის ატომების რაოდენობისა, მიახლოებით 6,5{{e|−18}}.

რადგანაც პლუტონიუმის შედარებით, ხანგრძლივად მცხოვრები იზოტოპი პლუტონიუმ-240 არის პრიმორდიალური პლუტონიუმ-244-ის [[რადიოაქტიური რიგები|დაშლის ჯაჭვში]], ამიტომაც ისიც არსებობს ბუნებაში, ჩნდება <sup>244</sup>Pu-ის ალფა-დაშლის და შემდგომი ორი მოკლეარსებობის შუალედური ბირთვების ბეტა-დაშლის შემდეგ. თუმცა, О<sup>240</sup>Pu-ის ცხოვრების დრო 4 რიგით ნაკლებია, ვიდრე მშობელი ბირთვის სიცოცხლის დრო, ამიტომ მისი ბუნებრივი შემცველობა ასევე მიახლოებით 10<sup>4</sup>-ჯერ ნაკლებია, ვიდრე პლუტონიუმ-244-ისა.

ურანის მადნებში უნდა იყოს პლუტონიუმ-238-ის ძალიან მცირე რაოდენობაც<ref>{{cite web|url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m1200/is_n23_v140/ai_11701241/|title=Uranium displays rare type of radioactivity|author=Peterson, Ivars|date=7 დეკემბერი 1991|publisher=Science News|accessdate=2010-09-07|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120118160007/http://findarticles.com/p/articles/mi_m1200/is_n23_v140/ai_11701241/|archivedate=2012-01-18}}</ref> როგორც ძალიან იშვიათი [[ორმაგი ბეტა-დაშლა|ორმაგი ბეტა-დაშლის]] შედეგი.

ასე რომ, დედამიწის ქერქში არსებობს პლუტონიუმის ბუნებრივი 4 იზოტოპი: <sup>238</sup>Pu, <sup>239</sup>Pu, <sup>240</sup>Pu და <sup>244</sup>Pu, რომელთა შორის პირველი სამი - რადიოგენურია, ხოლო მეოთხე — პრიმორდიალური. თუმცა, ექხპერიმენტალურად ბუნებაში შეიმჩნევა მხოლოდ <sup>239</sup>Pu და <sup>244</sup>Pu. პირველად ბუნებრივი პლუტონიუმი გამოყოფილ იქნა 1948&nbsp;წ. ურანის მადნიდან გ.&nbsp;ტ.&nbsp;სიბორგისა და მ.&nbsp;პერლმანის მიერ.

=== ტექნოგენური პლუტონიუმი ===
პლუტონიუმის მინიმალური რაოდენობა ჰიპოტეტურად შეიძლება იყოს ადამიანის ორგანიზმში, თუ გავითვალისწინებთ, რომ ჩატარებული იყო მიახლოებით 550 [[ბირთვული გამოცდა]], ასე თუ ისე დაკავშირებული პლუტონიუმთან. წყალქვეშა და ჰაერის ბირთვული გამოცდა შეწყვეტილი იქნა 1963 წლის შეთანხმების შედეგად რომელსაც ხელი მოაწერა [[სსრკ]], [[აშშ]] [[დიდი ბრიტანეთი]]სა და სხვა ქვეყნების მიერ. ზოგიერთმა ქვეყანამ მაინც გააგრძელა ბირთვული გომოცდები.

ამიტომაც, [[პლუტონიუმ-239]] სინთეზირებული იყო სპეციალურად ბირთვული გამოცდებისათვის, დღეისათვის ის წარმოადგენს ყველაზე გავრცელებულ და ხშირად გამოყენებად სინთეზირებულ [[ნუკლოდი|ნუკლიდს]] პლუტონიუმის იზოტოპებს შორის.

== იზოტოპები ==
პლუტონიუმის იზოტოპების აღმოჩენა დაიწყო 1940&nbsp;წელს, როდესაც მიღებულ იქნა [[პლუტონიუმ-238]]. დღეისათვის ის ითვლება ერთ-ერთ ყველაზე მნიშვნელოვან ნუკლიდად. ერთი წლის შემდგომ აღმოჩენილ იქნა უმნიშვნელოვანესი ნუკლიდი — [[პლუტონიუმ-239]], რომელიც შემდგომ გამოიყენეს ბირთვულ და კოსმოსურ მრეწველობაში. ქიმიური ელემენტი წარმოადგენს აქტინოიდს, ერთ-ერთი მისი იზოტოპი შედის სამ ძირითად დაშლად იზოტოპებს შორის. როგორც ყველა აქტინოიდი, პლუტონიუმის ყველა იზოტოპი რადიოაქტიურია.

პლუტონიუმის ნუკლიდების ყველაზე მნიშვნელოვანი თვისებები ჩამოთვლილია ცხრილში:
{| class="prettytable collapsible collapsed" style="text-align:center" align="center" width="60%"
! colspan="5" | '''პლუტონიუმის იზოტოპების ბირთვული თვისებები'''<ref name="ჯ. კაცი, გ. სიბორგი და სხვა." /><ref>{{cite web|url=http://yoyo.cc.monash.edu.au/cgi-bin/cgiwrap/simcam/nuclide?nuc=Pu|title=94-plutonium|date=2002|publisher=Korea Atomic Energy Research Institute|lang=en|accessdate=2010-12-28|archiveurl=https://www.webcitation.org/618bYx6hv?url=http://yoyo.cc.monash.edu.au/cgi-bin/cgiwrap/simcam/nuclide?nuc=Pu|archivedate=2011-08-22}}</ref><ref name="IAEA-ს ცხრილი">{{cite web|url=http://www-nds.iaea.org/relnsd/vcharthtml/VChartHTML.html|title=IAEA-ს ნუკლიდების ცხრილი|lang=en|accessdate=2010-10-28|publisher=International Atomic Energy Agency|archiveurl=https://www.webcitation.org/5wHwQs1Yp?url=http://www-nds.iaea.org/relnsd/vcharthtml/VChartHTML.html|archivedate=2011-02-06}}</ref>
|- bgcolor="lightblue"
|  მასური რიცხვი || [[ნახევარდაშლის პერიოდი]] || დაშლის ტიპი || ძირითადი გამოსხივება, [[ელექტრონვოლტი|მევ]]<br />(გამოსვლა, ''%''-ში) || მიღების ხერხი
|-
|228 || 1,1 წმ || α ≈ 100 %<br />β<sup>+</sup> < 0,1 || 7,950 ||
|-
|229 || > 2{{e|−5}} წმ || α || 7,590 ||
|-
|230 || 1,7 წთ || α ≤ 100 % || 7,175 ||
|-
|231 || 8,6 წთ || β<sup>+</sup> ≤ 99,8 %<br />α ≥ 0,2 % || 4,007<br /><br /> ||
|-
|232 || 34 წთ || {{Comment|ემ|ელექტრონული მიტაცება}} ≥ 80 %<br />&nbsp;&nbsp;α ≤ 20 % || α 6,60 (62 %)<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;6,54 (38 %) || {{nuclide2|ურან|233|ბმული=კი}}(α,5n)
|-
|233 || 20,9 წთ || ემ 99,88 %<br />&nbsp;α 0,12 % || α 6,30<br />&nbsp;&nbsp;γ 0,235 || {{nuclide2|ურანი|233|ბმული=}}(α,4n)
|-
|234 || 8,8 სთ || ემ 94 %<br />&nbsp;α 6 % || α 6,202 (68 %)<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;6,151 (32 %) || {{nuclide2|ურანი|235|ბმული=კი}}(α,3n)
|-
|235 || 25,6 წთ || ემ > 99 %<br />α 3{{e|−3}} % || α 5,85<br />&nbsp;&nbsp;γ 0,049 || {{nuclide2|ურანი|235|ბმული=}}(α,4n)<br />{{nuclide2|ურანი|233|ბმული=}}(α,2n)
|-
|236 || 2,85 წელი<br />3,5{{e|9}} წელი || α<br />{{Comment|სდ|სპონტანური დაშლა}} || α 5,768 (69 %)<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;5,721 (31 %) || {{nuclide2|ურანი|235|ბმული=}}(α,3n)<br />შვილ. {{nuclide2|ნეპტუნიუმი|236|ბმული=კი}}
|-
|237 || 45,4 დღეღამე || ემ > 99 %<br />α 3,3{{e|−3}} % || α 5,65 (21 %)<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;5,36 (79 %) || {{nuclide2|ურანი|235|ბმული=}}(α,2n)<br />{{nuclide2|ნეპტუნიუმი|237|ბმული=კი}}(d,2n)
|-
|238 || 87,74 წელი<br />4,8{{e|10}} წელი || α<br />სდ || α 5,499 (70,9 %)<br />&nbsp;5,457 (29 %) || შვ. {{nuclide2|კიურიუმი|242|ბმული=და}}<br />შვ. {{nuclide2|ნეპტუნიუმი|238|ბმული=}}
|-
|239 || 2,41{{e|4}} წელი<br />5,5{{e|15}} წელი || α<br />სდ || α 5,155 (73,3 %)<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;5,143 (15,1 %)<br />γ 0,129 || შვ. {{nuclide2|ნეპტუნიუმი|239|ბმული=კი}}<br />მიტაცება<br />ნეიტრონების
|-
|240 || 6,563{{e|3}} წელი<br />1,34{{e|11}} წელი || α<br />სდ || α 5,168 (72,8 %)<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;5,123 (27,1 %) || ნეიტრონების მრავალჯერი მიტაცება
|-
|241 || 14,4 წელი || ''β''<sup>−</sup> > 99 %<br />α 2,41{{e|−3}} % || α 4,896 (83,2 %)<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;4,853 (21,1 %)<br />''β''<sup>−</sup> 0,021<br />γ 0,149 || ნეიტრონების მრავალჯერი<br />მიტაცება
|-
|242 || 3,76{{e|5}} წელი<br />6,8{{e|10}} წელი || α<br />სდ || α 4,901 (74 %)<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;4,857 (26 %) || ნეიტრონების <br />მრავალჯერი მიტაცება
|-
|243 || 4,956 სთ || ''β''<sup>−</sup> || ''β''<sup>−</sup> 0,58<br />γ 0,084 || ნეიტრონების <br />მრავალჯერი მიტაცება
|-
|244 || 8,26{{e|7}} წელი<br />6,6{{e|10}} წელი || α<br />სდ || α 4,589 (81 %)<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;4,546 (19 %) || ნეიტრონების <br />მრავალჯერი მიტაცება
|-
|245 || 10,5 სთ || ''β''<sup>−</sup> || ''β''<sup>−</sup> 1,28<br />γ 0,327 || {{nuclide2|პლუტონიუმი|244|ბმული=კი}}(n,γ)
|-
|246 || 10,85 დღეღამე || ''β''<sup>−</sup> || ''β''<sup>−</sup> 0,384<br />γ 0,224 || {{nuclide2|პლუტონიუმი|245|ბმული=კი}}(n,γ)
|}
[[ფაილი:Plutonium ring.jpg|right|150px|thumb|იარაღის ელექტრორაფინირებული სუფთა პლუტონიუმის რგოლი (99,9&nbsp;''%''). რგოლი იწონის 5,3&nbsp;კგ, აქვს ზომა 11&nbsp;სმ დიამეტრი. ეს ფორმა აძლევს კრიტიკულ ზომას.]]

==შენიშვნები==
{{reflist|group=~|30em|refs =
}}

== რესურსები ინტერნეტში ==
{{commonscat-inline|Plutonium}}
* {{cite web|url=http://n-t.ru/ri/ps/pb094.htm|title=პლუტონიუმი|date=14 ოქტომბერი 2003 წელი|publisher=ქიმიური ელემენტების პოპულარული ბიბლიოთეკა|lang=ru|accessdate=2010-10-11|archiveurl=https://www.webcitation.org/618eQvnqg?url=http://n-t.ru/ri/ps/pb094.htm|archivedate=2011-08-22}}
* {{cite web|url=http://www.csirc.net/library/la_13638.shtml|title=The Criticality Safety Information Resource Center. A Review of Criticality Accidents: 2000 Revision|publisher=CSIRC|description=ბირთვული შემთხვევების მიმოხილვა, მათ შორის პლუტონიუმისა|lang=en|accessdate=2010-11-23|deadlink=unknown-host|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070929071256/http://www.csirc.net/library/la_13638.shtml|archivedate=2007-09-29}}
* {{cite web|url=http://www.llnl.gov/csts/publications/sutcliffe/|title=A Perspective on the Dangers of Plutonium|author=W. G. Sutcliffe, R. H. Condit, W. G. Mansfield, D. S. Myers, D. W. Layton, P. W. Murphy|date=14 აპრილი 1995|publisher=Lawrence Livermore National Laboratory|lang=en|accessdate=2010-12-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060929015050/http://www.llnl.gov/csts/publications/sutcliffe/|archivedate=2006-09-29}}
* {{cite web|url=http://www.globalsecurity.org/wmd/library/report/crs/97-564.htm|title=Nuclear Weapons:  Disposal Options for Surplus Weapons-Usable Plutonium|author=Johnson, C. M.; Davis, Z. S.|date=22 მაისი 1997|publisher=CRS Report for Congress # 97-564 ENR|lang=en|accessdate=2010-12-29}}
* {{cite web|url=http://www.ieer.org/fctsheet/pu-props.html|title=Physical, Nuclear, and Chemical, Properties of Plutonium|date=июль 2005|publisher=[[:en:Institute for Energy and Environmental Research|IEER]]|lang=en|accessdate=2010-12-29|archiveurl=https://www.webcitation.org/618eSUUeM?url=http://www.ieer.org/fctsheet/pu-props.html|archivedate=2011-08-22}}
* {{cite web|url=http://www.msm.cam.ac.uk/phase-trans/2006/Plutonium/Plutonium.html|title=Plutonium|author=Bhadeshia, H.|publisher=[[კემბრიჯის უნივერსიტეტი|University of Cambridge]]|description=პლუტონიუმის კრისტალოგრაფია|lang=en|accessdate=2010-12-29|archiveurl=https://www.webcitation.org/618eUg2ln?url=http://www.msm.cam.ac.uk/phase-trans/2006/Plutonium/Plutonium.html|archivedate=2011-08-22}}
* {{cite web|url=http://discovermagazine.com/2005/nov/end-of-plutonium|title=End of the Plutonium Age|author=David Samuels|date=22 ნოემბერი 2005|publisher=Discover Magazine|lang=en|accessdate=2010-12-29|archiveurl=https://www.webcitation.org/618eWDllv?url=http://discovermagazine.com/2005/nov/end-of-plutonium|archivedate=2011-08-22}}
* {{cite web|url=http://www.fas.org/nuke/intro/nuke/plutonium.htm|title=Plutonium Production|author=Pike, J.; Sherman, R.|date=20 ივნისი 2000|publisher=[[:en:Federation of American Scientists|Federation of American Scientists]]|lang=en|accessdate=2010-12-29|archiveurl=https://www.webcitation.org/618ea5oGL?url=http://www.fas.org/nuke/intro/nuke/plutonium.htm|archivedate=2011-08-22}}
* {{cite web|url=http://nuclearweaponarchive.org/Library/Plutonium/|title=Plutonium Manufacture and Fabrication|publisher=Nuclearweaponarchive.org|lang=en|accessdate=2010-12-29|archiveurl=http://www.webcitation.org/618eafrxa|archivedate=2011-08-23}}
* {{cite web|url=http://www.nuclearfiles.org/menu/key-issues/nuclear-energy/issues/world-plutonium-inventories-ong.htm|title=World Plutonium Inventories|author=Ong, C.|date=1999|publisher=nuclearfiles.org|lang=en|accessdate=2010-12-29|archiveurl=https://www.webcitation.org/618ebj0Xh?url=http://www.nuclearfiles.org/menu/key-issues/nuclear-energy/issues/world-plutonium-inventories-ong.htm|archivedate=2011-08-22}}
* {{cite web|url=http://toxnet.nlm.nih.gov/cgi-bin/sis/search/r?dbs+hsdb:@term+@na+@rel+plutonium,+radioactive|title=Plutonium, Radioactive|publisher=NLM Hazardous Substances Databank|lang=en|accessdate=2010-12-29|archiveurl=https://www.webcitation.org/618edbrcs?url=http://toxnet.nlm.nih.gov/cgi-bin/sis/search/r?dbs+hsdb:@term+@na+@rel+plutonium,+radioactive|archivedate=2011-08-22}}
* {{cite web|url=http://alsos.wlu.edu/qsearch.aspx?browse=science/Plutonium|title=Annotated Bibliography on plutonium|publisher=Alsos Digital Library for Nuclear Issues|lang=en|accessdate=2010-12-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090203184521/http://alsos.wlu.edu/qsearch.aspx?browse=science%2FPlutonium|archivedate=2009-02-03}}
* {{cite web|url=http://www.rsc.org/chemistryworld/podcast/element.asp|title=Chemistry in its element|work=[http://www.rsc.org/images/CIIE_plutonium_48kbps_tcm18-121120.MP3 Plutonium]|publisher=Royal Society of Chemistry's Chemistry World|format=mp3|lang=en|accessdate=2010-12-29|archiveurl=https://www.webcitation.org/618efZDg1?url=http://www.rsc.org/chemistryworld/podcast/element.asp|archivedate=2011-08-22}}
* {{cite web|url=http://nuclphys.sinp.msu.ru/ecology/isotopes/Plutonium.pdf|title=პლუტონიუმი|author=ი. ი. ვასილენკო, ო. ი. ვასილენკო|format=pdf|description=პლუტონიუმის ზემოქმედება ორგანიზმზე|pages=— 8 стр|lang=ru|accessdate=2010-12-30|archiveurl=https://www.webcitation.org/618fR8QER?url=http://nuclphys.sinp.msu.ru/ecology/isotopes/Plutonium.pdf|archivedate=2011-08-22}}

==სქოლიო==
{{სქოლიო}}

{{პორტალი|ქიმია|Papapishu-Lab-icon-6.svg}}
{{პერიოდული ცხრილი}}
{{ლითონთა აქტივობის მწკრივი}}
{{ავტორიტეტული წყაროები}}

[[კატეგორია:პლუტონიუმი| ]]