იხილეთ წყარო გვერდისთვის ნახიჩევანის ავტონომიური რესპუბლიკა

{{ინფოდაფა ქვეყანა2
|ვირტუალური სახელმწიფო =        
|სრული სახელი = ნახიჩევანის ავტონომიური რესპუბლიკა
|მშობლიური სახელი =  Naxçıvan Muxtar Respublikası
|სახელი = აზერბაიჯანი     
|დროშა =  Flag of Azerbaijan.svg    
|გერბი =  Coat of arms of Azerbaijan.svg 
|ეროვნული დევიზი =   
|დევიზი ქართულად =    
|ეროვნული ჰიმნი =[[აზერბაიჯანის სახელმწიფო ჰიმნი]]<br/><center>[[ფაილი:National Anthem of the Republic of Azerbaijan instrumental.ogg]]</center>  
|სამეფო ჰიმნი =     
|სხვა სიმბოლოს ტიპი = 
|სხვა სიმბოლო =
|რუკა =  Azerbaijan-Nakhichevan (ka).png
|რუკის სიგანე = 270პქ
|მდებარეობის ტექსტი =  
|ალტ რუკა =      
|რუკის წარწერა = ნახიჩევანის მდებარეობა
|რუკა2 =    
|ალტ რუკა2 =   
|რუკის წარწერა2 =  
|დედაქალაქი = [[ნახიჩევანი]]
|latd=40
|latm=22
|latNS=N
|longd=49
|longm=53
|longEW=E
|უდიდესი ქალაქი = დედაქალაქი
|ოფიციალური ენები =[[აზერბაიჯანული ენა|აზერბაიჯანული]]
|ეროვნული ენები =
|რეგიონული ენები =
|ენების ტიპი =  სხვა ენები  
|ენები =  [[რუსული ენა|რუსული]]        
|ქვე ენები =     
|ენების ტიპი2 =  
|ენები2 = 
|ქვე ენები2 = 
|ეთნიკური ჯგუფები = 
|ეთნიკური ჯგუფების წელი = 
|რელიგია = 
|ეთნოქორონიმი = ნახიჩევანელი
|მთავრობის ტიპი = [[ავტონომიური რესპუბლიკა]]
|ლიდერის ტიტული1 = პარლამენტის თავმჯდომარე
|ლიდერის სახელი1 = (მ/შ) [[აზერ ზაინალოვი]]
|ლიდერის ტიტული2 = პრემიერ-მინისტრი
|ლიდერის სახელი2 = [[საბუჰი მამადოვი]]
|საკანონმდებლო ორგანო = [[ნახიჩევანის უმაღლესი მეჯლისი|უმაღლესი მეჯლისი]]
|ზედა პალატა =   
|ქვედა პალატა =  
|დამოუკიდებლობის ტიპი =  
|დამოუკიდებლობის შენიშვნა = 
|მნიშვნელოვანი მოვლენა1 = [[ნახიჩევანის ავტონომიური საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკა|ნახიჩევანის ასსრ]] დაფუძნება
|მოვლენის თარიღი1 = 9 თებერვალი 1924
|მნიშვნელოვანი მოვლენა2 =ნახიჩევანის ავტონომიური რესპუბლიკა 
|მოვლენის თარიღი2 =  17 ნოემბერი 1990
|მნიშვნელოვანი მოვლენა3 =
|მოვლენის თარიღი3 =
|მნიშვნელოვანი მოვლენა4 =
|მოვლენის თარიღი4 =
|ფართობის ადგილი = 
|ფართობი = 5,500
|ფართობის შენიშვნები =  
|წყლის პროცენტულობა = უმნიშვნელო
|ტერიტორიის სახელიl =  
|ფართობის სახელი2 =     
|ფართობის მონაცემი2 =    
|მოსახლეობის შეფასება = 439,800
|მოსახლეობის შეფასების ადგილი =
|მოსახლეობის შეფასების წელი = 2015
|მოსახლეობის აღწერა = 
|მოსახლეობის აღწერის წელი = 
|მოსახლეობის აღწერის ადგილი =
|მოსახლეობის სიმჭიდროვე =  77
|მოსახლეობის სიმჭიდროვის ადგილი = 
|წევრების რაოდენობა =  
|მშპ-ის მუპ = 
|მშპ-ის მუპ-ის ადგილი = 
|მშპ-ის მუპ-ის წელი = 
|მშპ-ის მუპ ერთ სულ მოსახლეზე = 
|მშპ-ის მუპ ერთ სულ მოსახლეზე ადგილი = 
|მშპ-ის ნომინალი = 
|მშპ-ის ნომინალის ადგილი = 
|მშპ-ის ნომინალის წელი = 
|მშპ-ის ნომინალი ერთ სულ მოსახლეზე = 
|მშპ-ის ნომინალი ერთ სულ მოსახლეზე ადგილი = 
|ჯინი =   
|ჯინის სქოლიო = 
|ჯინის ადგილი = 
|ჯინის წელი = 
|ჯინის ცვლილება =
|აგი-ს წელი =   2014
|აგი =  0.772
|აგი-ს ცვლილება = 
|აგი-ს ადგილი = 
|აგი-ს სქოლიო = <ref name="statistika">{{cite web|url=http://statistika.nmr.az/|title=Naxçıvan Muxtar Respublikası Dövlət Statistika Komitəsi|first=Elgun Xelilzade, Elgun Khalilzadeh, Elgün|last=Xəlilzadə,elgunkh|publisher=|accessdate=12 June 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130531201704/http://statistika.nmr.az/|archivedate=31 მაისი 2013}}</ref>
|ვალუტა =   [[აზერბაიჯანული მანათი]] (₼)
|ვალუტის კოდი =  AZN
|სასაათო სარტყელი =  [[აზერბაიჯანის დრო|AZT]] ([[UTC+4]])     
|UTC-ის გადაწევა = 
|სასაათო სარტყელი DST = 
|UTC-ის გადაწევა DST-ზე = 
|DST-ის შენიშვნა =  
|ანტიპოდები =     
|თარიღის ფორმატი =  
|მოძრაობის მიმართულება = მარჯვენა  
|ქვეყნის ზედა დონის დომენი = [[.az]]
|ISO 3166 კოდი =  AZ  
|სატელეფონო კოდი =  [[სატელეფონო ნომრები აზერბაიჯანში|+994 36]]   
|რუკა3 =
|ალტ რუკა3 =
|შენიშვნა ა =        
|შენიშვნა ბ =  
}}

'''ნახიჩევანის ავტონომიური რესპუბლიკა''' ({{lang-az|Naxçıvan Muxtar Respublikası}}) — [[ავტონომიური რესპუბლიკა]] [[აზერბაიჯანი]]ს შემადგენლობაში, ტერიტორიული [[ექსკლავი]]. ფართობი მოიცავს 5 502 კმ²,<ref name="Nakhchivan Autonomous Republic">Official portal of Nakhchivan Autonomous Republic :[http://www.nakhchivan.az/portal-en/index-22.htm Nakhchivan Autonomous Republic] {{Webarchive|url=https://archive.today/20121209061124/http://www.nakhchivan.az/portal-en/index-22.htm|date=December 9, 2012}}</ref> მოსახლეობა შეადგენს 459 600 კაცს.<ref name="statgov">{{cite web |url=https://www.stat.gov.az/source/demoqraphy/ap/az/population_2020.zip |title=Population of Azerbaijan |author=<!--Not stated--> |date= |website=stat.gov.az |publisher=State Statistics Committee |access-date=February 22, 2021 |quote=}}</ref> ესაზღვრება აღმოსავლეთით და ჩრდილოეთით [[სომხეთი|სომხეთს]] (საზღვრის სიგრძე 221 კმ), სამხრეთით და დასავლეთით [[ირანი|ირანს]] (179 კმ) და ჩრდილო-დასავლეთით [[თურქეთი|თურქეთს]] (15 კმ).

XVI საუკუნეში, ნახიჩევანის ტერიტორია გახდა [[სეფიანთა იმპერია|სეფიანთა იმპერიის]] ნაწილი. [[1828]] წელს, ბოლო [[რუსეთ-ირანის ომები|რუსეთ-სპარსეთის ომის]] და [[თურქმენჩაის ზავი]]ს შემდეგ, [[ნახიჩევანის სახანო]] გადავიდა [[ირანი]]სგან [[რუსეთის იმპერია|რუსეთის იმპერიის]] მფლობელობაში. [[1917]] წლის [[თებერვლის რევოლუცია|თებერვლის რევოლუციის]] შემდეგ, ნახიჩევანი და მისი მიმდებარე ტერიტორიები იმყოფებოდა [[რუსეთის დროებითი მთავრობა|რუსეთის დროებითი მთავრობის]] [[ამიერკავკასიის განსაკუთრებული კომიტეტი]]ს მმართველობის ქვეშ და შემდგომში [[ამიერკავკასიის დემოკრატიული ფედერაციული რესპუბლიკა|ამიერკავკასიის დემოკრატიული ფედერაციული რესპუბლიკის]] შემადგენლობაში. [[1918]] წელს, როდესაც [[ამიერკავკასიის დემოკრატიული ფედერაციული რესპუბლიკა|ადფრ]] დაიშალა, ნახიჩევანის, [[მთიანი ყარაბაღი]]ს, ზანგეზურის (დღეს სომხეთის პროვინცია [[სიუნიქის პროვინცია|სიუნიქი]]) და [[ყაზახი]]ს ტერიტორია გახდა სადავო ახლადშექმნილ სახელმწიფოთა, [[სომხეთის დემოკრატიული რესპუბლიკა|სომხეთის დემოკრატიულ რესპუბლიკასა]] და [[აზერბაიჯანის დემოკრატიული რესპუბლიკა|აზერბაიჯანის დემოკრატიულ რესპუბლიკას]] შორის. [[1918]] წლის ივნისში, [[ოსმალეთის იმპერია]]მ რეგიონის ოკუპაცია მოახდინა. [[მუდროსის დროებითი ზავი]]ს მიხედვით, ოსმალეთმა დათანხმდა გაეყვანა საკუთარი შეიარაღებული ძალები კავკასიიდან, რომ შემდეგ [[გაერთიანებული სამეფო|ბრიტანეთს]] მოეხდინა რეგიონის ოკუპაცია, [[პირველი მსოფლიო ომი]]ს ბოლოს. [[1920|1920 წლის]] ივლისში, [[ბოლშევიკი|ბოლშევიკებმა]] რეგიონის ოკუპაცია მოახდინეს და 28 ივლისს გამოაცხადეს [[ნახიჩევანის ავტონომიური საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკა]], [[აზერბაიჯანის საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკა|აზერბაიჯანის სსრ-თან]] „მჭიდრო კავშირში“. [[1990|1990 წლის]] იანვარში, ნახიჩევანმა დამოუკიდებლობა გამოაცხადა [[სსრკ]]-სგან, აზერბაიჯანში ნაციონალური მოძრაობის ჩახშობის საპასუხოდ და გახდა ნახიჩევანის ავტონომიური რესპუბლიკა, ხოლო ერთი წლის შემდეგ შევიდა ახლადშექმნილი დამოუკიდებელი [[აზერბაიჯანი|აზერბაიჯანის რესპუბლიკის]] შემადგენლობაში.

ნახიჩევანის ავტონომიური რესპუბლიკა [[აზერბაიჯანი]]ს ავტონომიური ტერიტორიაა, რომელიც იმართება საკუთარი არჩეული საკანონმდებლო ორგანოს მიერ. რეგიონი განიცდის [[სომხეთი|სომხეთსა]] და [[აზერბაიჯანი|აზერბაიჯანს]] შორის [[ყარაბაღის ომი|კონფლიქტის]] შედეგებს, ხოლო მისი ექსკლავი — [[ქარქი]] დღემდე [[სომხეთი]]ს ოკუპაციის ქვეშაა. ადმინისტრაციული დედაქალაქია – ქალაქი [[ნახიჩევანი]]. [[1995|1995 წლიდან]] ნახიჩევანის ავტონომიური რესპუბლიკის ლიდერია ვასიფ თალიბოვი.<ref name="Hoppe">Hans-Joachim Hoppe: Nachitschewan – Vorposten Aserbaidschans (Nakhchivan – outpost of Azerbaijan), [http://www.eurasischesmagazin.de/artikel/?artikelID=20110806, in "Eurasisches Magazin" (in German), August 2, 2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110810160924/http://www.eurasischesmagazin.de/artikel/?artikelID=20110806 |date=August 10, 2011 }}</ref>

== ეტიმოლოგია ==
ნახიჩევანის სახელების ვერსიებია: '''ნახიჩევანი''',<ref>{{cite web|url=http://www.britannica.com/eb/article-9054715/Nakhichevan|title=Naxcivan - republic, Azerbaijan|publisher=|accessdate=12 June 2016}}</ref> '''ნახჯივან''',<ref>"[http://www.merriam-webster.com/dictionary/Naxcivan]." ''[[Merriam-Webster|Merriam-Webster's Collegiate Dictionary]]'', 11th ed. 2003. (ISBN 0-87779-809-5) New York: Merriam-Webster, Inc.</ref> '''ნახჩივან''',<ref>{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/46781/Azerbaijan|title=Azerbaijan - history - geography|publisher=|accessdate=12 June 2016}}</ref> '''ნაჩიდშეუან''',<ref>{{cite web|url=http://www.ldolphin.org/floodleg.html|title=Jewish Flood Legends|publisher=|accessdate=12 June 2016}}</ref> '''ნახიჭევანი''',<ref>{{Cite web |url=http://www.cac-biodiversity.org/arm/arm_history.htm |title=Plant Genetic Resources in Central Asia and Caucasus: History of Armenia |accessdate=2016-12-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070228232515/http://www.cac-biodiversity.org/arm/arm_history.htm |archivedate=2007-02-28 }}</ref> '''ნახჩაწანი''',<ref name="Hewsen">{{cite book| last=Hewsen| first=Robert H| authorlink=Robert H. Hewsen| title=Armenia: A Historical Atlas| publisher=University of Chicago Press| location=Chicago| year=2001| page=266| isbn=0-226-33228-4}}</ref> '''ნახითჩევანი''',<ref name="Bauer">Elisabeth Bauer, ''Armenia: Past and Present'', p.99 (ISBN B0006EXQ9C).</ref> '''ნახჭავანი'''<ref>Kazemzadeh, Firuz. ''The Struggle For Transcaucasia: 1917–1921''. p. 255 (ISBN 0-8305-0076-6).</ref> და '''ნახდჭევანი'''.<ref>''Ibid.'' p.267.</ref> XIX საუკუნის, ენათმეცნიერის იოჰან ჰენრიხ ჰიუბშმანის თქმით, სახელი „ნახიჩევანი“ [[სომხური ენა|სომხურ]] ლიტერატურაში სიტყვასიტყვით ნიშნავს „წარმოშობის ადგილს“, [[ნოეს კიდობანი]]ს [[არარატი]]ს მიმდებარედ ჩამოსვლის შესახებ, [[ბიბლია|ბიბლიურ]] მითითებას. პირველ საუკუნეში, ებრაელი ისტორიკოსი [[იოსებ ფლავიუსი]], წერდა ნახჭევანის შესახებ და მოიხსენიებდა, როგორც „Αποβατηριον“ ან „წარმოშობის ადგილს“.<ref name="Josephus">{{cite web|url=http://library.untraveledroad.com/Ch/Josephus/Antiquities-Jews/Book1/3.htm|title=Chapter 3|publisher=|accessdate=12 June 2016}}</ref> ჰიუბსჩმანი აღნიშნავს, რომ ქალაქი არ იყო ცნობილი ამ სახელით ანტიკურ ხანაში. ამის ნაცვლად, იგი აცხადებს, რომ დღევანდელი სახელი „ნახიჩევანი“ წარმოიშვა საწყისი „Naxčawan“-დან (''ნახგაჭან''). პრეფიქსი „Naxč“ მომდინარეობს ''Naxič'' ან ''Naxuč'' (ალბათ პიროვნების სახელი) და „awan“ (ჰიუბსჩმანის თანამედროვე ტრანსკრიპციით „ავანი“) სომხურად ნიშნავს „ადგილს, ქალაქს“.<ref>[http://www.fni.com/cim/technicals/noah.txt ''Noah's Ark: Its Final Berth''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080312030734/http://www.fni.com/cim/technicals/noah.txt |date=2008-03-12 }} by Bill Crouse</ref> ნახიჩევანი ასევე ნახსენებია [[პტოლემე]]ს ''გეოგრაფიაში'' და სხვა კლასიკური მწერლების ნაშრომებში, როგორც „Naxuana“.<ref name="Brockhaus">{{ru icon}} [http://brockhaus-efron-encyclopedia.info/%D0%AD%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D0%91%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B3%D0%B0%D1%83%D0%B7%D0%B0_%D0%B8_%D0%95%D1%84%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B0/138612/%D0%9D%D0%B0%D1%85%D0%B8%D1%87%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D1%8C "Nakhichevan"] {{Webarchive|url=https://archive.today/20130703211539/http://brockhaus-efron-encyclopedia.info/%D0%AD%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D0%91%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B3%D0%B0%D1%83%D0%B7%D0%B0_%D0%B8_%D0%95%D1%84%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B0/138612/%D0%9D%D0%B0%D1%85%D0%B8%D1%87%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D1%8C |date=2013-07-03 }} in the ''Brockhaus and Efron Encyclopedic Dictionary'', St. Petersburg, Russia: 1890–1907.</ref><ref>[http://encyclopedia.jrank.org/MOS_NAN/NAKHICHEVAN_or_NAKHJEVAN.html "Nakhichevan"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150426153845/http://encyclopedia.jrank.org/MOS_NAN/NAKHICHEVAN_or_NAKHJEVAN.html |date=2015-04-26 }} in the 1911 [[Encyclopædia Britannica]], vol.19, p.156.</ref>

== ისტორია ==

=== ადრეული ისტორია ===
[[ფაილი:The grave monument of the prophet Noah.JPG|thumb|200px|თანამედროვე [[მავზოლეუმი]] [[ნახიჩევანი|ნახიჩევანში]], ტრადიციულად ითვლება [[ნოე]]ს განსვენების ადგილად.]]
სომხური ტრადიციის მიხედვით, ნახიჩევანი დაარსდა [[ნოე]]ს მიერ.<ref>{{cite book |last=Coene |first=Frederik |title=The Caucasus: an introduction |year=2009 |publisher=Routedge |isbn=978-0-415-48660-6 |url=https://books.google.com/books?id=FqFMmVbfRfEC&pg=PA35&dq=Nakhchivan+Noah&hl=en&ei=9J3KTczQOcy38gO9t8nKBg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=5&ved=0CDgQ6AEwBA#v=onepage&q=Nakhchivan%20Noah&f=false |page=35}}</ref> უძველესი მატერიალური კულტურის ნიმუშები, ნაპოვნი რეგიონში, თარიღდება [[ნეოლითის ხანა|ნეოლითის ხანით]]. რეგიონი, [[ურარტუ]]ს და მოგვიანებით [[მიდია|მიდიის]] ნაწილი იყო.<ref name="GreatSoviet">{{ru icon}} [http://slovari.yandex.ru/art.xml?art=bse/00051/65200.htm&encpage=bse&mrkp=http%3A//hghltd.yandex.com/yandbtm%3Furl%3Dhttp%253A//encycl.yandex.ru/texts/bse/00051/65200.htm%26text%3D%25CD%25E0%25F5%25E8%25F7%25E5%25E2%25E0%25ED%25F1%25EA%25E0%25FF%26reqtext%3D%25CD%25E0%25F5%25E8%25F7%25E5%25E2%25E0%25ED%25F1%25EA%25E0%25FF%253A%253A16489420%26%26isu%3D2 Great Soviet Encyclopedia. Nakhichevan Autonomous Soviet Socialist Republic] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160410040514/https://slovari.yandex.ru/art.xml?art=bse%2F00051%2F65200.htm&encpage=bse&mrkp=http%3A%2F%2Fhghltd.yandex.com%2Fyandbtm%3Furl%3Dhttp%3A%2F%2Fencycl.yandex.ru%2Ftexts%2Fbse%2F00051%2F65200.htm&text=%CD%E0%F5%E8%F7%E5%E2%E0%ED%F1%EA%E0%FF&reqtext=%CD%E0%F5%E8%F7%E5%E2%E0%ED%F1%EA%E0%FF%3A%3A16489420&&isu=2 |date=2016-04-10 }}</ref> ჩვენს წელთაღრიცხვამდე 521 წელს, ნახიჩევანი [[ერვანდუნები|სომხეთის სატრაპო]] გახდა, [[აქემენიანთა იმპერია|აქემენიანთა იმპერიის]] ქვეშ. ძვ. წ. 323 წელს, [[ალექსანდრე მაკედონელი]]ს გარდაცვალების შემდეგ, სხვადასხვა [[ძველი მაკედონელები|მაკედონიელი]] გენერლი, როგორიცაა ''ნეოპტოლემეუსი'', ცდილობდა რეგიონის აღება, მაგრამ ვერ მოახერხეს, ხოლო მშობლიური სომხური [[ერვანდუნები]]ს დინასტია აყვავდა მანამ, სანამ [[სომხეთი]] არ დაიპყრო [[ანტიოქე III დიდი|ანტიოქე III დიდმა]] (მართავდა ძვ. წ. 222-187).<ref>{{cite web|url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/armol-2-R.html|title=Early Indo-European Online: Introduction to the Language Lessons|publisher=|accessdate=12 June 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160410040514/http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/armol-2-R.html|archivedate=10 აპრილი 2016}}</ref>

[[ფაილი:93-vaspurakan908-1021.gif|thumb|230px|left|ნახიჩევანის რეგიონი (ღია ვარდისფერი) სომხეთის სამეფოს [[ვასპურაკანი]]ს დროს (908-1021).]]

ძვ. წ. 189 წელს, ნახიჩევანი [[დიდი სომხეთი]]ს ნაწილი გახდა, რომელიც დაფუძნდა [[არტაშეს I]]-ის მიერ.<ref name="Monuments">Ayvazyan, Argam. ''The Historical Monuments Of Nakhichevan'', pp. 10-12. ISBN 0-8143-1896-7</ref> სამეფოს შიგნით, დღევანდელი ნახიჩევანის რეგიონი [[აირარატი]]ა, [[ვასპურაკანი]]ს და [[სიუნიქის პროვინცია|სიუნიქის პროვინციის]] ნაწილი იყო.<ref>Hewsen. ''Armenia: A Historical Atlas'', p. 100.</ref> ადრეული შუა საუკუნეების სომეხი ისტორიკოსის [[მოვსეს ხორენაცი]]ს თქმით,  III და II საუკუნეებში, რეგიონი ეკუთვნოდა ''[[ნახარარები|ნახარარ]]'' მურაციანების ოჯახს, მაგრამ ცენტრალურ ხელისუფლებასთან დავის შემდეგ, მეფე ''არტავაზდ პირველმა'' გაანადგურა ოჯახი და ჩამორთმეული მიწები ფორმალურად შეუერთა სამეფოს.<ref>{{hy icon}} Aram Ter-Ghevondyan. ''«Մուրացյան»'' (Muratsyan). Soviet Armenian Encyclopedia. vol. viii. Yerevan, Armenian SSR: Armenian Academy of Sciences, 1982, p. 98.</ref> რეგიონის სტატუსმა, როგორც ძირითადი სავაჭრო ცენტრი, ხელი შეუწყო მის აყვავებას, ხოლო ამის შედეგად, ბევრი უცხოელი მმართველი მის დაპყრობას ნატრობდა.<ref name="Hewsen" />

სომეხი ისტორიკოსის [[ფავსტოს ბუზანდი]]ს (V საუკუნე) ცნობით, როდესაც [[სასანიანები]]ს სპარსელებმა დაიპყრეს სომხეთი, სასანიანების მეფე შაპურ II-მ (310-380) გააძევა 2 000 სომეხი და 16 000 ებრაელი ოჯახი, 360-370 წლებში.<ref name="Sapor2">{{cite web|url=http://www.jewishencyclopedia.com/view.jsp?artid=1787&letter=A|title=ARMENIA - JewishEncyclopedia.com|publisher=|accessdate=12 June 2016}}</ref> 428 წელს, სომხეთის [[არშაკუნიანები]]ს მონარქია გაუქმდა და სასანიდურმა სპარსეთმა ნახიჩევანის ანექსირება მოახდინა. 623 წელს, რეგიონი გადავიდა [[ბიზანტიის იმპერია|ბიზანტიის იმპერიის]] ხელში.<ref name="GreatSoviet" />

ნახიჩევანი, [[მესროპ მაშტოცი]]ს მოსწავლის კორიუნ ვარდაპეტის თქმით, ადგილი იყო, სადაც სომეხმა მეცნიერმა და თეოლოგმა დაასრულა [[სომხური დამწერლობა|სომხური ანბანის]] შექმნა და გაიხსნა პირველი სომხური სკოლები. ეს მოხდა პროვინცია გოხატანში, რომელიც შეესაბამება ნახიჩევანის თანამედროვე ორდუბადის რაიონს.<ref>Կորյուն, Վարք Մաշտոցի, աշխարհաբար թարգմանությունը, ներածական ուսումնասիրությամբ, առաջաբանով և ծանոթագրություններով՝ Մ. Աբեղյանի, Եր., 1962, էջ 98։</ref><ref>Koryun: Life of Mashtots [http://armenianhouse.org/koryun/mashtots-en.html Koryun, The Life of Mashtots]</ref>

640 წელს, [[არაბები]] შეიჭრნენ ნახიჩევანის ტერიტორიაზე და წამოიწყეს ბევრი კამპანია, გაანადგურეს ყველა მოწინააღმდეგე და თავსდაესხნენ სომხურ დიდებულებს, რომლებსაც კონტაქტი ჰქონდათ ბიზანტიელებთან. 705 წელს, მას შემდეგ, რაც მუჰამედ იბნ მურვანმა აღკვეთა სომეხთა აჯანყება, მურვანმა გადაწყვიტა აღმოეფხვრა სომეხი თავადაზნაურობა.<ref name="Lang01">[[David Marshall Lang]], ''Armenia: Cradle of Civilization'', p. 178 ISBN 0-04-956009-3.</ref> ნახიჩევანში, რამდენიმე ასეული სომეხი თავადი გამოკეტეს ეკლესიაში და დამწვეს, ხოლო დანარჩენები ჯვარცმულ იქნენ.<ref name="Bauer" /><ref name="Lang01" />

ძალადობამ გამოიწვია ბევრი სომეხი მთავრების გაქცევა მეზობელ [[საქართველოს სამეფო]]ში ან ბიზანტიის იმპერიაში.<ref name="Lang01" /> იმავდროულად, ნახიჩევანის ტერიტორია გახდა დამოუკიდებელი სომხეთის სამთავროს ნაწილი არაბთა კონტროლი ქვეშ.<ref name="Byzantium">Mark Whittow. ''The Making of Byzantium, 600-1025''. Berkeley: [[University of California]] Press, 1996, p. 210. ISBN 0-520-20497-2</ref> VIII საუკუნეში, ნახიჩევანი გახდა არაბთა წინააღმდეგ აჯანყების სცენის ადგილი,<ref name="GreatSoviet" /> რომელსაც სპარსი<ref>M. Whittow, ''"The Making of Byzantium: 600-1025"'', pp. 195, 203, 215: Excerpts:''[Iranian] Azerbaijan was the scene of frequent anti-[[Califhate]] and anti-Arab revolts during the 8th and 9th centuries, and Byzantine sources talk of Persian warriors seeking refuge in the 830s from the caliph's armies by taking service under the Byzantine emperor Theophilos. [...] Azerbaijan had a Persian population and was a traditional centre of the Zoroastrian religion. [...] The Khurramites were a [...] Persian sect, influenced by Shiite doctrines, but with their roots in a pre-Islamic Persian religious movement.''</ref><ref>Armenian historian [[Vardan Areveltsi]], c. 1198 – 1271 notes: In these days, a man of the PERSIAN race, named Bab, who {{sic|hide=yes|had went}} from Baltat killed many of the race of Ismayil (what Armenians called Arabs) by sword and took many slaves and thought himself to be immortal. ..Ma'mun for 7 years was battling in the Greek territories and ..came back to Mesopotamia. See: La domination arabe en Armènie, extrait de l’ histoire universelle de Vardan, traduit de l’armènian et annotè, J. Muyldermans, Louvain et Paris, 1927, pg 119: ''En ces jours-lá, un homme de la race PERSE, nomm é Bab, sortant de Baltat, faiser passer par le fil de l’épée beaucoup de la race d’Ismayēl tandis qu’il..''
Original Grabar: Havoursn haynosig ayr mi hazkes Barsitz Pap anoun yelyal i Baghdada, arganer zpazoums i sour suseri hazken Ismayeli, zpazoums kerelov. yev anser zinkn anmah. yev i mium nvaki sadager yeresoun hazar i baderazmeln youroum ent Ismayeli</ref><ref>Ibn Hazm (994-1064), the Arab historian mentions the different Iranian revolts against the Caliphate in his book Al-fasl fil al-Milal wal-Nihal. He writes: ''The Persians had the great land expanse and were greater than all other people and thought of themselves as better... after their defeated by Arabs, they rose up to fight against Islam, but God did not give them victory. Among their leaders were Sanbadh, Muqanna', Ostadsis and Babak and others. Full original Arabic:
:«أن الفرس كانوا من سعة الملك وعلو اليد على جميع الأمم وجلالة الخطير في أنفسهم حتى أنهم كانوا يسمون أنفسهم الأحرار والأبناء وكانوا يعدون سائر الناس عبيداً لهم فلما امتحنوا بزوال الدولة عنهم على أيدي العرب وكانت العرب أقل الأمم عند الفرس خطراً تعاظمهم الأمر وتضاعفت لديهم المصيبة وراموا كيد الإسلام بالمحاربة في أوقات شتى ففي كل ذلك يظهر الله سبحانه وتعالى الحق وكان من قائمتهم سنبادة واستاسيس والمقنع وبابك وغيرهم ». See: al-Faṣl fī al-milal wa-al-ahwāʾ wa-al-niḥal / taʾlīf Abī Muḥammad ʻAlī ibn Aḥmad al-maʻrūf bi-Ibn Ḥazm al-Ẓāhirī ; taḥqīq Muḥammad Ibrāhīm Naṣr, ʻAbd al-Raḥmān ʻUmayrah. Jiddah : Sharikat Maktabāt ʻUkāẓ, 1982.</ref> რევოლუციონერი [[ბაბექი|ბაბექ]] [[ხურამიტები|ხურამიტი]] ხელმძღვანელობდა.<ref>"Babak." Encyclopædia Britannica. 2007. Encyclopædia Britannica Online. 7 June 2007 <http://www.britannica.com/eb/article-9002797>.</ref> ნახიჩევანი საბოლოოდ გაათავისუფლა არაბთა ბატონობისგან X საუკუნეში [[ანისის სამეფო|ანისის]] მეფემ [[სმბატ I]]-მა და გადასცა სიუნიკის მთავრებს.<ref name="Monuments" /> ეს რეგიონი ასევე გადავიდა [[საჯიდები]]ს ხელში 895 წელს და 909-929 წლებს შორის, [[სალარიდები]]ს ხელში 942-971 შორის და [[შედადიანები]]ს ხელში 971-1045 შორის.

დაახლოებით 1055 წელს, [[სელჩუკთა სახელმწიფო|თურქ-სელჩუკებმა]] დაიპყრეს რეგიონი.<ref name="GreatSoviet" /> XII საუკუნეში, ქალაქი [[ნახიჩევანი]] გახდა [[ილდეღიზიდები|აზერბაიჯანის საათაბაგოს]], აგრეთვე ცნობილი როგორც ილდეღიზიდების სახელმწიფო, დედაქალაქი, რომელშიც [[აზერბაიჯანი (ირანი)|ირანის აზერბაიჯანის]] და სამხრეთ კავკასიის მნიშვნელოვანი ნაწილი შედიოდა.<ref>[http://www.iranica.com/newsite/articles/v2f8/v2f8a073.html Encyclopedia Iranica, "Atabakan-e Adarbayjan"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071016065206/http://iranica.com/newsite/articles/v2f8/v2f8a073.html |date=2007-10-16 }}, Saljuq rulers of Azerbaijan, 12th–13th, Luther, K. pp. 890-894.</ref> XII საუკუნის [[მომინე ხათუნის მავზოლეუმი|მომინე ხათუნის]] ბრწყინვალე მავზოლეუმი, რომელიც იყო ილდეღიზიდების მმართველის, დიდი [[ათაბაგი]]ს ჯაჰან ფეჰლევანის მეუღლე, თანამედროვე ნახიჩევანის ღირსშესანიშნაობაა.<ref>{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/tentativelists/1173/|title=The mausoleum of Nakhichevan (#) - UNESCO World Heritage Centre|first=UNESCO World Heritage|last=Centre|publisher=|accessdate=12 June 2016}}</ref> ილდეღიზიდების მმართველობის აყვავების დროს, ნახიჩევანი და სამხრეთ კავკასიის სხვა სფეროები იყო სადავო საქართველოსთან. XIII საუკუნის ადრეულ წლებში, როდესაც ილდეღიზიდების სახელმწიფო უკვე დასუსტებული იყო, [[მხარგრძელები]] ხშირად აოხრებდნენ რეგიონს. მას შემდეგ რეგიონი, 1220 წელს მონღოლებმა და 1225 წელს ხორეზმელებმა გაანადგურეს, ხოლო 1236 წელს [[მონღოლთა იმპერია|მონღოლთა იმპერიის]] ნაწილი გახდა, როდესაც კავკასიაში ''ჩორმაქანი'' შემოიჭრა.<ref name="GreatSoviet" /> XIII საუკუნეში, მონღოლთა ურდოს მმართველის ''გუიუკ ხანის'' მეფობის დროს, ქრისტიანებს მიეცათ უფლება აშენებინად ეკლესიები, მუსლიმურ ქალაქ ნახიჩევანში, თუმცა, ''ყაზან ხანის'' მიერ ისლამის მიღების შემდეგ, ეს აიკრძალა. XIV საუკუნეში, ნახიჩევანში გაიზარდა სომხური კათოლიკური ეკლესიის გავლენა,<ref name="Hewsen" /> თუმცა, XV საუკუნეში ნახიჩევანის ტერიტორია ჯერ [[ყარა-ყოიუნლუ]]ს და შემდეგ [[აყ-ყოიუნლუ]]ს ნაწილი გახდა.<ref name="GreatSoviet" />

[[ფაილი:Sueleymanname nahcevan.jpg|200px|thumb|მინიატურა, რომელიც ასახავს ოსმალეთის სულთანის [[სულეიმან I]]-ის ნახიჩევანში შესვლას.]]

=== ირანის მმართველობა ===
XVI საუკუნეში, ნახიჩევანის კონტროლი გადავიდა [[სეფიანთა იმპერია|სეფიანთა იმპერიის]] ხელში. თავისი გეოგრაფიული მდებარეობის გამო, XVI-XVIII საუკუნეებში, ნახიჩევანი ხშირად განიცდიდა ომებს სეფიანთა და [[ოსმალეთის იმპერია|ოსმალეთის იმპერიას]] შორის. თურქმა ისტორიკოსმა [[იბრაჰიმ ფეჩევი]]მ, ასე აღწერა ოსმალეთის ჯარის გადასვლა [[არარატის ვაკე|არარატის დაბლობიდან]] ნახიჩევანში:
{{ციტირება|ოცდამეშვიდე დღეს ისინი მიაღწიეს ნახიჩევანის დაბლობს. გამარჯვებული არმიის შიშით, ხალხმა მიატოვა ქალაქები, სოფლები, სახლები და საცხოვრებელი ადგილები, რომლებიც ისე გაპარტახებული იყო, რომ ბუებმა და ყვავებმა დაიკავეს, ხოლო ამის მაყურებელი ტერორის მსხვერპლს ჰგავდა. უფრო მეტიც, ოსმალებმა დაანგრიეს და გააპარტახეს ყველა სოფელი, ქალაქი და შენობა, რაც გზის გასწვრივ, ოთხი ან ხუთი დღის მანძილზე იყო, ისე, რომ არ იყო ნიშანი ნებისმიერი შენობების ან ცხოვრების.<ref name="Monuments" />}}
[[1604|1604 წელს]], [[აბას I (ირანი)|შაჰ აბას I]] შეშფოთებული იყო იმით, რომ ნახიჩევანის გამოცდილი ხალხი, მისი ბუნებრივი რესურსები და მისი მიმდებარე ტერიტორიები შეიძლება საფრთხის ქვეშ მოექცეს, მისი ოსმალეთ-სპარსული ფრონტის ხაზთან შედარებით ახლოს მდებარეობის გამო, ამით შაჰ აბასმა ჩამოაყალიბა [[გადამწვარი მიწა|გადამწვარი მიწის]] პოლიტიკა. შაჰ აბასმა აიძულა ასობით ათასი ადგილობრივი მოსახლეობა, მათ შორის მუსლიმები, ებრაელები და სომხები, თანაბარწილად დაეტოვებინათ საკუთარი სახლები და გადასულიყვნენ [[არაქსი]]ს სამხრეთით პროვინციებში.<ref>The Status of Religious Minorities in Safavid Iran 1617-61, Vera B. Moreen, Journal of Near Eastern Studies Vol. 40, No. 2 (April , 1981), pp.128-129</ref><ref>The history and conquests of the Saracens, 6 lectures, Edward Augustus Freeman, Macmillan (1876) p. 229</ref><ref name="Lang02">Lang. ''Armenia: Cradle of Civilization'', pp. 210-1.</ref>

გადასახლებულების უმეტესობა დასახლდა [[ისპაანი]]ს გარეუბანში, რომელსაც ეწოდა [[ახალი ჯულფა]], რადგანაც გადასახლებულები წარმოშობით [[ჯულფა|ჯულფიდან]] იყვნენ. მოგვიანებით, თურქულენოვანი ''კანგარლის'' ტომს [[აბას II]]-მ (1642-1666) ნებადართო დასხლებილიყვნენ თავისი სამეფოს სასაზღვრო რეგიონში.<ref>[http://www.iranica.com/newsite/articles/ot_grp5/ot_kangarlu_20040211.html Encyclopedia Iranica. Kangarlu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071006080544/http://www.iranica.com/newsite/articles/ot_grp5/ot_kangarlu_20040211.html |date=2007-10-06 }}.</ref> XVII საუკუნეში, ნახიჩევანში დაიწყო გლეხთა ამბოხი, [[ქოროღლი]]ს ხელმძღვანელობით, რომელიც მიმართული იყო უცხოელი დამპყრობლების და „ადგილობრივი მჩაგვრელების“ წინააღმდეგ.<ref name="GreatSoviet" /> [[1747|1747 წელს]], [[ნადირ-შაჰი]]ს გარდაცვალების შემდეგ, რეგიონში წარმოიშვა [[ნახიჩევანის სახანო]].<ref name="GreatSoviet" />

=== გადასვლა რუსეთის იმპერიის მმართველობაში ===
[[რუსეთ-სპარსეთის ომი (1826-1828)|რუსეთ-ირანის ომისა]] და [[თურქმენჩაის ზავი]]ს შემდეგ, [[1828|1828 წელს]], ნახიჩევანის სახანო შევიდა რუსეთის მფლობელობაში, როდესაც [[ყაჯარების იმპერია|ირანი]] იძულებული იყო დაეთმო რეგიონი ომისა და ხელშეკრულების შედეგად.<ref>Timothy C. Dowling [https://books.google.com/books?id=KTq2BQAAQBAJ&pg=PA728 ''Russia at War: From the Mongol Conquest to Afghanistan, Chechnya, and Beyond''] pp 728 ABC-CLIO, 2 dec. 2014 ISBN 1598849484</ref> რუსული მმართველობის დაწყებისთანავე, [[ცარი|მეფის]] ხელისუფლებამ, დაიწყო სომხების გადმოსახლება [[ყაჯარების იმპერია|სპარსეთიდან]] და [[ოსმალეთის იმპერია|ოსმალეთის იმპერიიდან]], ნახიჩევანსა და [[კავკასია]]ში. ამ პროცესს ნებადართო, თურქმენჩაისა და [[ადრიანოპოლის სამშვიდობო ხელშეკრულება (1829)|ადრიანოპოლის]] ხელშეკრულების სპეციალური დებულებები.<ref>{{ru icon}} [https://m.slovari.yandex.ru/article.xml?book=bse&title=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%87%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D0%B4%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%80%201828 Great Soviet Encyclopedia. Treaty of Turkmanchai.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304050634/https://m.slovari.yandex.ru/article.xml?book=bse&title=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%87%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D0%B4%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%80%201828 |date=2016-03-04 }}</ref> [[ალექსანდრე გრიბოედოვი]]ს ცნობით, რომელიც რუსეთის მუდმივი წარმომადგენელი იყო [[ირანი|სპარსეთში]], როდესაც ნახიჩევანი გადავიდა რუსეთის მმართველობაში, აქ იყო 290 მკვიდრი სომხური ოჯახი, გარდა ქალაქ [[ნახიჩევანი]]სა, 1 632 მაჰმადიანი ოჯახი და 943 სომხური იმიგრანტი ოჯახი. ხოლო ქალაქ ნახიჩევანში ეს მონაცემი გამოიყურებოდა ასე: 114 392 და 285 შესაბამისად. სომეხი ემიგრანტების ასეთი დრამატული შემოდინების საპასუხოდ, გრიბოედოვმა აღნიშნა წარმოქმნილი უთანხმოება სომხურ და მუსლიმურ მოსახლეობას შორის. ამის გამო, მან რუსეთის არმიის მეთაურისგან, გრაფ [[ივანე პასკევიჩი]]სგან, მოითხოვა გაეცა ბრძანებება ზოგიერთი ჩამოსული ადამიანების გადასახლება მოეხდინა ''დარალაიაზის'' რეგიონში, დაძაბულობის განმუხტვის მიზეზით.<ref>{{ru icon}} [http://feb-web.ru/feb/griboed/texts/fom88/ps88_150.htm A.S. Griboyedov. Letter to Count I.F.Paskevich].</ref>

[[1828|1828 წელს]] ნახიჩევანის სახანო დაიშალა და იმავე წელს შევიდა რუსეთის მფლობელობაში, ხოლო მისი ტერიტორია შეირწყა [[ერევნის სახანო]]ს ტერიტორიასთან და გახდა ნახიჩევანის [[მაზრა]] ახალი [[სომხეთის ოლქი]]ს შემადგენლობაში, რომელიც მოგვიანებით 1849 წელს გახდა [[ერევნის გუბერნია]]. რუსეთის იმპერიის ოფიციალური სტატისტიკის თანახმად, XX საუკუნისთვის მაზრის მოსახლეობის 57% აზერბაიჯანელები შეადგენდნენ, ხოლო სომხები 42%.<ref name="Brockhaus"/> ამავე დროს, შარურ-დარალაგიოზის მაზრის ტერიტორიაზე, რომელიც ქმნის თანამედროვე ნახიჩევანის ჩრდილოეთ ნაწილს, მოსახლეობის 70.5% აზერბაიჯანელები წარმოადგენდა, ხოლო სომხები 27.5%.<ref>{{ru icon}} [http://dic.academic.ru/dic.nsf/brokgauz_efron/114846/%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%80%D0%BE Brockhaus and Efron Encyclopedic Dictionary. "Sharur-Daralagyoz uyezd".] St. Petersburg, Russia, 1890–1907</ref> [[რუსეთის რევოლუცია (1905)|1905 წლის რუსეთის რევოლუციის]] დროს, დაიწყო კონფლიქტი ეთნიკურ სომხებსა და აზერბაიჯანლებს შორის, რომლის კულმინაცია გახდა [[სომხურ-თათრული ხოცვა-ჟლეტა (1905-1906)|სომხურ-თათრული ხოცვა-ჟლეტა]], რომელიც იმავე წლის მაისში ნახიჩევანშიც წარიმართა.<ref name="Croissant-9">Michael P. Croissant. ''The Armenia-Azerbaijan Conflict: Causes and Implications'', p. 9. ISBN 0-275-96241-5</ref>

=== ომი და რევოლუცია ===
[[პირველი მსოფლიო ომი]]ს დასრულებისას, ნახიჩევანი გახდა სომხებსა და აზერბაიჯანელებს შორის უფრო მეტი სისხლღვრის ადგილი, სადაც ორივე პრეტენზიას ავლენდა ტერიტორიაზე. 1914 წლისთვის, სომხური მოსახლეობა ოდნავ შემცირდა 40%-მდე, ხოლო აზერბაიჯანელი მოსახლეობა გაიზარდა დაახლოებით 60%-მდე.<ref name="NewStates-NewPolitics01">[[Ian Bremmer]] and [[Ray Taras]]. ''New States, New Politics: Building Post-Soviet Nations'', p. 484. ISBN 0-521-57799-3</ref> [[თებერვლის რევოლუცია|თებერვლის რევოლუციის]] შემდეგ, რეგიონი იმყოფებოდა [[რუსეთის დროებითი მთავრობა|რუსეთის დროებითი მთავრობის]] ამიერკავკასიის სპეციალური კომიტეტის მმართველობის ქვეშ და შემდგომში ხანმოკლე [[ამიერკავკასიის დემოკრატიული ფედერაციული რესპუბლიკა|ამიერკავკასიის დემოკრატიული ფედერაციული რესპუბლიკის]] შემადგენლობაში. [[1918]] წელს, როდესაც [[ამიერკავკასიის დემოკრატიული ფედერაციული რესპუბლიკა|ადფრ]] დაიშალა, ნახიჩევანის, [[მთიანი ყარაბაღი]]ს, ზანგეზურის (დღეს სომხეთის პროვინცია [[სიუნიქის პროვინცია|სიუნიქი]]) და [[ყაზახი]]ს ტერიტორია გახდა სადავო ახლადშექმნილ სახელმწიფოთა [[სომხეთის დემოკრატიული რესპუბლიკა|სომხეთის დემოკრატიულ რესპუბლიკასა]] და [[აზერბაიჯანის დემოკრატიული რესპუბლიკა|აზერბაიჯანის დემოკრატიულ რესპუბლიკას]] შორის. [[1918|1918 წლის]] ივნისში, რეგიონი გადავიდა [[ოსმალეთის იმპერია|ოსმალეთის]] მმართველობაში.<ref name="GreatSoviet" /> [[მუდროსის დროებითი ზავი]]ს მიხედვით, ოსმალეთმა დათანხმდა გაეყვანა საკუთარი შეიარაღებული ძალები კავკასიიდან, რომ შემდეგ [[გაერთიანებული სამეფო|ბრიტანეთს]] მოეხდინა რეგიონის ოკუპაცია.<ref name="Croissant-15">Croissant. ''Armenia-Azerbaijan Conflict'', p. 15.</ref>

ბრიტანული ოკუპაციის ქვეშ, სერ [[ოლივერ უორდროპი|ოლივერ უორდროპმა]], ინგლისის წარმომადგენელი სამხრეთ კავკასიაში, შეთავაზა საზღვრების გავლა, კონფლიქტის მოგვარების მიზნით. უორდროპის თქმით, სომხეთის პრეტენზიები აზერბაიჯანის მიმართ, არ უნდა გასცდეს ყოფილი ერევნის გუბერნიის (რომელიც ადრე, რუსეთის იმპერიის დაყოფით, მოიცავდა ნახიჩევანსაც) ადმინისტრაციულ საზღვრებს, ხოლო აზერბაიჯანი უნდა დაკმაყოფილდეს [[ბაქოს გუბერნია|ბაქოსა]] და ელიზავეტოპოლის გუბერნიით. ეს წინადადება უარყოფილი იყო, როგორც სომხების მიერ (რომლებსაც არ სურდა უკან წაეღოთ თავიანთი მოთხოვნები ყაზახიზე, ზანგეზურისა და ყარაბაღზე), ისევე აზერბაიჯანელების მიერ (მათვის მიუღებელი იყო ნახიჩევანის დაკარგვა). იმის გამო, რომ დავები ორ ქვეყანას შორის გრძელდებოდა, მალე ნათელი გახდა, რომ მყიფე მშვიდობა ბრიტანეთის ოკუპაციის ქვეშ არ გაგრძელდება.<ref name="Atlas">Dr. Andrew Andersen, Ph. D. [http://www.conflicts.rem33.com/images/Armenia/disp.htm Atlas of Conflicts: Armenia: Nation Building and Territorial Disputes: 1918-1920]</ref>

1918 წლის დეკემბერში, [[აზერბაიჯანი]]ს [[მუსავათი (პარტია)|მუსავათის პარტიის]] მხარდაჭერით, [[ჯაფარგული-ხან ნახიჩევანსკი]]მ გამოაცხადა ახალი [[არაქსის რესპუბლიკა]], რომელიც მოიცავდა ნახიჩევანის მაზრას, ყოფილ ერევნის გუბერნიას.<ref name="GreatSoviet" /> სომხეთის მთავრობამ არ აღიარა ახალი სახელმწიფო და გაგზავნა თავისი ჯარები რეგიონის ასაღებად. კონფლიქტმა მალე ძალადობრივ [[არაქსის ომი|არაქსის ომში]] გადაიზარდა.<ref name="Atlas" /> ასე აღწერა ბრიტანელმა ჟურნალისტმა, [[კარლ ბეკჰოფერი|კარლ ბეკჰოფერმა]], 1920 წლის აპრილის სიტუაცია:

{{ციტირება|თქვენ ვერ შეძლებთ დაარწმუნოთ ნაციონალისტების პარტია იმაში, რომ ორი შავისგან არ მიიღება თეთრი; შესაბამისად, არ იყო ისეთი დღე, რომელიც დამთავრდებოდა საჩივრების კატალოგის გარეშე, სადაც ორივე მხარე, სომხებიც და თათრებიც [აზერბაიჯანელები] ჩიოდნენ, არაპროვოცირებულ თავდასხმებზე, მკვლელობებზე, სოფლების დაწვასა და ასე შემდეგ. კერძოდ, სიტუაცია იყო მანკიერი ციკლების სერია.<ref name="DeWaal01">[[თომას დე ვაალი]]. ''შავი ბაღი: სომხეთი და აზერბაიჯანი ომსა და მშვიდობას შორის''. New York: New York University Press, pp. 128-129. ISBN 0-8147-1945-7</ref>}}

1919 წლის, ივნისის შუა რიცხვებში, სომხეთმა წარმატებით დაამყარა კონტროლი ნახიჩევანსა და თვითგამოცხადებული რესპუბლიკის მთელ ტერიტორიაზე. არაქსის რესპუბლიკის დაცემამ, გამოიწვია აზერბაიჯანის რეგულარული არმიის შემოჭრა ივლისის ბოლოს, ხოლო სომხური ჯარი იძულებული გახდა დაეტოვებინა ქალაქი [[ნახიჩევანი]] აზერბაიჯანელებს.<ref name="Atlas" /> რაც კიდევ ერთხელ გამოიწვია ძალადობა, რის გამოც რამდენიმე ათიათასი სომეხი მოკვდა და ორმოცდახუთი სომხური სოფელი განადგურდა.<ref name="Hewsen" /> იმავდროულად, სიტუაციის უიმედობის შეგრძნებით და ტერიტორიაზე კონტროლის შეუნარჩუნებლობით, 1919 წლის შუა რიცხვებში, ბრიტანეთმა გადაწყვიტა დაეტოვა რეგიონი.<ref name="Croissant-16">Croissant. ''Armenia-Azerbaijan Conflict'', p. 16.</ref> მიუხედავად ამისა, საბრძოლო მოქმედებები სომხებსა და აზერბაიჯანელებს შორის გაგრძელდება და შეტაკებათა სერიის შემდეგ, რომელსაც ადგილი ჰქონდა ნახიჩევანის რაიონში, დაიოდო ცეცხლის შეწყვეტის შესახებ ხელშეკრულება. თუმცა, ცეცხლის შეწყვეტის რეჟიმი გაგრძელდა მხოლოდ მცირე ხნით, ხოლო 1920 წლის მარტში, უფრო ძლიერი ბრძოლები გაჩაღდა მთიანი ყარაბაღში, ყარაბაღელ სომხებსა და აზერბაიჯანის რეგულარულ არმიას შორის. ეს გამოიწვია კონფლიქტი იმ ტერიტორიებზეც, სადაც მოსახლეობა შერეულია, მათ შორის, ნახიჩევანშიც.

=== გასაბჭოება ===
1920 წლის ივლისში მე-11 საბჭოთა წითელი არმიამ შეიჭრა რეგიონში და მოახდინა მისი ოკუპაცია, ხოლო 28 ივლისს გამოაცხადა [[ნახიჩევანის ავტონომიური საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკა]] [[აზერბაიჯანის საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკა|აზერბაიჯანის სსრ-თან]] „მჭიდრო კავშირში“. ნოემბერში, სომხეთის აღების ზღვარზე, ბოლშევიკები საზოგადოების მხარდაჭერის მოსაზიდად, სომხეთს დაპირდნენ, რომ ნახიჩევანს, ყარაბაღსა და ზანგეზურთან ერთად, გადასცემდნენ სომხეთს. ეს მაშინ შესრულდა, როდესაც [[ნარიმან ნარიმანოვი|ნარიმან ნარიმანოვმა]], აზერბაიჯანის ბოლშევიკების ლიდერმა, გამოსცა საზეიმო გამარჯვების განცხადება „სომხეთის საბჭოთა ხელისუფლების“ მიმართ, სადაც განაცხადა, რომ ნახიჩევანი და ზანგეზური უნდა მიენიჭოს სომხეთს, აზერბაიჯანელი ხალხის მიერ სომეხი ხალხის მხარდაჭერისთვის, რომლებიც სომხეთის ყოფილი ხელისუფლების წინააღმდეგ იბრძოდნენ:<ref name="DeWaal02">De Waal. ''Black Garden'', p. 129.</ref>

{{ციტირება|დღეისთვის, ძველი საზღვრები სომხეთსა და აზერბაიჯანს შორის ცხადდება არარსებულად. მთიანი ყარაბახი, ზანგეზური და ნახიჩევანი ცხადდება, როგორც სომხეთის სსრ-ს განუყოფელი ნაწილი.<ref name="Potier" /><ref name="Croissant-18">Croissant. ''Armenia-Azerbaijan Conflict'', p. 18.</ref>}}

[[ვლადიმერ ლენინი]] მიესალმა ამ „დიდი საბჭოთა ძმობის“ აქტს, სადაც „საბჭოთა ხალხების ოჯახს შორის, საზღვრებს არ ჰქონდა მნიშვნელობა“, თუმცა არ დაეთანხმა ამას და ნახიჩევანის მოსახლეობას რეფერენდუმი შესთავაზა. ამ რეფერენდუმის ოფიციალური მოღვაწეების განცხადებით, რომელიც 1921 წლის დასაწყისში ჩატარდა, ნახიჩევანის მოსახლეობის 90% სურდა რეგიონი ჩართული იყო აზერბაიჯანის სსრ-ს შემადგენლობაში, „ავტონომიური რესპუბლიკის უფლებით“.<ref name="Potier">Tim Potier. ''Conflict in Nagorno-Karabakh, Abkhazia, and South Ossetia: A Legal Appraisal'', p. 4. ISBN 90-411-1477-7</ref> გადაწყვეტილება იმისა, რომ ნახიჩევანი გახდეს ნაწილი თანამედროვე აზერბაიჯანისა, გაამყარა 1921 წლის 16 მარტის [[მოსკოვის ხელშეკრულება (1921)|მოსკოვის ხელშეკრულებამ]], რომელსაც ხელი მოაწერეს [[მოსკოვი|მოსკოვში]] ერთის მხრივ, [[რუსეთის საბჭოთა ფედერაციული სოციალისტური რესპუბლიკა|საბჭოთა რუსეთმა]] და მეორე მხრივ, ახლად დაარსებულმა [[თურქეთის რესპუბლიკა]]მ.<ref name="NewStates-NewPolitics02">Ian Bremmer and Ray Taras. ''New States, New Politics: Building Post-Soviet Nations'', p. 444. ISBN 0-521-57799-3</ref> შეთანხმებამ, საბჭოთა რუსეთსა და თურქეთს შორის, ასევე მოუწოდებდა [[შარურ-დარალაგეზის მაზრა]] (რომლის მოსახლეობის უმრავლესობას აზერბაიჯანელები შეადგენდნენ), შევიდეს ნახიჩევანის შემადგენლობაში, რითაც თურქეთს საშუალება ექნებოდა ესაზღვროს აზერბაიჯანის სსრ-ს. ეს გარიგება კიდევ ერთხელ დაადასტურა, 13 ოქტომბერის [[ყარსის ხელშეკრულება]]მ. ხელშეკრულების V მუხლში წერია:

{{ციტირება|თურქეთის მთავრობა და სომხეთისა და აზერბაიჯანის საბჭოთა მთავრობები შეთანხმდნენ, რომ ნახიჩევანის რეგიონი განსაზღვრული იყოს III-ე დანართში მოცემული ხელშეკრულების ფარგლებში, ასევე ნახიჩევანის ავტონომიური ტერიტორია შევიდეს [[აზერბაიჯანი]]ს დაცვის ქვეშ.<ref>{{cite web|url=http://groong.usc.edu/treaties/kars.html|title=ANN/Groong -- Treaty of Berlin - 07/13/1878|publisher=|accessdate=12 June 2016|archiveurl=https://www.webcitation.org/5uOv9RCmu?url=http://groong.usc.edu/treaties/kars.html|archivedate=21 ნოემბერი 2010}}</ref>}}

ამით, 1924 წლის 9 თებერვალს, საბჭოთა კავშირმა ოფიციალურად დააფუძნა ''ნახჭევანის ასსრ''. ავტონომიური რესპუბლიკის კონსტიტუცია მიიღეს 1926 წლის 18 აპრილს.<ref name="GreatSoviet" />

=== ნახიჩევანი საბჭოთა კავშირში ===
{{მთავარი|ნახიჩევანის ავტონომიური საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკა}}

როგორც საბჭოთა კავშირის შემადგენელი ნაწილი, ნახიჩევანის ეთნიკურ შემადგენლობას შორის დაძაბულობამ იკლო, ისევე როგორც, ტერიტორიულმა პრეტენზიებმაც. ამის ნაცვლად, იგი გადაიქცა მნიშვნელოვან ინდუსტრიულ ზონად, განსაკუთრებით სამთო მინერალების მოპოვების სფეროში, როგორიცაა მარილის მოპოვებაში. საბჭოთა მმართველობის დროს, რეგიონის ტერიტორიაზე გადიოდა ძირითადი სარკინოიგზო ხაზები, როგორიცაა [[მოსკოვი]]-[[თეირანი]]სა<ref name="DeWaal03">De Waal. ''Black Garden'', p. 271.</ref> და [[ბაქო]]-[[ერევანი]]ს რკინიგზის ხაზი.<ref name="GreatSoviet" /> რეგიონი, ასევე იყო მნიშვნელოვანი სტრატეგიული ტერიტორია [[ცივი ომი]]ს დროს, ესაზღვრებოდა [[თურქეთი|თურქეთსა]] ([[ნატო]]-ს წევრი) და [[ირანი|ირანს]] (დასავლეთის ახლო მოკავშირე, [[ირანის ისლამური რევოლუცია|1979 წლის რევოლუციამდე]]).

[[ფაილი:265nakhichevan-assr.gif|thumb|250px|ნახიჩევანის ასსრ-ს რუკა [[სსრკ]]-ს შემადგენლობაში.]]
საბჭოთა კავშირის დროს გაუმჯობესდა კეთილდღეობა. განათლებისა და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის სფეროს განსაკუთრებული ცვლილებები შეეხო. 1913 წელს, ნახიჩევანში მხოლოდ ორი საავადმყოფო ფუნქციონირებდა, სულ 20 საწოლიანი. რეგიონში ხშირად იყო გავრცელებული ტრახომის და [[ტიფი]]ს დაავადებები. [[მალარია]]მ, რომელის ძირითადი მიზეზი მიმდებარე [[არაქსი]] იყო, რეგიონს სერიოზული ზიანი მიაყენა. ნებისმიერ დროს, 70%-დან 85%-მდე ნახიჩევანის მოსახლეობა ინფიცირებული იყო მალარიით, ასევე ნორაშენის მოსახლეობის (დღევანდელი შარური) თითქმის 100% დაავადებული იყო. სიტუაცია მკვეთრად გაუმჯობესდა საბჭოთა პერიოდში. მალარიის შემთხვევა მკვეთრად შემცირდა, ხოლო ტრახომა და ტიფი მთლიანად აღმოიფხვრა.<ref name="GreatSoviet" />

საბჭოთა პერიოდში, ნიხიჩევანის დემოგრაფიული სიტუაციაც გაუმჯობესდა. ამ დროს, სომხური მოსახლეობა თანდათან შემცირდა, რადგან ბევრი გადავიდა [[სომხეთის საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკა|სომხეთის სსრ-ში]]. 1926 წელს, რეგიონის მოსახლეობის 15% ეთნიკურად სომხები იყვნენ, ხოლო 1979 წლისთვის ეს ციფრი 1,4%-მდე შემცირდა.<ref name="Armcountry">[http://countrystudies.us/armenia/14.htm Armenia: A Country Study: The New Nationalism], The Library of Congress</ref> იმავდროულად, აზერბაიჯანელი მოსახლეობის რიცხვმა საგრძნობლად გაიზარდა, ძირითადად მაღალი შობადობის და [[სომხეთი]]დან იმიგრაციის გამო (1926 წელს 85%-დან, 1979 წელს 96%-მდე<ref name="Armcountry" />).

მთიან ყარაბაღშიც აღნიშნა სომხების მსგავსი შემცირება, მაგრამ უფრო ნელი დემოგრაფიული ტენდენციებით, მათ ეშინოდათ ტერიტორიის საბოლოო „დე-არმენიზაციისა“.<ref name="NewStates-NewPolitics02"/> როდესაც დაძაბულობა სომხებსა და აზერბაიჯანელებს შორის განახლდა 1980-იან წლებში, მთიანი ყარაბაღის კონფლიქტის გამო, ''აზერბაიჯანის სახალხო ფრონტმა'' მოახერხა ზეწოლა მოეხდინა აზერბაიჯანის სსრ-ს, რომელმაც შემოიღო ნაწილობრივი სარკინიგზო და საჰაერო ბლოკადა სომხეთის მიმართ, ხოლო მეორე მიზეზი სარკინიგზო მომსახურების ჩამონგრევის გახდა ის, რომ სომხური ძალები აწყობდნენ თავდასხმებს მატარებლებს, რომლებიც შედიოდნენ სომხეთის ტერიტორიაზე აზერბაიჯანიდან, რის შედეგადაც რკინიგზის პერსონალმა უარი განაცხადა სომხეთში შესვლაზე.<ref>Thomas Ambrosio. Irredentism: Ethnic Conflict and International Politics. ISBN 0-275-97260-7</ref><ref>Stuart J. Kaufman. Modern Hatreds: The Symbolic Politics of Ethnic War. ISBN 0-8014-8736-6</ref> ამ მოვლენამ ურყოფითი ეფექტი მოახდინა სომხეთის ეკონომიკაზე, რადგან ქვეყნის საქონლის 85% სატვირთო და სარკინიგზო მიმოსვლაზე იყო დამოკიდებული. ამის საპასუხოდ, სომხეთმა დახურა სარკინიგზო მიმოსვლა ნახიჩევანთან, რითაც დაკეთა ექსკლავის ერთადერთი გზა დანარჩენ საბჭოთა კავშირთან.

1989 წლის დეკემბერი, ნახიჩევანში გაჩაღდა არეულობა, როდესაც რეგიონის აზერბაიჯანულმა მოსახლეობამ დაიწყო ირანთან საზღვრის დემონტაჟი, რეგიონის ტერიტორიის დატოვების და მათი ეთნიკური აზერბაიჯანელი ბიძაშვილების ნახვის მიზნით, რომლებიც ცხოვრობენ ჩრდილოეთ ირანში (ისტორიული სამხრეთი აზერბაიჯანი). ამ ქმედებამ გააბრაზა საბჭოთა ხელმძღვანელობა, ხოლო საბჭოთა მედიამ აზერბაიჯანელები „ისლამური ფუნდამენტალიზმის გაჩაღებაში“ დაადანაშაულა.<ref name="DeWaal04">De Waal, ''Black Garden'', p. 88-89.</ref> 1990 წლის იანვარში, ნახიჩევანის ასსრ-ს უზენაესმა საბჭომ გამოსცა განკარგულება, სადაც ნათქვამია ნახიჩევანის განზრახვაზე გამოეყოს [[სსრკ]]-ს, მისი ქმედებების პროტესტის ნიშნად, [[ბაქო]]ს [[შავი იანვარი|შავი იანვრის]] მოვლენების გამო. ამით ნახიჩევანი გახდა პირველი საბჭოთა კავშირის ნაწილი, რომელიც გამოაცხადა დამოუკიდებლობა და ამით გადაუსწრო რამდენიმე კვირით [[ლიტვის საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკა|ლიტვასაც]].

=== ნახიჩევანი პოსტ-საბჭოთა ეპოქაში ===
[[ჰეიდარ ალიევი]], [[აზერბაიჯანი]]ს მომავალი პრეზიდენტი, 1990 წელს დაბრუნდა თავის სამშობლოში, ნახიჩევანში, მას შემდეგ, რაც 1987 წელს [[მიხეილ გორბაჩოვი|მიხეილ გორბაჩოვმა]] გამოაძევა იგი მისი პოლიტბიუროს პოზიციიდან. დაბრუნებიდან მალევე, აბსოლუტური უმრავლესობით, ალიევი აირჩიეს ნახიჩევანის უზენაეს საბჭოში. ალიევი შემდგომში დატოვა [[საბჭოთა კავშირის კომუნისტური პარტია|სკკპ]] და გორბაჩოვის წინააღმდეგ, 1991 წლის აგვისტოს წარუმატებელი გადატრიალების შემდეგ, მან მოუწოდა აზერბაიჯანის სრული დამოუკიდებლობისკენ, ასევე დაგმო [[აიაზ მუტალიბოვი]] გადატრიალების მხარდაჭერისთვის. 1991 წლის ბოლოს, ალიევმა გაამყარა თავისი ძალაუფლება, როგორც ნახიჩევანის უზენაესი საბჭოს თავმჯდომარე, ასევე გამოაცხადა ნახიჩევანის სრული დამოუკიდებლობა [[ბაქო]]სგან.<ref name="Azcountry01">[http://countrystudies.us/azerbaijan/32.htm Azerbaijan: A Country Study: Aliyev and the Presidential Election of October 1993], The Library of Congress</ref>

ნახიჩევანი, [[ყარაბაღის ომი]]ს დროს, გადაიქცა კონფლიქტურ არენად. 1992 წლის 4 მაისს, სომხეთის შეიარაღებულმა ძალებმა ცეცხლი გაუხსნეს [[სადარაქის რაიონი|სადარაქის რაიონს]].<ref>[http://poli.vub.ac.be/publi/ContBorders/eng/ch0701.htm Contested Borders in the Caucasus: Chapter VII: Iran's Role as Mediator in the Nagorno-Karabakh Crisis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120207061604/http://poli.vub.ac.be/publi/ContBorders/eng/ch0701.htm |date=2012-02-07 }} by Abdollah Ramezanzadeh</ref><ref name="post">[http://www.washingtonpost.com/ Russia Plans Leaner, More Open Military]. The Washington Post. May 23, 1992</ref><ref name="coe">[http://www.coe.int/t/e/com/files/events/2003-04-Youth-conflicts/Nagorno_conflict.asp Background Paper on the Nagorno-Karabakh Conflict]. Council of Europe.</ref> სომხებმა განაცხადეს, რომ თავდასხმა იყო საპასუხოდ, ნახიჩევანის აზერბაიჯანული ძალების მიერ, საზღვრისპირა ცეცხლის გახსნაზე, სომხური სოფლების მიმართულებით.<ref name="thestar">[http://www.thestar.com/ The Toronto Star]. May 20, 1992</ref><ref name="depart">{{Cite web |url=http://dosfan.lib.uic.edu/erc/briefing/daily_briefings/1992/9205/078.html |title=US Department of State Daily Briefing #78: Tuesday, 5/19/92 |accessdate=2016-12-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060908000405/http://dosfan.lib.uic.edu/ERC/briefing/daily_briefings/1992/9205/078.html |archivedate=2006-09-08 }}</ref> დავით ზადოიანის, 42 წლის სომეხი ფიზიკოსისა და რეგიონის მერის განცხადებით, სომხებმა მოთმინება დაკარგეს აზერბაიჯანელების მხრიდან, ერთთვიანი სროლების შემდეგ.<ref name="baltimore">[http://www.baltimoresun.com/ Armenian Siege of Azeri Town Threatens Turkey, Russia, Iran]. The Baltimore Sun. June 3, 1992</ref> ნახიჩევანის მთავრობამ უარყო ეს ბრალდება და ნაცვლად ამტკიცებდა, რომ სომხეთის თავდასხმა იყო პროვოცირებული და კონკრეტულად მიზნობრივ ხასიათს ატარებდა, კერძოდ თურქეთსა და ნახიჩევანს შორის ხიდის დაბლოკვის.<ref name="depart" /> „სომხები არ რეაგირებენ დიპლომატიურ ზეწოლაზე“ – განუცხადა ''იტარ-ტასს'' ნახიჩევანის საგარეო საქმეთა მინისტრმა რზა იბადოვმა და განაგრძო: „ამიტომ მნიშვნელოვანია ესაუბრო იმ ენაზე, რომელიც მათ ესმით.“ [[თურქეთი]]ს დედაქალაქ [[ანკარა]]ში სააგენტოსთან, იბადოვმა აღნიშნა, რომ სომხეთის მიზანია რეგიონში, ხელში ჩაიგდოს კონტროლი ნახიჩევანზე.<ref name="reuters">[http://today.reuters.com/news/home.aspx Reuters News Agency] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070112194254/http://today.reuters.com/news/home.aspx |date=2007-01-12 }}, wire carried by the Globe and Mail (Canada) on May 20, 1992. pg. A.10</ref> [[Human Rights Watch]]-ის ინფორმაციით, საომარი მოქმედებები დაიწყო მას შემდეგ, რაც სამი ადამიანი დაიღუპა, როდესაც სომხურმა ძალებმა ცეცხლი გახსნეს რეგიონის მიმართულებით.<ref name="hrw02">[https://www.hrw.org/reports/pdfs/g/general/general926.pdf Overview of Areas of Armed Conflict in the former Soviet Union], [[Human Rights Watch]], Helsinki Report</ref>

მძიმე საბრძოლო მოქმედებებს ადგილი ჰქონდა 18 მაისს, როდესაც სომხებმა ნახიჩევანის ანკალავის, კერძოდ [[ქარქი]]ს ოკუპაცია მოახდინეს. ქარქი პატარა ტერიტორიაა, რომელზეც სომხეთის ძირითადი ჩრდილოეთ-სამხრეთის გზატკეცილი გადის. ანკლავი ამჟამად რჩება სომხების ოკუპაციის ქვეშ.<ref name="hrw01">[https://web.archive.org/web/20091027120149/http://geocities.com/fanthom_2000/hrw-azerbaijan/hrw-contents/hrw-azerbaijan2.html Azerbaijan: Seven Years Of Conflict In Nagorno-Karabakh], [[Human Rights Watch]], Helsinki Report</ref> ქალაქ [[შუშა (ქალაქი)|შუშის]] დაცემის შემდეგ, მუტალიბოვის ხელისუფლებამ დაადანაშაულა სომხეთის მთავრობა, ნახიჩევანის ოკუპაციის მცდელობაში (რომელსაც უარყოფს სომხეთის მთავრობის თანამდებობის პირები). თუმცა, 23 მაისს ჰეიდარ ალიევმა, ცალმხვრივად გამოაცხადა ცეცხლის შეწყვეტა და ცდილობდა დადოს სეპარატისტული სამშვიდობო ზავი სომხეთთან. სომხეთის პრეზიდენტმა, [[ლევონ ტერ-პეტროსიანი|ლევონ ტერ-პეტროსიანმა]] გამოთქვა მზადყოფნა, რომ ხელი მოაწეროს ხელშეკრულებას ნახიჩევანთან, რათა დასრულდეს საბრძოლო მოქმედებები. შემდგომში ცეცხლის შეწყვეტა შეთანხმებული იყო.<ref name="hrw02"/>

კონფლიქტმა რეგიონში, გამოიწვია [[თურქეთი]]ს მწვავე რეაქცია. თურქეთის პრემიერ-მინისტრმა, [[თანსუ ჩილერი|თანსუ ჩილერმა]] განაცხადა, რომ ნებისმიერ სომხური საბრძოლო მოქმედება, ნახიჩევანის ძირითად ტერიტორიაზე, გამოიწვევს ომის გამოცხადებას სომხეთის მიმართ. რუსი სამხედრო ლიდერების მოსაზრებით: „რომელიმე მესამე მხარის ჩარევა კონფლიქტში, შეიძლება გამოიწვიოს მესამე მსოფლიო ომი“. სექტემბრის დასაწყისში, ათასობით თურქი ჯარისკაცი გაიგზავნა თურქეთ-სომხეთის საზღვარზე. საპასუხოდ, რისეთის სამხედრო ძალებმა სომხეთში, გაზარდეს სამხედროების რაოდენობა სომხურ-თურქული სასაზღვრო ზოლის გასწვრივ და განამტკიცეს თავდაცვა დაძაბულ პერიოდში, როდესაც ომი გარდაუვალი ჩანდა.<ref name="slt">[http://www.sltrib.com/ Turkey Orders Armenians to Leave Azerbaijan, Moves Troops to the Border]. The Salt Lake Tribune. September 4, 1993. pg. A1.</ref> დაძაბულობამ პიკს მიაღწია, როდესაც თურქეთის მძიმე არტილერიამ, ორი საათის განმავლობაში, ისროდა ნახიჩევანის მხარეს, ნახიჩევანი-სომხეთის საზღვარზე. ირანმაც, სომხეთის თავდასხმებზე საპასუხოდ, ნახიჩევანის საზღვრის გასწვრივ, ჩაატარა ფართომასშტაბიანი სამხედრო მანევრები, როგორც გაფრთხილება სომხეთისთვის.<ref name="Azcountry02">[http://countrystudies.us/azerbaijan/16.htm Azerbaijan: A Country Study: Efforts to Resolve the Nagorno-Karabakh Crisis, 1993], The Library of Congress</ref> თუმცა, სომხეთმა ნებისმიერი სხვა შემდგომი თავდასხმები ნახიჩევანზე არ განახორციელა, ხოლო რუსი სამხედროების ყოფნა იყო საპასუხოდ იმისა, რომ თურქეთს შეუძლია ითამაშოს სამხედრო როლი ამ კონფლიქტში.<ref name="slt" /> პოლიტიკურ არასტაბილურობის პერიოდის შემდეგ, 1993 წელს, [[აზერბაიჯანის მილი მეჯლისი|აზერბაიჯანის პარლამენტმა]], ნახიჩევანიდან [[ჰეიდარ ალიევი]] მოიწვია.

დღეს, ნახიჩევანი ინარჩუნებს ავტონომიას, როგორც ნახიჩევანის ავტონომიური რესპუბლიკა და არის საერთაშორისოდ აღიარებული, როგორც [[აზერბაიჯანი]]ს შემადგენელი ნაწილი, რომელიც რეგულირდება თავისი საკუთარი არჩეული საკანონმდებლო ორგანოთი.<ref name="Planet">Richard Plunkett and Tom Masters. ''Lonely Planet: Georgia, Armenia, and Azerbaijan'', p. 243. ISBN 1-74059-138-0</ref> ნახიჩევანის ახალი კონსტიტუცია დამტკიცდა 1995 წლის 12 ნოემბრის რეფერენდუმზე. კონსტიტუცია, რესპუბლიკის ასამბლეამ 1998 წლის 28 აპრილს მიიღო და ძალაში შევიდა 1999 წლის 8 იანვარს.<ref>{{Cite web |url=http://www.nakhchivan.az/english/dov_qur.html |title=State Structure of Nakhchivan |accessdate=2016-12-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080117180550/http://www.nakhchivan.az/english/dov_qur.html |archivedate=2008-01-17 }}</ref> თუმცა, რესპუბლიკა რჩება იზოლირებული, არა მხოლოდ დანარჩენი აზერბაიჯანშისგან, არამედ პრაქტიკულად მთელი [[სამხრეთი კავკასია|სამხრეთ კავკასიის]] რეგიონისგან. ვასიფ თალიბოვი, რომელიც დაქორწინებულია აზერბაიჯანის მმართველი ოჯახის (ალიევი) ნათესავზე, არის რესპუბლიკის მიმდინარე საპარლამენტო თავმჯდომარე.<ref name="IWPR-nakh">{{cite news| title=Nakhichevan: Disappointment and Secrecy| publisher=Institute for War and Peace Reporting| date=2004-05-19| url=http://iwpr.net/?p=crs&s=f&o=160714&apc_state=henicrs2004| accessdate=2004-05-19 }}</ref> რეგიონის მოსახლეობის უმრავლესობა უყურებს თურქულ არხებს.

ეკონომიკური სირთულეები და ენერგიის დეფიციტი (რომელიც სომხეთის მუდმივი ბლოკადის, საპასუხოდ აზერბაიჯანელი და თურქული ბლოკადისა, მიზეზია) რეგიონის პრობლემაა. ამის გამო, შრომითი მიგრანტები სამუშაოდ მეზობელ თურქეთში გადადიან. ერთ-ერთმა თურქმა ანალიტიკოსმა განაცხადა, რომ „მიგრაცია ისეთი დიდია, რომ სტამბოლის ''ბესლერის რაიონის'' მოსახლეობის უმრავლესობას ნახიჩევანელები წარმოადგენენ“.<ref name="IWPR-nakh" /> [[ნახიჩევანი]]ს მერმა, ველი შახვერდიევმა, ბრიტანელ მწერალთან, [[თომას დე ვაალი|თომას დე ვაალთან]] საუბრისას, ყარაბაღის კონფლიქტის მშვიდობიან გადაწყვეტას მიემხრო და ასევე ისაუბრა სომხურ-აზერბაიჯანულ თბილ ურთიერთობებზე, საბჭოთა კავშირის დროს. მან განაცხადა: „მე შემიძლია გითხრათ, რომ ჩვენ სომხებთან ძალიან ახლო ურთიერთობები გვქონდა, ისინი შესანიშნავები იყვნენ. როდესაც მივდიოდი [[მოსკოვი|მოსკოვში]], უნივერსიტეტში, მე არც ერთხელ წავსულვარ [[ბაქო]]ს გავლით. მე ჩავჯექი ავტობუსში, რომელიც ერთ საათში [[ერევანი|ერევანში]] იყო, შემდეგ თვითმფრინავით მოსკოვში გადავფრინდი და იმავე გზით უკან დავბრუნდი.“<ref name="DeWaal03" /> ცოტა ხნის წინ ნახიჩევანმა ხელშეკრულება გააფორმა [[ირანი|ირანთან]], მეტი გაზის ექსპორტისთვის, ასევე, 2007 წლის ოქტომბერში, ორ ქვეყანას შორის, მდინარე არაქსზე ახალი ხიდი გაიხსნა; გახსნას დაესწრო [[აზერბაიჯანის პრეზიდენტი]] [[ილჰამ ალიევი]] და ირანის პირველი ვიცე-პრეზიდენტი ფარვიზ დავუდი.<ref>{{cite news |title=New bridge links Iran to Nakhichevan |publisher=[[Press TV]] |date=2007-10-17 |url=http://www.presstv.ir/detail.aspx?id=27457&sectionid=351020102 |accessdate=2008-01-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130927083044/http://www.presstv.ir/detail.aspx?id=27457&sectionid=351020102 |archivedate=2013-09-27 }}</ref><ref>{{cite news |title=Azerbaijani President attends opening of bridge uniting Iran with Azerbaijan |publisher=Azeri Press Agency |date=2007-10-17 |url=http://en.apa.az/news.php?id=37261 |accessdate=2008-01-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071021013426/http://en.apa.az/news.php?id=37261 |archivedate=2007-10-21 }}</ref>

2008 წელს, [[აზერბაიჯანის რესპუბლიკის ცენტრალური ბანკი|აზერბაიჯანის ეროვნულმა ბანკმა]], ნახიჩევანის ავტონომიური საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკის დაფუძნებიდან 85 წლისთავზე, მოჭრა წყვილი ოქროსა და ვერცხლის სამახსოვრო მონეტა.<ref>[http://www.cbar.az Central Bank of Azerbaijan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100314050016/http://www.cbar.az/ |date=2010-03-14 }}. Commemorative coins. [http://www.cbar.az/pages/national-currency/commemorative-coins/1992-2010/ Coins produced within 1992-2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100119220546/http://www.cbar.az/pages/national-currency/commemorative-coins/1992-2010/ |date=2010-01-19 }}: Commemorative coins dedicated to 85th anniversary of Nakhchivan Autonomy Republic. – Retrieved on 25 February 2010.</ref>

== ადმინისტრაციული დაყოფა ==
{{მთავარი|აზერბაიჯანის ადმინისტრაციული დაყოფა}}
[[ფაილი:Nakhichevan-subdivisions.png|thumb|250px|ნახიჩევანის რაიონები]]

ნახიჩევანი დაყოფილია რვა ადმინისტრაციულ ერთეულად: აქედან შვიდი [[რაიონი]]ა და ერთი, [[ნახიჩევანი]], თვითმმართველი ქალაქია.

{| class="wikitable sortable"
|-
! რუკაზე
! რაიონი/ქალაქი
! ადმ. ცენტრი
! ტიპი
! ფართობი (კმ<sup>2</sup>)
! მოსახლეობა (1 აგვისტო  2011)<ref name="Cities and regions">Official portal of Nakhchivan Autonomous Republic :[http://www.nakhchivan.az/portal-en/seh-ray.htm Cities and regions] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140519040027/http://www.nakhchivan.az/portal-en/seh-ray.htm |date=2014-05-19 }}</ref>
! შენიშვნა
|-
|align="center" |'''1'''
|align="left" |[[ბაბექის რაიონი]] (Babək)
|align="left" |[[ბაბექი (ქალაქი)|ბაბექი]]
|align="left" |რაიონი
|align="left" |749 81<ref name="Cities and regions" />
|align="left" |66 200<ref name="Cities and regions" />
|align="left" |ადრე ცნობილი, როგორც ნახიჩევანი; [[1991]] ეწოდა [[ბაბექი]]ს პატივსაცემად.
|-
|align="center" |'''2'''
|align="left" |[[ჯულფის რაიონი]] (Culfa)
|align="left" |[[ჯულფა]]
|align="left" |რაიონი
|align="left" |1012 75<ref name="Cities and regions" />
|align="left" |43 000<ref name="Cities and regions" />
|align="left" |
|-
|align="center" |'''3'''
|align="left" |[[კანგარლის რაიონი]] (Kəngərli)
|align="left" |[[ქივრაქი]]
|align="left" |რაიონი
|align="left" |711 86<ref name="Cities and regions" />
|align="left" |28 900<ref name="Cities and regions" />
|align="left" |გამოეყო [[ბაბექის რაიონი]]დან [[2004]] წლის მარტში.
|-
|align="center" |'''4'''
|align="left" |[[ნახიჩევანი]] (Naxçıvan)
|align="left" | 
|align="left" |ქალაქი
|align="left" |191 82<ref name="Cities and regions" />
|align="left" |85 700<ref name="Cities and regions" />
|align="left" |გამოეყო [[ბაბექის რაიონი]]დან [[1991]] წელს.
|-
|align="center" |'''5'''
|align="left" |[[ორდუბადის რაიონი]]
|align="left" |[[ორდუბადი]]
|align="left" |რაიონი
|align="left" |994 88<ref name="Cities and regions" />
|align="left" |46 500<ref name="Cities and regions" />
|align="left" |გამოეყო ''ჯულფასგან'' გასაბჭოების დროს.<ref name="Hewsen" />
|-
|align="center" |'''6'''
|align="left" |[[სადარაქის რაიონი]] (Sədərək)
| align="left" |[[ჰეიდარაბადი]]
|align="left" |რაიონი
|align="left" |153 49<ref name="Cities and regions" />
|align="left" |14 500<ref name="Cities and regions" />
|align="left" |[[1990]] წელს, ყარაბაღის ომის დროს, რაიონის [[ქარქი]]ს ანკლავი გადავიდა [[სომხეთი]]ს კონტროლის ქვეშ.
|-
|align="center" |'''7'''
|align="left" |[[შაჰბუზის რაიონი]] (Şahbuz)
|align="left" |[[შაჰბუზი]]
|align="left" |რაიონი
|align="left" |838 04<ref name="Cities and regions" />
|align="left" |23 400<ref name="Cities and regions" />
|align="left" |გამოეყო [[ბაბექის რაიონი]]დან გასაბჭოების დროს.<ref name="Hewsen" />
|-
|align="center" |'''8'''
|align="left" |[[შარურის რაიონი]] (Şərur)
|align="left" |[[შარური]]
|align="left" |რაიონი
|align="left" |847 35<ref name="Cities and regions" />
|align="left" |106 600<ref name="Cities and regions" />
|align="left" |[[1990]] წლამდე იყო ცნობილი, როგორც „ბაშ-ნორაშენი“.<ref name="Hewsen" />
|-
|align="left" |
|align="left" |'''ჯამში'''
|align="left" |
|align="left" |
|align="left" |5 500<ref name="Cities and regions" />
|align="left" |414 900<ref name="Cities and regions" />
|align="left" |
|-
|}

== დემოგრაფია ==
{| class="infobox"
|colspan="8" style="background:#CF4A4A; color:white"|<big><center>'''ნახიჩევანის ეთნიკური ჯგუფები'''</center></big>
|- bgcolor="#95B2C9"
! წელი
! აზერბაიჯანელები
! %
! სომხები
! %
! სხვა <big><sup>1</sup></big>
! %
! ჯამში
|-
| 1828<ref>{{cite book |author=Alexander Griboyedov |script-title=ru:Рапорт А.С.Грибоедова графу И.Ф.Паскевичу |year=1828 |publisher=А.С.Грибоедов. Сочинения. Москва, Художественная литература, 1988 г., сс. 611-614 |location=Moscow |language=Russian |isbn=}}</ref>
| 2,024<sup>2</sup>
| 55.3
| 1,632<sup>3</sup>
| 44.7
|
|
! 3,656
|-
| 1831<ref>{{cite book |author=Ivan Shopen |script-title=ru:Шопен И. Исторический памятник состояния Армянской области в эпоху её присоединения к Российской Империи. |trans_title= Ethnic Processes in the South Cacucasus in 19th-20th centuries |year=1852 |publisher=Имп. Академия наук (Imperial Academy of Sciences) |location=Saint Petersburg |language=Russian |isbn=}}</ref>
| {{ზრდა}} 17,138<sup>2</sup>
| 56.1
| {{ზრდა}} 13,342<sup>4</sup>
| 43.7
| 27
| 1.2
! 30,507
|-
| 1896<ref>{{ru icon}} [http://bibliotekar.ru/ben/94.htm ''Нахичевань''. Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона] Brockhaus and Efron Encyclopedic Dictionary</ref>
| {{ზრდა}} 49,425
| 56.9
| {{ზრდა}} 36,671
| 42.2
| {{ზრდა}} 583
| 0.7
! 86,878
|-
| 1897<sup>5</sup><ref>{{ru icon}} [http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=575 Демокоп Weekly] Нахичеванский уезд</ref>
| {{ზრდა}} 64,151
| 63.7
| {{კლება}} 34,672
| 34.4
| {{ზრდა}} 1,948
| 1.9
! 100,771
|-
| 1917<ref>{{ru icon}} «Кавказский календарь на 1917 г.», с. 214-221</ref><ref>Christopher J. Walker, ed., Armenia and Karabakh, op. cit., pp. 64-65</ref>
| {{ზრდა}} 81,100<sup>2</sup>
| 60
| {{ზრდა}} 53,900
| 40
|
|
! 135,000
|-
| 1926<ref>{{ru icon}} [http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/naxichevan26.html НАХИЧЕВАНСКАЯ  ССР  (1926 г.)]</ref>
| {{ზრდა}} 88,433
| 84.3
| {{კლება}} 11,276
| 10.8
| {{ზრდა}} 4,947
| 4.7
! 104,656
|-
| 1939<ref name="ethnocaucasus">{{ru icon}} [http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/rnazerbaijan.html Население Азербайджана]</ref>
| {{ზრდა}} 108,529
| 85.7
| {{ზრდა}} 13,350
| 10.5
| {{კლება}} 4,817
|
! 126,696
|-
| 1959<ref name="ethnocaucasus"/>
| {{ზრდა}} 127,508
| 90.2
| {{კლება}} 9,519
| 6.7
| {{კლება}} 4,334
| 3.1
! 141,361
|-
| 1970<ref name="ethnocaucasus"/>
| {{ზრდა}} 189,679
| 93.8
| {{კლება}} 5,828
| 2.9
| {{ზრდა}} 6,680
| 3.3
! 202,187
|-
| 1979<ref name="ethnocaucasus"/>
| {{ზრდა}} 229,968
| 95.6
| {{კლება}} 3,406
| 1.4
| {{ზრდა}} 7,085
| 2.9
! 240,459
|-
| 1989<ref name="ethnocaucasus"/>
| {{ზრდა}} 281,807
| 95.9
| {{კლება}} 1,858
| 0.6
| {{ზრდა}} 10,210
| 3.5
! 293,875
|-
| 1999<ref>{{Cite web |url=http://www.azstat.org/region/az/001.shtml |title=The State Statistical Committee of the Republic of Azerbaijan – Regions of Azerbaijan- Nakchivan economic district – Ethnic Structure |accessdate=2016-12-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225203304/https://www.azstat.org/region/az/001.shtml%0a |archivedate=2018-12-25 }}</ref>
| {{ზრდა}} 350,806
| 99.6
| {{კლება}} 17
| 0
| {{კლება}} 3,249
| 0.9
! 354,072
|-
| 2009<ref>{{cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-ethnic2009.htm|title=Ethnic composition of Azerbaijan 2009|publisher=|accessdate=12 June 2016}}</ref>
| {{ზრდა}} 396,709
| 99.6
| {{კლება}} 6
| 0
| {{კლება}} 1,608
| 0.4
! 398,323
|-
|- bgcolor=#dcdcdc
|colspan="8"|<big><sup>1</sup></big> <small>[[რუსები]], [[ქურთები]], [[თურქები]], [[უკრაინელები]], [[ქართველები]], [[სპარსელები]] და ა.შ.<br /></small> <big><sup>2</sup></big> <small>აზერბაიჯანელები სხვა მუსლიმებთან ერთად.</small> <br> <big><sup>3</sup></big> <small>აქედან 404 (11.1%) ადგილობრივია და 1 228 (33.6%) ახლად ჩასახლებული.</small> <br> <big><sup>4</sup></big>აქედან 2 690 (8.7%) ადგილობრივი და 10 652 (34.9%) ახლად ჩასახლებული.<br /><big><sup>5</sup></big> <small>დედა ენის შესაბამისად.<br /></small>
|-
|}

2014 წლის 30 ივნისისთვის, ნახიჩევანის მოსახლეობა შეადგენდა 435 400 კაცს.<ref>{{cite web|url=http://www.azadliq.org/content/article/24474337.html|title=Naxçıvanda əhalinin sayı 2 faiz artıb|date=2 May 2012|publisher=|accessdate=12 June 2016|via=Radio Free Europe / Radio Liberty}}</ref> მოსახლეობის უმრავლესობა [[აზერბაიჯანელები]]ა, რომლებიც 1999 წლისთვის, მოსახლეობის 99% წარმოადგენდნენ, ხოლო ეთნიკური [[რუსები]] (0.15%) და [[ქურთები]]ს უმცირესობა (0.6%) შეადგენდა დარჩენილ მოსახლეობას.<ref>{{Cite web |url=http://www.azstat.org/region/az/001.shtml |title=The State Statistical Committee of the Republic of Azerbaijan: Nakhchivan Economic Region |accessdate=2016-12-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225203304/https://www.azstat.org/region/az/001.shtml%0a |archivedate=2018-12-25 }}</ref>

1990-იან და 2000-იან წლებში, რეგიონიდან აზერბაიჯანული მოსახლეობის დიდი გადინება მოხდა თურქეთსა და აზერბაიჯანში, [[სსრკ]]-ს დაშლის შემდეგ ეკონომიკური გაჭირვების გამო, ასევე ნახიჩევანის დანარჩენი აზერბაიჯანიდან გეოგრაფიული დაშორების გამო.

ქურთები ნახიჩევანში ძირითადად ცხოვრობენ [[სადარაქის რაიონი|სადარაქის რაიონსა]] და [[თეივაზი|თეივაზში]].<ref>{{Cite web |url=http://www.azerb.com/az-kurd.html |title=Kurdish people - Kurds in Azerbaijan - Azerb.com<!-- Bot generated title --> |accessdate=2016-12-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080419114542/http://www.azerb.com/az-kurd.html |archivedate=2008-04-19 }}</ref> რეგიონიდან დარჩენილი სომხები გამოაძევეს აზერბაიჯანის შეიარაღებულმა ძალებმა, მთიანი ყარაბაღის კონფლიქტის დროს, როგორც მოსახლეობის ძალისმიერი გაცვლის ნაწილი სომხეთსა და აზერბაიჯანს შორის. 1932 წლის საბჭოთა შეფასებით, ტერიტორიის 85% იყო სოფელი, ხოლო 15% იყო საქალაქო. ქალაქის პროცენტული მაჩვენებელი 1939 წელს 18%-მდე და 1959 წელს 27%-მდე გაიზარდა.<ref name="Hewsen"/> 2011 წლისთვის, ნახიჩევანის საერთო მოსახლეობის 435 400-დან, 127 200 ადამიანი ცხოვრობს ქალაქად, რაც 2014 წელს, ქალაქის პროცენტულობა 29.2%-მდე გაზარდა.<ref name="statistika.nmr.az">{{cite web|url=http://statistika.nmr.az/source/demoqraphic/001.xls|title=Naxçıvan Muxtar Respublikası üzrə əhalinin sayı və cins üzrə bölgüsü 1)|accessdate=2014-12-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140812223446/http://statistika.nmr.az/source/demoqraphic/001.xls|archivedate=2014-08-12}}</ref>

ნახიჩევანი გამოირჩევა მაღალი [[ადამიანის განვითარების ინდექსი]]თ; მისი სოციალურ-ეკონომიკური ძალა ბევრად აღემატება მეზობელ ქვეყნებს, ისევე, როგორც თავად აზერბაიჯანსაც. 2014 წლის 30 ივნისის, ნახიჩევანის ა.რ. სტატისტიკის კომიტეტის ანგარიშის თანახმად, 2013 წლის ბოლოსთვის, ზოგიერთი სოციალურ-ეკონომიკური მონაცემები, მათ შორის შემდეგი, გამოაქვეყნა:

{| class="wikitable"
|-
! ცვალებადი !! შეფასება
|-
| მოსახლეობა || 435 400<ref name="statistika.nmr.az"/>
|-
| მეშ (მუპ) ერთ სულ მოსახლეზე || $15 300<ref name="statistika2">{{cite web|url=http://statistika.nmr.az/macroeconomy/index.php|title=Makroiqtisadi göstəricilər|publisher=statistika.nmr.az|accessdate=2014-12-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131201113458/http://statistika.nmr.az/macroeconomy/index.php|archivedate=2013-12-01}}</ref>
|-
| სიცოცხლის ხანგრძლივობა || 76.1 წელი<ref name="statistika3">{{cite web|url=http://statistika.nmr.az/source/demoqraphic/010.xls|title=Naxçıvan Muxtar Respublikası üzrə cins bölgüsündə doğulanda gözlənilən ömür uzunluğu|accessdate=2014-12-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141210004541/http://statistika.nmr.az/source/demoqraphic/010.xls|archivedate=2014-12-10}}</ref>
|-
| საშუალო სასწავლო წელი || 11.2 წელი<ref name="statistika4">{{cite web|url=http://statistika.nmr.az/source/healthcare/001t.xls|title=Naxçıvan Muxtar Respublikası üzrə təhsilin əsas göstəriciləri|accessdate=2014-12-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140812203452/http://statistika.nmr.az/source/healthcare/001t.xls|archivedate=2014-08-12}}</ref>
|-
| მოსალოდნელი სასწავლო წელი || 11.8 წელი<ref name="statistika4"/>
|}

ადამიანის განვითარების ინდექსის გამოთვლით, 2014 წლის ახალი UNHD მეთოდის გამოყენებით,<ref name="undp">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr14_technical_notes.pdf|date=24 June 2014|title=Technical notes: Calculating the human development indices – graphical presentation|accessdate=2014-12-05}}</ref> ზემო მონაცემებში ცვლილება შევიდა:

{| class="wikitable"
|-
! ცვალებადი !! შეფასება
|-
| შემოსავლის ინდექსი || 0.7599
|-
| სიცოცხლის ხანგრძლივობის ინდექსი || 0.8630
|-
| განათლების ინდექსი || 0.7011
|}

გარდა ამისა, ადამიანის განვითარების ინდექსი შეადგენს
<math>
(0.7599 \cdot 0.8630 \cdot 0.7011) ^ \frac {1} {3} = 0.772.
</math>

ნახიჩევანი სახელმწიფო რომ ყოფილიყო, განთავსდებოდა ადამიანის განვითარების ინდექსის მიხედვით [[მალაიზია]]სა (62-ე)<ref name="undp"/> და [[მავრიკი]]ს (63-ე)<ref name="undp"/> შორის. გარდა ამისა, [[ირანი]]ს 0.749 (75-ე), [[თურქეთი]]ს 0.759 (69-ე), ან [[აზერბაიჯანი]]ს 0.747 (76-ე) აგი-სთან შედარებით.<ref name="undp"/>

== გეოგრაფია ==
{{მთავარი|აზერბაიჯანის გეოგრაფია}}
[[ფაილი:Nakhichevan detail map.png|thumb|right|ნახიჩევანის რუკა ქალაქებით. (ინგლისური)]]

ნახიჩევანი არის [[ნახევრად უდაბნოს ზონები|ნახევრად უდაბნოს]] რეგიონი, რომელიც გამოეყოფა [[აზერბაიჯანი]]ს ძირითად ნაწილს [[სომხეთი]]ს მიერ. [[ზანგეზურის ქედი|ზანგეზურის მთები]] აყალიბებს საზღვარს სომხეთთან, ხოლო მდინარე [[არაქსი]] განსაზღვრავს საზღვარს [[ირანი|ირანთან]]. [[არაქსის წყალსაცავი]] მდებარეობს ამავე მდინარეზე და გამოიყენება სასოფლო-სამეურნეო საჭიროებებსა და ჰიდროელექტროსადგურისთვის, რომლის დენი მიეწოდება აზერბაიჯანსა და ირანს.

ნახიჩევანის ძალიან მშრალი და მაღალმთიანია. რეგიონის უმაღლესი მწვერვალია მთა [[გაფიჯიღი]] (3904 მ) და ყველაზე გამორჩეულია ''Ilandag'' (გველის მთა) (2415 მ), რომელიც ჩანს ქალაქ [[ნახიჩევანი]]დან. ლეგენდის მიხედვით, მწვერვალის ნაპრალში გაჩერდა [[ნოეს კიდობანი]], როდესაც წყალდიდობა ჩადგა.<ref name="Planet2">Plunkett and Masters. ''Lonely Planet'', p. 246.</ref> ''Qazangödağ'' (''ყაზანგიოდაღი'' 3829 მ) კიდევ ერთი მწვერვალია.

{{პანორამა|Nakchivan Panoramic.jpg|900px}}

== ეკონომიკა ==

=== მრეწველობა ===
ნახიჩევანის [[მრეწველობა]] მოიცავს სამთო მინერალების მოპოვებას, როგორიცაა [[სუფრის მარილი|მარილი]], [[მოლიბდენი]] და [[ტყვია]]. სოფლის მეურნეობა, რომელიც შემუშავდა და განვითარდა [[სსრკ|საბჭოთა]] წლებში სპეციალურად მშრალი კლიმატისთვის, მისცა საშუალება რეგიონს გაზარდოს ხორბალი (ძირითადად გაშენებულია არაქსის ვაკეზე), [[სათესი ქერი|ქერი]], [[ბამბა (ბოჭკო)|ბამბა]], თამბაქო, ხილის ბაღი, [[თუთა]] და [[ყურძენი]], ღვინის დასამზადებლად. მრეწველობის სხვა დარგები მოიცავს ბამბის დამუშავებას/გაწმენდას, აბრეშუმის დამუშავებას, ხილის კონსერვაციას, ხორცის შეფუთვასა და [[მეცხვარეობა]]ს.

სასარგებლო წიაღისეულის გადამუშავება, მარილი, რადიო ინჟინერია, აბრეშუმის პროდუქტების დამზადება, ხორცისა და რძის პროდუქტები, [[მინერალური წყალი|მინერალური წყალების]] ჩამოსხმა, ტანსაცმლის, ავეჯის დამზადება არის ნახიჩევანის ინდუსტრიის ძირითადი დარგები.

[[ყარაბაღის ომი]]ს გამო, 1988 წელს, რეგიონის ეკონომიკამ განიცადა მძიმე დარტყმა, როდესაც დაკარგა ხელმისაწვდომობა ნედლეულზეც და ბაზრებზეც. მიუხედავად იმისა, რომ გაჩნდა ახალი ბაზრები, [[ირანი]]სა და [[თურქეთი]]ს სახით, დღეს ეს იზოლაცია კვლავ რჩება, რომელიც ზიანს აყენებს განვითარებას. ნახიჩევანის ეკონომიკა დაფუძნებულია სოფლის მეურნეობაზე, სამთო და გადამამუშავებელ მრეწველობაზე, თუმცა რესპუბლიკის ბიუჯეტის 75% მიეწოდება [[ბაქო]]დან, ცენტრალური ხელისუფლებისგან. რეგიონს დახმარებას, ასევე, [[თურქეთი]] და რამდენიმე [[არასამთავრობო ორგანიზაცია]] უწევს.

რესპუბლიკა მდიდარია მინერალებით. ნახიჩევანში მდებარეობს [[მარმარილო]]ს, კირქვის და [[თაბაშირი]]ს საბადოები. ამავე დროს, ქვის მარილის დეპოზიტები ამოწურულია [[ნეჰრამი|ნეჰრამში]], ნახიჩევანისა და სუსტინში. [[მოლიბდენი]]ს მნიშვნელოვანი საბადოები ამჟამად დახურულია, როგორც ანკლავის იზოლაციის შედეგი. არსებობს ბევრი მინერალური წყლების წყარო, როგორიცაა [[ბადამლი]], [[სირაბი]], ნაგაჯირი, ყიზილჯირი, სადაც წყალი [[დარიშხანი|დარიშხანს]] შეიცავს.

სასოფლო-სამეურნეო მიწების დაახლოებით 90% კერძო მფლობელობაშია. თუმცა, სოფლის მეურნეობა ცუდად განვითარებულია. წარმოება მკვეთრად შემცირდა და მასშტაბური კომერციული სოფლის მეურნეობაც შემცირდა.

რეგიონის ტერიტორიის ორ მესამედს კლდოვან ფერდობებს და [[უდაბნო]]ს უკავია, ამიტომ სახნავ-სათესი მიწების ფართობი საკმაოდ შეზღუდულია. ძირითადი მოსავალია ბამბა და თამბაქო, რომელიც გაშენებულია „PriAraz“-ის ვაკეზე, ქალაქ [[შარური|შარურთან]] და [[ნახიჩევანი|ნახიჩევანთან]] ახლოს. მარცვლეუის წარმოების სამი მეოთხედი მოდის ხორბალზე, განსაკუთრებით ზამთარის ხორბლლზე, რომელიც კონცენტრირებულია ''შარურის ვაკის'' სარწყავ მიწებსა და მდინარე ნახიჩევანის აუზზე.

მევენახეობას ნახიჩევანში გააჩნია უძველესი ტრადიცია, განსაკუთრებით არაქსის ხეობასა და მთისწინეთში. ძალიან ცხელი ზაფხულის და ხანგრძლივი თბილი შემოდგომის წყალობით, შესაძლებელია გაიზარდოს ისეთი უაღრესად ტკბილი ყურძენის ჯიშები, როგორიცაა ''ბაიან-შირაზი'', ''თებრიზი'', ''[[შირაზი]]''. ღვინოები, როგორიცაა „ნახიჩევანი“, „შაჰბუზი“, „[[აბრაგუნისი]]“, „აზნაბურქი“ არის მისაღები ხარისხის და ძალიან პოპულარული. ხილის წარმოება საკმაოდ მნიშვნელოვანია, ძირითადად ესენია [[კომში]], მსხალი, ატამი, გარგარი, [[ლეღვი]], ნუში და [[ბროწეული]].

მესაქონლეობა ნახიჩევანისთვის ტრადიციული მეურნეობაა. იმის გამო, რომ რეგიონს ახასიათებს მშრალი კლიმატი, საძოვრები ნახიჩევანში არაპროდუქტიულია, ამიტომ [[მეცხვარეობა]] სჭარბობს სხვა პირუტყვის წარმოებასთან შედარებით. ზამთრის საძოვრები განლაგებულია „PriAraz“-ის ვაკეზე, ზღვის დონიდან 1200 მ. მაგრამ ზაფხულის საძოვრები განლაგებულია მაღალ მთებში, ზღვის დონიდან 2300-3200 მ. ყველაზე გავრცელებული ცხვრის ჯიშია „ბალბასი“. ცხვრის ეს ჯიში გამოირჩევა პროდუქტიულობით და თოვლისავით თეთრი აბრეშუმისებრი მატყლი, რომელიც ფართოდ გამოიყენება ხალიჩების წარმოებაში. მსხვილი და პატარა რქოსანი პირუტყვი გაშენებულია ყველგან, განსაკუთრებით შარურისა და ნახიჩევანის შემოგარენში. ასევე გაშენებულია [[დომბა]]ც.

მიუხედავად იმისა, რომ მთავრობამ განაცხადა ხელი შეუწყოს ტურიზმს, ის მაინც ჩასახვის სტადიაზეა. 1997 წლამდე, ტურისტებს ესაჭიროებოდათ ჩასვლის სპეციალური ნებართვა, რომელიც უკვე გააუქმდა, რაც ამსუბუქებს მგზავრობას. მომსახურების თვალსაზრისით, ნახიჩევანი გთავაზობთ დასვენების ძირითად საშუალებებს, მაგრამ ზამთარში გათბობის ნაკლებობაა, რაც გამოწვეულია საწვავის უკმარისობით.<ref name="GreatSoviet" />

== საერთაშორისო ურთიერთობები ==

=== ჩრდილოეთ კვიპროსის თურქული რესპუბლიკის აღიარება ===
1990-იანი წლების ბოლოს, ნახიჩევანის უზენაესმა ასამბლეამ აღიარა თვითგამოცხადებული [[ჩრდილოეთი კვიპროსი|ჩრდილოეთ კვიპროსის თურქული რესპუბლიკის]] (TRNC) სუვერენიტეტი და მოუწოდა აზერბაიჯანსაც ამის გაკეთებისკენ. მიუხედავად აზერბაიჯანის დიდი სიმპატიებისა, ჩრდილოეთ კვიპროსის თურქული რესპუბლიკის მიმართ, აზერბაიჯანის ხელისუფლებამ არ მიბაძა ნახიჩევანს, რადგან, ეს შეიძლება უბიძგოს [[კვიპროსი|კვიპროსის რესპუბლიკას]] აღიაროს თვითგამოცხადებული [[მთიანი ყარაბაღის რესპუბლიკა]]. მჭიდრო ურთიერთობები ნახიჩევანსა და თურქეთს შორის, ალბათ გამოწვეულია ამ აღიარებით.<ref>{{Cite web |url=http://www.iexplore.com/dmap/Cyprus/Overview |title=iExplore.com - Cyprus Overview |accessdate=2016-12-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120115141435/http://www.iexplore.com/dmap/Cyprus/Overview |archivedate=2012-01-15 }}</ref><ref>{{cite news |title=Europe, the US, Turkey and Azerbaijan recognize the "unrecognized" Turkish Republic of Northern Cyprus |publisher=[[REGNUM News Agency]] |date=2006-09-22 |url=http://www.regnum.ru/english/708006.html |accessdate=2006-09-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101213022330/http://www.regnum.ru/english/708006.html |archivedate=2010-12-13 }}</ref>

=== სომხური ხაჩქარების საქმე ===
[[ფაილი:Jugha-khachkar-CIMG1581.JPG|thumb|200px|სომხური [[ხაჩქარი]]ს მაგალითი [[ჯულფის რაიონი|ჯულფიდან]].]]

აზერბაიჯანს ედება ბრალად, ისტორიული სომხური ძეგლების განადგურება ნახიჩევანში, როგორც ნაწილი პოლიტიკური განზრახვის, რომ წაშალოს სომხური კულტურის კვალი აზერბაიჯანის ტერიტორიაზე.

სომხური ეკლესიების რიცხვი, როგორც ცნობილია, ნახიჩევანის რეგიონში შეადგენს 280-ზე მეტს. 1648 წელს, ფრანგი მოგზაურის ალექსანდრე დეროდის ცნობით, ჯულფაში 10 ათასზე მეტი სომხური საფლავის ქვა არსებობდა, გაკეთებული მარმარილოთი.<ref>Alexande de Rhodes, Divers Voyages et Missions du P. A. de Rhodes en la Chine, &AutresRoyaumes avec son Retour en Europe par la Perse et I’Armenie (Paris: Sebastian Cramoisy, 1653), Part 3, 63. Second edition (Paris: 1854), 416. "Out of the walls of this city [Julfa] which now is only a desert, I saw a beautiful monument to the ancient piety of the Armenians. It is a vast site, where there are at the very least ten thousand tombstones of marble, all marvelously well carved."</ref> 1980 წლისთვის, საეკლესიო ძეგლების რიცხვი, სავარაუდოდ 59 და 100 შორის იყო. მწერალი და ჟურნალისტი სილვიან ბესონი მიიჩნევს, რომ ეს ძეგლები შემდგომში განადგურდა, როგორც აზერბაიჯანის მთავრობის კამპანიის ნაწილი, მიმართული სომხური კულტურის კვალის წასაშლელად თავის მიწაზე.<ref>Sylvain Besson, "L'Azerbaidjian Face au Desastre Culturel", Le Temps (Switzerland), November 4, 2006.</ref>

XIV საუკუნის, [[აბრაგუნისი]]ს წმინდა სტეფანეს ეკლესიის 2005 წელს ვიზიტისას, შვეიცარია-სომხეთის ასოციაციის (SAA) წევრებმა აღმოაჩინეს, რომ ცოტა ხნის წინ ეკლესია განადგურდა, მხოლოდ რამდენიმე აგური მოჩანდა შიშველ მიწაზე. მსგავსი სურათი დახვთად [[შურუდი|შურუდშიც]], სადაც XVI საუკუნის წმინდა ჰაკოპ-ჰაირაპეტის ეკლესია სრულად განადგურებულია. სომხური ეკლესიები, რომლებიც 1980-იან წლებში იდგნენ ნორაშენში, [[კირნა]]ში და [[გალი (აზერბაიჯანი)|გალში]], ასევე გაქრა.<ref>Switzerland-Armenia Parliamentary Group (ed.) "The destruction of Jugha and the Entire Armenian Cultural Heritage in Nakhchivan", Bern, 2006. p73-77.</ref><ref>''Monumental Effort: Scotsman wants to prove Azeri policy of cultural destruction in Nakhijevan'', Gayane Mkrtchyan, ArmeniaNow, 2 September 2005.
http://www.armenianow.com/features/5782/monumental_effort_scotsman_wants_t {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305022430/http://armenianow.com/features/5782/monumental_effort_scotsman_wants_t |date=2016-03-05 }} Quote: "But a special state policy of destruction is being implemented in Azerbaijan. In Turkey, after 90 years of staying empty, there are still standing churches today, meanwhile in Nakhijevan, all have been destroyed within just 10 years."</ref><ref>[http://www2.ohchr.org/english/bodies/cescr/docs/ngos/SAA_AzerbaijanWG49.pdf The Switzerland-Armenia Association (SAA), for consideration at the 49th session of the Committee on Economic, Social and Cultural Rights (Pre-Sessional Working Group, 21-25 May 2012)]</ref>

ყველაზე ცნობილი საქმეა, შუა საუკუნეების საფლავის ქვების მასობრივი განადგურება ჯულფის სასაფლაოზე, ამის მტკიცებულებაა ფოტოგრაფიული, ვიდეო და სატელიტური კადრები.<ref>{{cite news |title=World Watches In Silence As Azerbaijan Wipes Out Armenian Culture |publisher=[[The Art Newspaper]] |date=2006-05-25 |url=http://www.theartnewspaper.com/article01.asp?id=281 |accessdate=2006-05-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060911033444/http://www.theartnewspaper.com/article01.asp?id=281 |archivedate=2006-09-11 }}</ref><ref>{{cite news |title=Tragedy on the Araxes |publisher=[[Archaeology (magazine)|Archaeology]] |date=2006-06-30 |url=http://www.archaeology.org/online/features/djulfa/index.html |accessdate=2006-06-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061121165337/http://www.archaeology.org/online/features/djulfa/index.html |archivedate=2006-11-21 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.armenica.org/history/old-jougha/index.html|title=Armenica: Destruction of Armenian Khatchkars in Old Jougha (Nakhichevan)|publisher=|accessdate=12 June 2016}}</ref> 2006 წლის აპრილში, ბრიტანული ''The Times'' მასზე შემდეგს წერდა:
{{ციტირება|შუასაუკუნეების სასაფლაო, რომელიც კავკასიის ერთ-ერთი საოცრებაა უკვე განადგურებულია, ეს არის კულტურული ვანდალიზმის აქტი, რომლის შედარება შეგვიძლია თალიბანის მიერ ''ბამიან ბუდას'' აფეთქებასთან, 2001 წელს ავღანეთში. ''ჯუგას''სასაფლაოზე ინახებოდა რამდენიმე ათასი მოჩუქურთმებული ქვის ჯვრების უნიკალური კოლექცია, აზერბაიჯანის სამხრეთ საზღვარზე ირანთან. მაგრამ 18 წლის კონფლიქტის შემდეგ, რომელიც აზერბაიჯანსა მის დასავლელ მეზობელს, სომხეთს შორის არის, უკვე დაადასტურდა, რომ სასაფლაო გაქრა.<ref name=times>{{cite web|url=http://www.thetimes.co.uk/tto/news/world/europe/article2601921.ece|title=Historic graveyard is victim of war - The Times|publisher=|accessdate=12 June 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150627090725/http://www.thetimes.co.uk/tto/news/world/europe/article2601921.ece|archivedate=27 ივნისი 2015}}</ref>}}
სომხებმა, დიდი ხანია ატეხეს განგაში, რომ აზერბაიჯანელები აპირებენ აღმოფხვრან ყველა მტკიცებულება იმისა, რომ სომხები ცხოვრობდნენ ნახიჩევანში და ამ მიზნით, უკვე ახორციელებენ მასიურ და შეუქცევად, სომხური კულტურული კვალის განადგურებას. „ირონია ის არის, რომ ეს ფაქტი მოხდა არა ომის დროს, არამედ მშვიდობიან დროს“ – განაცხადა სომხეთის საგარეო საქმეთა მინისტრმა ვარდან ოსკანიანმა.<ref name=times/> აზერბაიჯანი გამუდმებით უარყოფს ამ ბრალდებებს. მაგალითად, აზერბაიჯანის ელჩმა [[აშშ]]-ში, ჰაფიზ ფაშაევმა, ამ ვიდეო და ფოტომასალაზე ასე გამოეხმაურა: „ნაჩვენებია უცნობი ადამიანები, რომლებიც ანგრევენ საშუალო ზომის ქვებს“ და „არ არის ნათელი, თუ რა ეროვნების ადამიანებია ისინი“, ასევე თქვა, რომ ეს ანგარიშები სომხების პროპაგანდაა, რომლებიც მიზნად ისახავს ყურადღების გადატანას და განაცხადა, რომ „ეს არის სომხეთის სახელმწიფოს პოლიტიკის ნაწილი, რომლებიც ანადგურებენ ისტორიულ და კულტურულ ძეგლებს აზერბაიჯანის ოკუპირებულ ტერიტორიებზე“.<ref>{{cite news |title=Will the arrested minister become new leader of opposition? Azerbaijani press digest |publisher=[[REGNUM News Agency]] |date=2006-01-20 |url=http://www.regnum.ru/english/574041.html |accessdate=2006-01-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140718102704/http://www.regnum.ru/english/574041.html |archivedate=2014-07-18 }}</ref>

აზერბაიჯანის უარყოფის საპირისპიროდ, რიგ საერთაშორისო ორგანიზაციებმა დაადასტურეს სასაფლაოს სრული განადგურება. ''ომისა და მშვიდობის გაშუქების ინსტიტუტმა'', 2006 წლის 19 აპრილს განაცხადა, რომ „არ არსებობს არაფერი ჯუგას ცნობილი ქვის ჯვრებისგან“.<ref>{{cite news |title=Azerbaijan: Famous Medieval Cemetery Vanishes |publisher=Institute for War and Peace Reporting |date=2006-04-19 |url=http://iwpr.net/index.php?p=crs&s=f&o=261191&apc_state=henpcrs261191 |accessdate=2006-04-19}}</ref> ძეგლებისა და ღირსშესანიშნაობათა დაცვის საერთაშორისო საბჭოს (იკომოსი) ცნობით, 1998 წელს აზერბაიჯანის სახელმწიფომ 800 ხაჩქარი გაანადგურა. მიუხედავად იმისა, რომ განადგურება დროებით შეჩერდა იუნესკოს პრეტესტის შემდეგ, ოთხი წლის თავიდან განახლდა. იკომოსის ცნობით, 2003 წლის იანვარისთვის „1500 წლის სასაფლაო სრულიად გასწორდა მიწასთან“.<ref>[http://www.international.icomos.org/risk/world_report/2006-2007/pdf/H@R_2006-2007_web.pdf ICOMOS World Report 2006/2007 on Monuments and Sites in Danger]</ref><ref>{{cite web|url=http://www.independent.co.uk/news/world/europe/azerbaijan-flattened-sacred-armenian-site-480272.html|title=Azerbaijan 'flattened' sacred Armenian site|date=29 May 2006|publisher=|accessdate=12 June 2016}}</ref> 2010 წლის 8 დეკემბერს, ''მეცნიერების ხელშეწყობის ამერიკულმა ასოციაციამ'' გამოაქვეყნა ანგარიში სახელწოდებით „სატელიტური სურათები გვიჩვენებენ გაუჩინარებულ სომხურ ძეგლებს აზერბაიჯანში“.<ref>{{cite web|url=http://www.aaas.org/news/releases/2010/1208azerbaijan.shtml|title=Satellite Images Show Disappearance of Armenian Artifacts in Azerbaijan|date=8 December 2010|publisher=|accessdate=12 June 2016}}</ref>

[[ევროპის პარლამენტი|ევროპარლამენტმა]] ოფიციალურად მოუწოდა აზერბაიჯანს შეაჩეროს დანგრევის პროცესი, როგორც დარმღვევი [[იუნესკო]]ს მსოფლიო მემკვიდრეობის კონვენციისა.<ref>{{cite web|url=https://www.europarl.europa.eu/doceo/document/TA-6-2006-0028_EN.html|title=European Parliament Resolution on the European Neighbourhood Policy - January 2006|publisher=|accessdate=12 June 2016}}</ref> ევროპარლამენტის რეზოლუცია, რომელიც ეხება სამხრეთ კავკასიის კულტურულ ძეგლებს, წერია: „ევროპარლამენტი მკაცრად გმობს ჯულფის სასაფლაოს განადგურებას, ისევე, როგორც ყველა ისტორიული მნიშვნელობის ძეგლების განადგურებას, რომელსაც ადგილი ჰქონდა სომხეთის ან აზერბაიჯანის ტერიტორიაზე და გმობს ნებისმიერ ამგვარ ქმედებას, რომელიც ცდილობს გაანადგუროს კულტურული მემკვიდრეობა“.<ref>{{cite web|url=http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//TEXT%20TA%20P6-TA-2006-0069%200%20DOC%20XML%20V0//EN&language=EN|title=Texts adopted - Thursday, 16 February 2006 - Cultural heritage in Azerbaijan  - P6_TA(2006)0069|publisher=|accessdate=12 June 2016}}</ref> 2006 წელს, აზერბაიჯანმა არ დაუშვა ევროპის საბჭოს საპარლამენტო ასამბლეის (ეუთო) მისიის წევრები უძველესი სამარხების შესამოწმებლად, რომელიც შემდეგში განაცხადა, რომ აზერბაიჯანი მიიღებდა მხოლოდ იმ დელეგაციას, რომელიც ასევე სომხების მიერ კონტროლირებად ტერიტორიებსაც მოინახულებდა. „ჩვენ ვფიქრობთ, რომ იმ შემთხვევაში, თუ ყოვლისმომცველი მიდგომა მიღებულუ იქნება პრობლემის მიმართ, რომელიც დასმულია“, – განაცხადა აზერბაიჯანის საგარეო საქმეთა სამინისტროს ოფიციალურმა წარმომადგენელმა თაჰირ თაღიზადემ, „შესაძლებელი იქნება ქრისტიანული ძეგლების შესწავლა აზერბაიჯანის ტერიტორიაზე, მათ შორის, ნახიჩევანის ავტონომიური რესპუბლიკის ტერიტორიაზეც“.<ref>{{cite news |title=Azerbaijan 'Flattened' Sacred Armenian Site |publisher=[[The Independent]] |date=2006-05-30 |url=http://news.independent.co.uk/europe/article621782.ece |accessdate=2006-05-30 |location=London |first=Stephen |last=Castle |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060615170344/http://news.independent.co.uk/europe/article621782.ece |archivedate=2006-06-15 }}</ref>

განახლებული მცდელობა იყო დაგეგმილი ევროპის საბჭოს საპარლამენტო ასამბლეის ინსპექტორების მიერ, 2007 წლის 29 აგვისტოდან 6 სექტემბრამდე, ბრიტანელი დეპუტატის, ედუარდ ოჰარას ხელმძღვანელობით. ნახიჩევანის გარდა, დელეგაციამ უნდა ესტუმრა [[ბაქო]]ს, ერევანს, თბილისსა და მთიან ყარაბაღს.<ref>"Pace Mission to Monitor Cultural Monuments", S. Agayeva, Trend News Agency, Azerbaijan, August 22, 2007.</ref> ინსპექტორები გეგმავდნენ მთიან ყარაბაღში შესულივნენ სომხეთის გავლით, თუმცა, 28 აგვისტოს ევროპის საბჭოს საპარლამენტო ასამბლეაში აზერბაიჯანის დელეგაციის ხელმძღვანელმა მოითხოვა, რომ ინსპექტორები შესულიყვნენ მთიან ყარაბაღში აზერბაიჯანის გავლით. 29 აგვისტოს, ევროპის საბჭოს საპარლამენტო ასამბლეის გენერალურმა მდივანმა მატეო სორინასმა განაცხადა, რომ ვიზიტი გაუქმდა, რადგან გაჩნდა მთიან ყარაბაღში წვდომის სირთულეები, აზერბაიჯანის მიერ შემოთავაზებული მარშრუტის გამოყენებით. სომხეთის საგარეო საქმეთა სამინისტრომ გაავრცელა განცხადება, სადაც განაცხადა, რომ აზერბაიჯანმა ვიზიტი შეწყვიტა „მხოლოდ იმის გამო, რომ შენიღბონ სომხური ძეგლების დანგრევა ნახიჩევანში“.<ref>Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Armenia, Press Release 29-08-2007.</ref>

== კულტურა ==
[[ფაილი:Huseyn Javid Mausoleum at Nakhchivan.jpg|thumb|[[ჰუსეინ ჯავიდი]]ს მავზოლეუმი [[ნახიჩევანი|ნახიჩევანში]]]]
{{მთავარი|აზერბაიჯანის კულტურა}}

ნახიჩევანი [[აზერბაიჯანი]]ს ერთ-ერთი კულტურული ცენტრია. 1923 წელს, სახელმწიფო დრამატულ თეატრში (1962 წელს მას ეწოდა ''მამედგულუზადეს მუსიკისა და დრამის თეატრი'') შეიქმნა მუსიკალური ქვეჯგუფი. ''არაქსის სიმღერისა და ცეკვის ანსამბლი'' (დაარსდა 1959 წელს) კიდევ ერთი ცნობილი ჯგუფია. ნახიჩევანში, XIX საუკუნეში დაიდგა დრამატული სპექტაკლები მოყვარული დასის მიერ. თეატრალურმა ხელოვნებამ, ასევე დიდი წვლილი შეიტანა ნახიჩევანის კულტურაში. ისეთი მოღვაწეების შემოქმედებამ, როგორიცაა [[ჯალილ მამედგულიზადე]], [[ჰუსეინ ჯავიდი]], მ.ს. გულუბეკოვი და [[ჰუსეინ არაბლინსკი]] (პირველი აზერბაიჯანული თეატრის დირექტორი), გაამდიდრეს ნახიჩევანის კულტურული მემკვიდრეობა.<ref name="GreatSoviet" /> რეგიონი, ასევე ცნობილი სომეხი მხატვრების და მსახიობების სამშობლოა, როგორიცაა საბჭოთა კავშირის მსახიობი [[ჰასმიკი (მსახიობი)|ჰასმიკ აკოპიანი]]. ნახიჩევანი, ასევე ნახსენებია ლიტერატურ ნაშრომებში. [[ნიზამი განჯევი|ნიზამი]], რომელიც სპარსელი პოეტია, წერდა:
{{ციტირება|
:که تا جایگه یافتی نخچوان
:''ოჰ ნახიჩევანო, შენ მიაღწიე პატივისცემას,''
:بدین شاه شد بخت پیرت جوان
:''ამ მეფის წყალობით, შენ დარჩები სულ ასეთი.''
}}

== ცნობილი ადამიანები ==
[[ფაილი:Heydar Aliyev 1997.jpg|150px|thumb|ჰეიდარ ალიევი, აზერბაიჯანის ყოფილი პრეზიდენტი და ეროვნული ლიდერი, დაიბადა ნახიჩევანში.]]

=== პოლიტიკური ლიდერები ===
* [[ჰეიდარ ალიევი]] — [[აზერბაიჯანი]]ს [[აზერბაიჯანის პრეზიდენტი|ყოფილი პრეზიდენტი]] (1993–2003) და ეროვნული ლიდერი.
* [[აბულფაზ ელჩიბეი]] — აზერბაიჯანის ყოფილი პრეზიდენტი (1992–1993).
* [[რასულ გულიევი]] — [[აზერბაიჯანის მილი მეჯლისი|მილი მეჯლისის]] ყოფილი თავმჯდომარე (1993–1996) და ოპოზიციის ლიდერი.
* [[კრისტაფორ მიკაელიანი]] — [[დაშნაკცუთიუნი]]ს დამფუძნებელი წევრი.
* [[ჯაფარგული-ხან ნახიჩევანსკი]] — [[არაქსის რესპუბლიკა|არაქსის რესპუბლიკის]] დამფუძნებელი.
* [[იბრაჰიმ აბილოვი]] — პირველი და ერთადერთი აზერბაიჯანის სსრ-ს ელჩი თურქეთში.
* [[გარეგინ ნჟდე]] — ცნობილი სომეხი რევოლუციური, სამხედრო ლიდერი და მოაზროვნე.

=== პოეტები და მწერლები ===
* [[ჰუსეინ ჯავიდი]] — პოეტი.
* [[ჯალილ მამედგულიზადე]] — მწერალი და სატირირსტი.
* [[ეკმულადინ ნახიჩევანი]] — შუა საუკუნეების ლიტერატურული ფიგურა.
* [[ჰინდუშაჰ ნახიჩევანი]] — შუა საუკუნეების ლიტერატურული ფიგურა.
* [[აბდურახმან ენ-ნეშევი]] — შუა საუკუნეების ლიტერატურული ფიგურა.
* [[მამედ საიდ ორდუბადი]] — მწერალი.
* [[ჰეირან ხანუმი]] — გვიანი შუა საუკუნეების პოეტი.
* [[ელშენ ჰუდიევი]] — თანამედროვე პოეტი და მწერალი.
* [[მამედ არაზი]] — პოეტი.

=== სხვა ===
* [[აჯამი ნახიჩევანი]] — არქიტექტორი და ნახიჩევანის არქიტექტურის სკოლის დამფუძნებელი.
* [[იბრაჰიმ საფი]] — თურქი მსახიობი.
* [[ნათავან გასიმოვა]] — ფრენბურთის მოთამაშე.

== გალერეა ==
<gallery class="center">
ფაილი:Nakhichevan01.JPG|[[მომინე ხათუნის მავზოლეუმი]] [[ნახიჩევანი|ნახიჩევანში]].
ფაილი:Momine Fragment.jpg|მომინე ხათუნის მავზოლეუმის გაფორმების ნიმუში.
ფაილი:Momine perspective wiki.jpg|მავზოლეუმის კიდევ ერთი ხედი.
ფაილი:Nakhichevan02.JPG|შუა საუკუნეების პერიოდის ძეგლები, შეგროვებული მომინა ხათუნის მავზოლეუმთან ახლოს.
ფაილი:Nakhichevan04.JPG|ვერძის ფორმის საფლავის ძეგლი.

ფაილი:Batabat Mountains.jpg|შაჰბუზის ბათაბათის რეგიონი.
ფაილი:Nakhichevan05.jpg|ქალაქ [[ორდუბადი]]ს საერთო ხედი, მაღალი მთების და მეზობელი ირანის ახლო მანძილის ფონზე.
ფაილი:Nakhichevan06.jpg|ორდუბადის სახლების ფოტოები, ორდუბადჩაის აღმოსავლეთ ნაპირთან ახლოს (ასევე ცნობილია, როგორც დუბენდის ნაკადი).
ფაილი:Nakhichevan07.jpg|ორდუბადის ცნობილი ვიწრო ქუჩები.
ფაილი:Nakhichevan08.jpg|მეჩეთი ორდუბადში.
ფაილი:Jolfa-Aras2.jpg|მდინარე [[არაქსი]] ჯულფა-ირანის საზღვარზე.
ფაილი:Nakhichevan09.jpg|ნახიჩენანის მთიანი რელიეფი.
ფაილი:Julfa-khachkars.jpg|სომხური [[ხაჩქარი|ხაჩქარები]] ჯულფაში.
ფაილი:Nakhichevan Mausoleum.jpg|იუსუფ იბნ-ხუსეირის მავზოლეუმი ქალაქ ნახიჩევანში.
</gallery>

==იხილეთ აგრეთვე==
* [[ნახიჩევანის მემორიალური მუზეუმი]]
* [[ნოე]]

== რესურსები ინტერნეტში ==
{{commons category|Nakhchivan}}
* [http://www.nakhchivan.az ნახიჩევანის ავტონომიური რესპუბლიკის ოფიციალური საიტი] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090918144912/http://www.nakhchivan.az/ |date=2009-09-18 }}
* [http://www.azeri.net/azerbaijan/category/cities/nakhchivan/ ნახიჩევანის გზამკვლევი]

==სქოლიო==
<div style="height:250px; overflow:auto; padding:3px; border:1px solid #aaa;" class="scrollbox">
{{Reflist
| colwidth = 30em
| refs =

}}</div>

{{აზერბაიჯანის რეგიონები}}
{{კავკასიის ქვეყნები და რეგიონები}}

[[კატეგორია:აზერბაიჯანი]]
[[კატეგორია:ნახიჩევანის ავტონომიური რესპუბლიკა]]