იხილეთ წყარო გვერდისთვის მეტეორი

{{განსხვავება|მეტეორიტი|მეტეოროიდი}}
[[ფაილი:Meteoroid_meteor_meteorite.gif|მინი|320პქ|მეტეორული სხეული კოსმოსში — „მეტეოროიდი“.<br />მეტეორული სხეული ატმოსფეროში — „მეტეორი“.<br />მეტეორული სხეული დედამიწაზე — „მეტეორიტი“.]]
'''მეტეორი''' ({{lang-grc|μετέωρος|meteoros|ატმოსფერული და ციური მოვლენები}}) — ზედა [[ატმოსფერო]]ში [[მეტეოროიდი|მეტეორული სხეულების]] შეჭრისას მიმდინარე მოვლენები. 

ატმოსფეროსთან ურთიერთმოქმედებისას მეტეორული სხეულები მასის ნაწილს კარგავენ, ჰაერს [[იონიზაცია|დააიონებენ]] და ანათებენ. ამასთან ერთად შეიმჩნევა ვარსკვლავის მსგავსი ობიექტის სწრაფი გაქროლება ცის თაღზე, რის გამოც წინათ მეტეორებს ვარდნილ ვარსკვლავებს უწოდებდნენ. 4 [[ვარსკვლავიერი სიდიდე|ვარსკვლავიერ სიდიდეზე]] უფრო ბრწყინვალე მეტეორს ბოლიდებს უწოდებენ. ზოგი მათგანის დანახვა დღისითაც შეიძლება. ბოლიდების ნამსხვრევები მიწაზე ცვივა მეტეორიტების სახით. მეტეორულ სხეულთა გროვასთან დედამიწის ატმოსფეროს შეხვედრის შედეგია მეტეორული ნაკადები და [[ვარსკვლავთა წვიმა|მეტეორული წვიმა]]. განცალკევებულ მეტეორებს სპორადულებს უწოდებენ. მეტეორებს შეისწავლის [[მეტეორული ასტრონომია]], [[მეტეორული გეოფიზიკა]] და სხვა დარგები.

პირველი დოკუმენტირებული ცნობა მეტეორზე დაახლოებით [[ძვ.წ. 2000]] წელს დაწერილ ეგვიპტურ პაპირუსშია. [[ძვ. წ. 1768]] წლიდან გვხვდება [[ჩინეთი|ჩინეთში]] მეტეორებზე დაკვირვების ჩანაწერები. ასევე ძველია მეტორის ინტერპრეტაციის ცდები. ისინი მიაჩნდათ უხილავ ვარსკვლავებად ([[დიოგენე აპოლონიელი]], [[ძვ. წ. V საუკუნე]]), დედამიწიდან აორთქლებულ მასად ([[არისტოტელე]] [[ძვ. წ. IV საუკუნე]]) და სხვა. [[1794]] წელს [[ერნსტ ხლადნი|ე. ხლადნიმ]] დაამტკიცა [[ენისეი]]ს ნაპირებიდან [[პეტერბურგი|პეტერბურგში]] [[პეტრე სიმონ პალასი|პ. პალასის]] მიერ ჩატანილი მეტეორიტის კოსმოსური წარმოშობა. [[1798]] წელს პირველად დაადგინეს მეტეორის სიმაღლე დედამიწის ორი დაშორებული პუნქტიდან ერთდროული დაკვირვების შედეგად (მანძილი პუნქტებს შორის 14 კმ). ლეონიდების მეტეორული წვიმის დაკვირვებისას [[1832]]-[[1833]] წლებში შეამჩნიეს, რომ მეტეორების ხილული გზები იწყება ცის ერთი წერტილიდან — რადიანტიდან, რაც იმაზე მიუთითებდა, რომ მეტეორები პარალელურ ორბიტაზე მოძრაობდნენ. შემდგომში მეტეორულ წვიმებს იკვლევდნენ ბ. შვეიცარი, თ. ბრედიხინი, ფ. ბესელი, [[ალექსანდერ ჰუმბოლდტი|ა. ჰუმბოლდტი]], ჯ. სკიაპარელი და სხვები. შედგენილ იქნა მეტეორული ნაკადების რადიანტთა კატალოგები. [[1885]] წელს ვეინიკმა პრაღაში პირველმა შესძლო მეტეორის ფოტოგრაფირება, [[1904]]-[[1907]] წლებში ს. ბლაჟკომ მოსკოვში პირველად მიიღო მეტეორის სპექტრების ფოტოგრაფიები. [[1929]]-[[1931]] წლებში შეამჩნიეს მეტეორული იონიზაციის გავლენა რადიოტალღების გავრცელებაზე, [[1942]]-[[1944]] წლებში კი მეტეორებზე პირველი რადიოლოკაციური დაკვირვებები ჩატარდა.

მეტეორების გამოკვლევის მეთოდები მრავალგვარია. [[XIX საუკუნე]]ში მეტეორებს ძირითადად ვიზუალურად აკვირვებოდნენ. [[XX საუკუნე|XX საუკუნის]] შუა ხანებიდან წამყვანია ფოტოგრაფიული და სპექტრული საშუალებები, რადიოლოკაცია, კოსმოსურ საფრენ აპარატებზე მოთავსებული ხელსაწყოებით ზოდიაქურ სინათლეზე დაკვირვება, მეტეორებზე დაკვირვება და სხვა.

ერთდროულად დაკვირვება ≈30 კმ დაშორებული ორი პუნქტიდან მეტეორების სიმაღლის, სიჩქარისა და ტრაექტორიის დადგენის საშუალებას იძლევა. მეტეორების რადიოლოკაცია 5-50 კმ მანძილით დაშორებული ორი მიმღებით საშუალებას იძლევა დავადგინოთ მეტეორების მანძილი, სიჩქარე და მიმართულება. ყველაძე მძლავრი აპარატურა არეგისტრირებს {{val|e=-6}}-{{val|e=-7}} გრამი, კოსმოსური აპარატები კი {{val|e=-7}}-{{val|e=-11}} გრამი მასის მქონე მეტეორულ სხეულებს.

ატმოსფეროში მეტეორები ელიფსური ორბიტებით შემოიჭრებიან რამდენიმე ათასი კმ/წმ სიჩქარით. შემდგომში ხდება მათი დამუხრუჭება , გახურება (2000 K-მდე), აორთქლება, მსხვრევა. {{val|e=-9}} გრამზე ნაკლებმასიანი სხეულები ≈110-130 კმ სიმაღლეზე მუხრუჭდებიან, {{val|e=-9}}-10 გრამი მასის მქონე სხეულები მთელ მასას კარგავენ ატმოსფეროში დამუხრუჭებისთანავე და ქმნიან მეტეორებს, რომელთა ვარსკვლავიერი სიდიდეა +20-დან 4-მდე. უფრო დიდმასიანი (რამდენიმე ათასი ტონა) სხეულების ნამსხვრევები შესაძლოა დედამიწაზეც ჩამოცვივდეს მეტეორიტების სახით, რომლებიც დიდი ზომის მეტეორიტულ კრატერებს წარმოქმნიან.

მეტეორის გამოსხივების სპექტრი შეიცავს ემისიურ ხაზებს და სუსტ მოლეკულურ ზოლებს. ყველაზე ინტენსიურია <chem>Fe</chem>, <chem>Na</chem>, <chem>Mg</chem>, <chem>Mg+</chem>, <chem>Ca</chem>, <chem>Ca+</chem> და სხვა ელემენტების ხაზები. უპირატესად ეს ელემენტები შედის მეტეორიტებშიც.

მეტეოროტების გამოჩენა ხდება 80-130 კმ სიმაღლეზე, გაქრობა 60-100 კმ-ზე. კაშკაშა ბოლიდებმა შეიძლება 20-40 კმ სიმაღლემდე ჩამოაღწიონ. დედამიწაზე დღე-ღამეში საშუალოდ რამდენიმე ათეული ტონა მეტეორული ნივთიერება ცვივა. ეს პროცესი მრავალნაირ გავლენას ახდენს ატმოსფეროზეც, მაგალითად, წარმოშობს ვერცხლისფერ ღრუბლებს.

==ლიტერატურა==
{{ქსე|6|611}}
*Ловеля Б., Метеорная астрономия, перевод с англисского, М., 1958;
*Федыйский В. В., Метеоры, М., 1956.

{{ავტორიტეტული წყაროები}}
[[კატეგორია:პლანეტოლოგია]]
[[კატეგორია:მეტეორული ასტრონომია]]
[[კატეგორია:მეტეორული გეოფიზიკა]]