იხილეთ წყარო გვერდისთვის მასის ატომური ერთეული

{{ინფოდაფა ერთეული
| bgcolour =
| სახელი = უნიფიცირებული მასის ატომური ერთეული<br />(დალტონი)
| სურათი = 
| caption = 
| სტანდარტი = [[ფიზიკური მუდმივა]]<br />(მიღებულია [[ერთეულთა საერთაშორისო სისტემა|SI-ში]] გამოსაყენებლად
| სიდიდე = [[მასა]]
| სიმბოლო = u ან Da
| სახელიშემდეგ = [[ჯონ დალტონი]]
| ერთეულები1 = კგ
| ერთეულებში1 = 1,660539040(20)×10<sup>−27</sup>
| ერთეულები2 = მეგა ევ/''c''<sup>2</sup>
| ერთეულებში2 = 931,494095(11)
| ერთეულები3 = ''m''<sub>e</sub>
| ერთეულებში3 = 1822,88839
}}
'''უნიფიცირებული მასის ატომური ერთეული''' (აღნიშვნა: '''{{comment|მ. ა. ე.|ქართული შემოკლებითი აღნიშვნა}}''', '''{{comment|u|საერთაშორისო შემოკლებითი აღნიშვნა}}''') იგივე '''დალტონი''' (აღნიშვნა: '''{{comment|და|ქართული შემოკლებითი აღნიშვნა}}''', '''{{comment|Da|საერთაშორისო შემოკლებითი აღნიშვნა}}''') — სტანდარტული ერთეული, რომელიც გამოიყენება [[მასა|მასის]] ატომურ ან მოლეკულურ დონეზე მისათითებლად ([[ატომური მასა]]). ერთი მასის ატომური ერთეული, დაახლოებით, ერთი [[ნუკლონი]]ს (ერთი [[პროტონი]] ან [[ნეიტრონი]]) მასის ტოლია და რიცხვობრივად უდრის 1 [[მოლური მასა|გ/მოლი]]-ს.<ref name="Stryer 2007 35">{{cite book|last=Stryer|first=Jeremy M. Berg; John L. Tymoczko; Lubert|title=Biochemistry|url=https://archive.org/details/biochemistrythed00berg|year=2007|publisher=Freeman|location=New York|isbn=978-0-7167-8724-2|edition=6. ed., 3. print.|page=[https://archive.org/details/biochemistrythed00berg/page/n72 35]|chapter=2}}</ref> იგი განისაზღვრება, როგორც ნახშირბად-12-ის ერთი თავისუფალი და ნეიტრალური ატომის მასის ერთი მეთორმეტედი მის არააღგზნებულ მდგომარეობაში<ref name="SI">{{SIbrochure8th|page=126}}</ref>.

: 1 მ.ა.ე. = <math>\frac{m\left({}^{12}\mathrm{C}\right)}{12}</math> = <math>\frac{1,99\cdot{10}^{-26}\mathrm{}{kg}}{12}</math> ≈ 1,660538921(73) · 10<sup>−27</sup> კგ<ref name="CODATA">[http://physics.nist.gov/cgi-bin/cuu/Value?tukg Unified Atomic mass unit. Fundamental Physical Constants from NIST<!-- Bot generated title -->]</ref>. 

[[ზომისა და წონის საერთაშორისო კომიტეტი]]ს კატეგორიზაციით, იგი არ წარმოადგენს [[ერთეულთა საერთაშორისო სისტემა|სი]] ერთეულს, თუმცა მიღებულია მისი გამოყენება სი-ში და მისი მნიშვნელობა სი ერთეულებში ექსპერიმენტულად უნდა იყოს მიღებული.<ref name="SI"/>

'''მ. ა. ე.''' „უნიფიცირებულის“ გარეშე ტექნიკურად მოძველებულია, რომელიც ჟანგბადზე იყო დაფუძნებული. იგი 1961 წელს ჩანაცვლდა, თუმცა ზოგიერთი წყარო კვლავ იყენებს ტერმინ „მ. ა. ე.“-ს, მაგრამ ახლა ის ისევე განისაზღვრება, როგორც u (ე. ი. დაფუძნრბულია ნახშირბად-12-ზე).{{citation needed}} ამ თვალსაზრისით, დღესდღეობით, ტერმინები „მასის ატომური ერთეული“ და „მ. ა. ე.“, რეალურად, სწორედ უნიფიცირებულ მასის ატომურ ერთეულს ეხებიან.
სტანდარტიზაციისათვის აირჩა სპეციფიკური ატომბირთვი (ნახშირბად-12 ჟანგბად-16-ის წინააღმდეგ), რადგანაც ნუკლონის საშუალო მასა დამოკიდებულია ბირთვში ნუკლონების რაოდენობაზე მასის დეფექტის გამო. ასევე, სწორედ ამიტომაა, რომ პროტონის (ან ნეიტრონის) მასა, თავისთავად, მეტია (და არა ტოლია) 1 u-ზე.

მასის ატომური ერთეული არ გამოიყენება მასის ერთეულად ატომურ ერთეულთა სისტემაში, სადაც ამ ფუნქციას [[ელექტრონის უძრაობის მასა|''m''<sub>e</sub>]] ასრულებს.

== ისტორია ==
ატომებისა და მოლეკულების მასათა გასაზომად ქიმიაში [[1961]] წლამდე იყენებდნენ მასის ატომურ ერთეულს, რომელსაც განსაზღვრავდნენ, როგორც ელემენტ [[ჟანგბადი]]ს მასის 1/16 ნაწილს და ტოლი იყო 1,66022 × 10<sup>−24</sup> გ-სა.<ref name="ქსე">ქსე, ტ. 6, გვ. 482</ref> [[ფიზიკა]]ში მასის ატომურ ერთეულად მიღებული იყო ჟანგბადის მდგრადი [[იზოტოპები]]საგან ყველაზე მსუბუქი იზოტოპის [[ატომი]]ს (რომლის მასური რიცხვი 16-ია) მასის 1/16 ნაწილი. ფიზიკური მ. ა. ე. უდრიდა 1,65976 × <sup>−24</sup> გ-ს.<ref name="ქსე" /> ქიმიური მ. ა. ე. 1,000275-ჯერ მეტია ფიზიკურზე, რადგან ბუნებრივი ჟანგბადი შეიცავს 3 მდგრად იზოტოპს <sup>16</sup>O-ს, <sup>17</sup>O-სა და <sup>18</sup>O-ს. 1961 წელს როგორც ქიმიაში, ისე ფიზიკაში დაადგინეს უნიფიცირებული მასის ატომური ერთეული, რომელსაც განსაზღვრავენ, როგორც 12 მასური რიცხვის მქონე ნახშირბადის იზოტოპის მასის 1/12 ნაწილს და უდრის 1,66043 (±0,00031) × 10<sup>−24</sup> გ-ს. უნიფიცირებული მ. ა. ე. უდრის 1,0003179 წინანდელ ფიზიკურ მასის ატომურ ერთეულს და ძალიან ახლოსაა წინანდელ ქიმიურ მასის ატომურ ერთეულთან.<ref name="ქსე" />

უნიფიცირებული მასის ატომური ერთეული u განისაზღვრება შემდეგნაირად:

: <math> 1 \mathrm{u} = m_{\mathrm{u}} = \frac{1}{12}m\left({}^{12}\mathrm{C}\right)</math>

== ტერმინოლოგია ==
უნიფიცირებული მასის ატომური ერთეული და დალტონი ერთი და იგივე საზომი ერთეულის განსხვავებული სახელებია. ისეთი სხვა სახელებისაგან განსხვავებით, როგორებიცაა ვატი და ნიუტონი, „დალტონი“ ინგლისურში დამკვიდრებული არაა, თუმცა მისი სიმბოლო, Da ფართოდაა გავრცელებული. სახლის „დალტონი“ დანერგვის შემდეგ, არსებობს ეტაპობრივი ტენდენცია მისი გამოყენების უპირატესობისა „უნიფიცირებული მასის ატომური ერთეულის ნაცვლად“:
* 1993 წელს, [[თეორიული და გამოყენებითი ქიმიის საერთაშორისო კავშირი|თეორიული და გამოყენებითი ქიმიის საერთაშორისო კავშირმა]] დაამტკიცა დალტონის გამოყენება კვალიფიკაციით, რომელიც [[წონისა და ზომის საერთაშორისო კომიტეტი|წონისა და ზომის საერთაშორისო კომიტეტს]] დამტკიცებული არ ჰქონდა.<ref>{{cite book
|title=Quantities, Units and Symbols in Physical Chemistry International Union of Pure and Applied Chemistry; Physical Chemistry Division
|url = http://www.iupac.org/publications/books/gbook/green_book_2ed.pdf
|publisher=International Union of Pure and Applied Chemistry and published for them by Blackwell Science Ltd
|edition=2nd
|year=1993n
|first=Ian|last=Mills
|first2=Tomislav|last2= Cvitaš
|first3=Klaus|last3=Homann
|first4= Nikola|last4= Kallay
|first5= Kozo |last5=Kuchitsu
|ISBN=0-632-03583-8}}</ref>
* 2003 წელს წონისა და ზომის საერთაშორისო კომიტეტის ნაწილმა, ერთეულთა საკონსულტაციო კომიტეტმა, რეკომენდაცია გასცა „''უნიფიცირებული მასის ატომური ერთეულის''“ ნაცვლად „''დალტონის''“ გამოყენების უპირატესობაზე, რამდენადაც, ეს უკანასკნელი უფრო მოკლეა და უკეთესად უთავსდება პრეფიქსებს.<ref name="bipm-ccu115">{{cite web
|url=http://www.bipm.org/utils/common/pdf/CCU15.pdf
|title=Consultative Committee for Units (CCU); Report of the 15th meeting (17–18 April 2003) to the International Committee for Weights and Measures
|accessdate=14 Aug 2010
|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110607031835/http://www.bipm.org/utils/common/pdf/CCU15.pdf
|archivedate=7 ივნისი 2011
}}</ref>
* 2005 წელს თეორიული და გამოყენებითი ფიზიკის საერთაშორისო კავშირმა მოიწონა დალტონის, როგორც უნიფიცირებული მასის ატომური ერთეულის ალტერნატივად გამოყენება.<ref>{{cite web|url=http://www.iupap.org/commissions/interunion/iu14/ga-05.html|title=IU14. IUPAC Interdivisional Committee on Nomenclature and Symbols (ICTNS)|accessdate=2010-08-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110614221857/http://www.iupap.org/commissions/interunion/iu14/ga-05.html|archivedate=2011-06-14}}</ref>
* 2006 წელს, სი-ის ოფიციალური განმარტებების მერვე გამოცემაში, [[წონისა და ზომის საერთაშორისო კომიტეტი|წონისა და ზომის საერთაშორისო კომიტეტმა]] დალტონი უნიფიცირებულ მასის ატომურ ერთეულთან ერთად დაახარისხა, როგორც „''არა სი-ის ერთეული, რომლის მნიშვნელობაც სი-ში ექსპერიმენტულად უნდა იქნას მიღებული: ერთეულები დამტკიცებულია სი-სთან ერთად გამოსაყენებლად''“.<ref name="SI"/> განმარტება, ასევე, აღნიშნავს, რომ „''დალტონი ხშირადაა გაერთიანებული სი პრეფიქსებთან...''“
* 2009 წელს, როდესაც სტანდარტიზაციის საერთაშორისო ორგანიზაციამ გამოაქვეყნა ISO 80000-ის განახლებული ვერსია, იგი შეიცავდა შერეულ გზავნილებს იმის შესახებ, იყო თუ არა უნიფიცირებული მასის ატომური ერთეული უარყოფილი. ISO 80000-1:2009-მა (მთავარი) დალტონი განსაზღვრა, როგორც „''უფრო ადრეული, რომელსაც უნიფიცირებულ მასის ატომურ ერთეულს u უწოდებენ''“,<ref name = ISO1>{{citation
|title = International Standard ISO 80000-1:2009 – Quantities and Units – Part 1: General
|publisher = International Organization for Standardization
|year = 2009}}</ref> მაგრამ ISO 80000-10:2009-მა (ატომური და ბირთვული ფიზიკა) ორივე ტერმინი ერთმანეთის ალტერნატივად განსაზღვრა.<ref name = ISO10>{{citation
|title = International Standard ISO 80000-10:2009 – Quantities and units – Part 10: Atomic and nuclear physics
|publisher = International Organization for Standardization
|year = 2009}}</ref>
* ოქსფორდის უნივერსიტეტის პრესის სტილის სახელმძღვანელო ავტორთათვის 2010 წლის ვერსია იძლევა შემდეგ მითითებას: „''გამოიყენეთ ერთეულთა საერთაშორისო სისტემა (სი) სადაც კი შესაძლებელია... დალტონი (Da) ან უფრო მოხერხებული კილოდალტონი ნებადართული არა სი-ის ერთეულია მოლეკულური მასის ან გარკვეული ჯგუფისათვის გამყოფ ჟელეში''“.<ref>{{cite web
|url = http://www.oxfordjournals.org/our_journals/aobpla/for_authors/
|title = Instructions to Authors
|work = AoB Plants
|publisher = Oxford journals; Oxford University Press
|accessdate = 2010-08-22}}</ref> ამავე პერიოდში, ჟურნალის „სწრაფი კომუნიკაციები მას-სპექტრომეტრიაში“ საავტორო სახელმძღანელო წერდა, რომ „''დალტონი (Da) მასის ერთეულია, რომელიც, ჩვეულებრივ, მოლეკულური წონისათვის გამოიყენება... u-ს ნაცვლად Da-ის გამოყენება სპექტრომეტრიულ ლიტერატურაში საყოველთაოდ გავრცელებული გახდა... „მასის ატომური ერთეული“, აბრევიატურით „მ. ა. ე.“, მოძველებული ერთეულია''“.<ref>{{cite journal
|journal = Rapid Communications in Mass Spectrometry
|url = http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Atomic_mass_unit&action=edit&section=2
|title = Author guidelines
|year = 2010
|publisher = Wiley-Blackwell
|accessdate = 2011-05-08}}</ref>
* 2012 წელს, კილოგრამის ხელახლა განსაზღვრის შემოთავაზების საპასუხოდ, შემოთავაზებულ იქნა, რომ დალტონი ხელახლა განისაზღვროს, როგორც 0,001/N<sub>A</sub> კგ, რაც არღვევს მის კავშირს <sup>12</sup>C-თან. ეს გამოიწვევს დალტონისა და მასის ატომური ერთეულის ოდნავ განსხვავებულ განმარტებებს, თუმცა წინადადება იმაში მდგომარეობს, რომ ძველი ერთეული უნდა შეიცვალოს „ახალი“ დალტონით.<ref>{{cite journal
|url = http://iopscience.iop.org/0026-1394/49/4/487;jsessionid=986AE228F53922C2D638EDD0E0814D97.c3
|title = Why the dalton should be redefined exactly in terms of the kilogram
|first1 = B P
|last1 = Leonard
|year = 2012
|journal = Metrologia
|volume = 49
|pages = 487–491
|doi = 10.1088/0026-1394/49/4/487|bibcode = 2012Metro..49..487L }}</ref>

== კავშირი სი-სთან ==
სი-ის ძირითადი ერთეულის, [[მოლი]]ს განსაზღვრება მიღებულ იქნა 1971 წელს, რომლის მიხედვითაც:
# მოლი არის ნივთიერების ის რაოდენობა, რომელიც შეიცავს იმდენივე ელემენტარულ ერთეულს, რამდენი ატომიცაა 0,012 კილოგრამ ნახშირბად-12-ში; მისი სიმბოლოა „მოლი“.
# მოლის გამოყენებისას, მითითებული უნდა იყოს ელემენტარული ერთეულები, რომლებიც, შესაძლოა, იყვნენ ატომები, მოლეკულები, იონები, ელექტრონები, სხვა ნაწილაკები ან ასეთი ნაწილაკების კონკრეტული ჯგუფები.
მოლის განსაზღვრება, ასევე, განსაზღვრავს უნივერსალური მუდმივას მნიშვნელობას, რომელიც ეხება ნებისმიერი ნიმუშის ნივთიერების ოდენობაში ერთეულთა რიცხვს. ამ მუდმივას [[ავოგადროს რიცხვი]] ეწოდება, აღინიშნება ''N''<sub>A</sub> ან ''L''-ით და მისი მნიშვნელობა შეადგენს 6,022140857(74)<sup>23</sup> მოლი<sup>-1</sup>-ს (ერთეული ერთ მოლზე).<ref>{{
CODATA2006|url=http://physics.nist.gov/cgi-bin/cuu/Value?na}}</ref>

მოცემულია, რომ უნიფიცირებული მასის ატომური ერთეული ნახშირბად-12-ის ერთი ატომის მასის ერთი მეთორმეტედია, რაც ნიშნავს, რომ ამ ატომის მასა 12 u-ს შეადგენს. გამომდინარე იქიდან, რომ 0,012 კგ ნახშირბად-12-ში ნახშირბად-12-ის ''N''<sub>A</sub> ატომია, ეს შეიძლება გამოისახოს მათემატიკურად, როგორც
:''N''<sub>A</sub> (12 u) = 0,012 კგ/მოლი, ან
:''N''<sub>A</sub> u = 0,001 კგ/მოლი

ცილების მასები ხშირად გამოსახება დალტონებში. მაგალითად, ცილას, რომლის მოლეკულური მასაც 64 000 გ·მოლი<sup>−1</sup>-ს შეადგენს, გააჩნია 64 კილოდალტონი მასა.<ref name="Stryer 2007 35"/>

== მაგალითები ==
* [[წყალბადი|წყალბად-1-ის]] ატომის მასა შეადგენს 1,0078250 u-ს (1,0078250 Da).
* განმარტების მიხედვით, [[ნახშირბად-12]]-ის ატომის მასა შეადგენს 12 u-ს (12 Da).
* [[აცეტილსალიცილის მჟავა|აცეტილსალიცილის მჟავის (ასპირინი)]] მოლეკულის მასა 180,16 u-ის (180,16 Da) ტოლია.
* [[ტიტინი]]ს, უდიდესი ცნობილი [[ცილები|ცილის]], ატომური მასა 3-3,7 მეგადალტონს (3 000 000 Da) შეადგენს.<ref name="pmid14563922">{{cite journal | author = Opitz CA, Kulke M, Leake MC, Neagoe C, Hinssen H, Hajjar RJ, Linke WA | title = Damped elastic recoil of the titin spring in myofibrils of human myocardium | journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. | volume = 100 | issue = 22 | pages = 12688–93 |date=October 2003 | pmid = 14563922 | pmc = 240679 | doi = 10.1073/pnas.2133733100 | url = | issn = |bibcode = 2003PNAS..10012688O }}</ref>

== ლიტერატურა ==
{{ქსე|6|482}}

==რესურსები ინტერნეტში==
*[http://www.sizes.com/units/atomic_mass_unit.htm atomic mass unit] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080115211624/http://www.sizes.com/units/atomic_mass_unit.htm |date=2008-01-15 }} at sizes.com

== სქოლიო ==
{{სქოლიო|2}}

{{სი ერთეულები}}

[[კატეგორია:მასის საზომი ერთეულები]]
[[კატეგორია:მეტროლოგია]]