იხილეთ წყარო გვერდისთვის დიდი აფეთქება

{{რჩეული}}
{{მოკლე აღწერა|კოსმოლოგიური მოდელი}}

[[File:CMB Timeline300 no WMAP GEO.jpeg|upright=1.5|thumb|alt=A model of the expanding universe opening up from the viewer's left, facing the viewer in a 3/4 pose.|სამყაროს გაფართოების ვიზუალური მოდელი, სადაც სივრცე, სამყაროს ჰიპოთეტური, არადაკვირვებადი ნაწილების ჩათვლით, წარმოდგენილია დროის მიხედვით განაწილებულ წრიულ სექციებად. მარცხნივ ჩანს დრამატული გაფართოება ინფლაციის ეპოქაში, ხოლო შუა ნაწილიდან გაფართოება აჩქარებულია.]]

'''დიდი აფეთქება''' ({{lang-en|Big Bang}}) ― [[სამყარო|დაკვირვებადი სამყაროს]] ყველაზე მიღებული [[კოსმოლოგია|კოსმოლოგიური]] მოდელი მისი არსებობის უადრესი პერიოდებიდან შემდგომი ევოლუციის ჩათვლით.{{sfn|Silk|2009|p=208}}{{sfn|Singh|2004|p=560|ps=. Book limited to 532 pages. Correct source page requested.}}<ref>{{cite web |url=https://map.gsfc.nasa.gov/universe/ |title=Cosmology: The Study of the Universe |author=NASA/WMAP Science Team |date=6 June 2011 |work=Universe 101: Big Bang Theory |publisher=[[NASA]] |location=Washington, D.C. |access-date=18 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629050256/https://map.gsfc.nasa.gov/universe/ |archive-date=29 June 2011 |url-status=live |quote=The second section discusses the classic tests of the Big Bang theory that make it so compelling as the most likely valid and accurate description of our universe.}}</ref> მოდელი აღწერს, თუ როგორ გაფართოვდა სამყარო მაღალი [[სიმკვრივე|სიმკვირივისა]] და [[ტემპერატურა|ტემპერატურის]] საწყისი მდგომარეობიდან<ref name="HTUW">{{cite serial |title=First Second of the Big Bang |url=https://www.sciencechannel.com/tv-shows/how-the-universe-works/full-episodes/first-second |series=[[How the Universe Works#Season 3 (2014)|How The Universe Works]] |last=Bridge |first=Mark (Director) |network=[[Science Channel]] |location=Silver Spring, MD |date=30 July 2014}}</ref> და გვთავაზობს დაკვირვებადი ფენომენების ფართო სპექტრის, მათ შორის, მსუბუქი ელემენტების გავრცელების, [[კოსმოსური მიკროტალღური ფონი|კოსმოსური მიკროტალღური ფონის (CMB)]] და სამყაროს ფართომასშტაბიანი სტრუქტურის ახსნას.

მნიშვნელოვანია, რომ დიდი აფეთქების თეორია თანხვედრაშია [[ჰაბლის კანონი|ჰაბლი–ლემეტრის კანონთან]] — რაც უფრო შორს არიან [[გალაქტიკა|გალაქტიკები]] [[დედამიწა|დედამიწიდან]], მით უფრო სწრაფად შორდებიან ისინი პლანეტას. თეორია, ფიზიკის დადგენილი კანონების გამოყენებით, ახდენს ამ დაკვირვების ექსტრაპოლაციას უკან დროში. ეს შედეგად იძლევა კოსმოსის ზრდად კონცენტრაციას, რასაც წინ უძღოდა [[გრავიტაციული სინგულარობა]], რომელშიც [[დრო|დროისა]] და [[სივრცე|სივრცის]] ცნებები მნიშვნელობას კარგავს (ე.წ. „დიდი აფეთქების“ სინგულარობა).<ref name="books.google.com">{{harvnb|Chow|2008|p=[https://books.google.com/books?id=fp9wrkMYHvMC&pg=PA211 211]}}</ref> სამყაროს გაფართოების სიჩქარის დეტალური გამოთვლების თანახმად, აღნიშნულ სინგულარობას ადგილი ჰქონდა დაახლოებით 13.8 მილიარდი წლის წინ, რაც, შესაბამისად, [[სამყაროს ასაკი|სამყაროს ასაკს]] წარმოადგენს.<ref name="esa">{{cite web | url=https://www.mpg.de/7044245/Planck_cmb_universe |title=Planck reveals an almost perfect universe | date=March 21, 2013 | publisher=Max-Planck-Gesellschaft | access-date=2020-11-17 }}</ref>

საწყისი გაფართოების (იგივე „დიდი აფეთქების“) შემდეგ სამყარო საკმარისად გაგრილდა, რათა შესაძლებელი გამხდარიყო [[სუბატომური ნაწილაკები|სუბატომური ნაწილაკების]], მოგვიანებით კი, [[ატომი|ატომების]] წარმოქმნა. ამ პირველადი [[ქიმიურ ელემენტთა პერიოდული სისტემა|ელემენტების]] ([[წყალბადი|წყალბადის]], შედარებით მცირე რაოდენობით კი [[ჰელიუმი|ჰელიუმის]] და [[ლითიუმი|ლითიუმის]]) გიგანტური ღრუბლები, მოგვიანებით, [[გრავიტაცია|გრავიტაციის]] ძალით, შეიკუმშა ადრეულ [[ვარსკვლავი|ვარსკვლავებად]] და გალაქტიკებად, რომელთა შთამომავლებზე დაკვირვება დღესაც შესაძლებელია. ამ პირველადი სამშენებლო მასალების გარდა, ასტრონომები აკვირდებიან უცნობი [[ბნელი მატერია|ბნელი მატერიის]] გრავიტაციულ გავლენებსაც, რომლებიც გალაქტიკების გარშემოა. სამყაროს გრავიტაციული პოტენციალის უდიდესი ნაწილი, სავარაუდოდ, სწორედ ამ ფორმით არსებობს. არაერთი დაკვირვება მიუთითებს, რომ ეს ზედმეტი გრავიტაციული პოტენციალი არაა წარმოქმნილი [[ბარიონული მატერია|ბარიონული მატერიის]] მიერ, როგორიცა ჩვეულებრივი ატომები. [[ზეახალი ვარსკვლავი|სუპერნოვების]] [[წითელი წანაცვლება|წითელი წანაცვლების]] გაზომვები მიუთითებს, რომ სამყაროს გაფართოების სიჩქარე იზრდება, რაც [[ბნელი ენერგია|ბნელი ენერგიის]] არსებობას მიეწერება.<ref name="peebles">{{cite journal|last1=Peebles|first1=P. J. E.|last2=Ratra|first2=Bharat|author-link2=Bharat Ratra|date=22 April 2003|title=The cosmological constant and dark energy|journal=[[Reviews of Modern Physics]]|volume=75|issue=2|pages=559–606|arxiv=astro-ph/0207347|bibcode=2003RvMP...75..559P|doi=10.1103/RevModPhys.75.559|author-link1=Jim Peebles|s2cid=118961123| issn = 0034-6861 }}</ref>

1927 წელს [[ჟორჟ ლემეტრი|ჟორჟ ლემეტრმა]] პირველად გამოთქვა მოსაზრება, რომ სამყაროს გაფართოების კვალს უკან დროში მივყავართ წარმოშობის ერთ წერტილამდე, რომელსაც თავად „პირველყოფილ ატომს“ უწოდებდა. 1929 წელს გალაქტიკების წითელი წანაცვლების ანალიზის შედეგად [[ედუინ ჰაბლი|ედვინ ჰაბლმა]] დაადასტურა, რომ გალაქტიკები მართლაც შორდებიან ერთმანეთს, რაც გაფართოებადი სამყაროს მნიშვნელოვანი დაკვირვებადი მტკიცებულება იყო. რამდენიმე ათწლეულის განმავლობაში სამეცნიერო საზოგადოება დაყოფილი იყო დიდი აფეთქების თეორიის და მისი მეტოქე, [[სტატიკური მოდელი|სტატიკური მოდელის]] ({{lang-en|steady-state model}}) მომხრეებად. ორივე მოდელი მოიცავს დაკვირვებადი გაფართოების ახსნას, თუმცა, სტატიკური მოდელი გულისხმობს უსასრულო (მარადიულ) სამყაროს, განსხვავებით დიდი აფეთქებისგან, რომელიც სამყაროს სასრულ ასაკს გვთავაზობს. 1964 წელს აღმოაჩინეს კოსმოსის მიკროტალღური ფონური რადიაცია, რამაც ბევრი კოსმოლოგი დაარწმუნა, რომ სტატიკური მოდელი მცდარი იყო,<ref>{{harvnb|Partridge|1995|p=[https://books.google.com/books?id=5G3wdV1IPE4C&pg=PR17 xvii]}}</ref> რადგანაც, მისგან განსხვავებით, დიდი აფეთქების მოდელი პროგნოზირებდა ერთგვაროვან ფონურ რადიაციას სამყაროს მასშტაბით, რაც გამოწვეული უნდა ყოფილიყო შორეულ წარსულში არსებული მაღალი ტემპერატურითა და სიმკვირივით. ამჟამად, დიდი აფეთქების თეორიას ემპირიულ მტკიცებულებათა ფართო სპექტრი უმაგრებს ზურგს და იგი თითქმის უნივერსალურად მიღებული მოდელია.<ref name="Kragh_1996">{{harvnb|Kragh|1996|p=[https://archive.org/details/cosmologycontrov00helg 319]}}: "At the same time that observations tipped the balance definitely in favor of relativistic big-bang theory, ..."</ref>

== მოდელის მახასიათებლები ==

დიდი აფეთქების თეორია მრავალი დაკვირვებადი ფენომენის ახსნას გვთავაზობს, მათ შორისაა მსუბუქი ქიმიური ელემენტების ფართო გავრცელება, კოსმოსური მიკროტალღური ფონი, დაკვირვებადი სამყაროს მასშტაბური სტრუქტურა და ჰაბლის კანონი.<ref name=Wright2009>{{cite web |url=http://www.astro.ucla.edu/~wright/cosmology_faq.html#BBevidence |url-status=live |title=Frequently Asked Questions in Cosmology: What is the evidence for the Big Bang? |last=Wright |first=Edward L. |author-link=Edward L. Wright |date=24 May 2013 |website=Ned Wright's Cosmology Tutorial |publisher=Division of Astronomy & Astrophysics, [[University of California, Los Angeles]] |location=Los Angeles |archive-url=https://web.archive.org/web/20130620105441/http://www.astro.ucla.edu/~wright/cosmology_faq.html |archive-date=20 June 2013 |access-date=25 November 2019}}</ref> თეორია ორ უმთავრეს დასკვნას ემყარება: ფიზიკური კანონების უნივერსალურობა და [[კოსმოლოგიური პრინციპი]]. ფიზიკის კანონების უნივერსალურობა [[ფარდობითობის ზოგადი თეორია|ზოგადი ფარდობითობის]] ერთ-ერთი ფუძემდებლური პრინციპია. კოსმოლოგიური პრინციპი კი ამტკიცებს, რომ ფართო მასშტაბებში სამყარო ჰომოგენური და იზოტროპულია – ერთნაირად გამოიყურება ყველა მიმართულებით ადგილმდებარეობის მიუხედავად.<ref name=Francis2018>{{cite book
 | title=Light after Dark I: Structures of the Sky
 | first=Charles | last=Francis
 | publisher=Troubador Publishing Ltd
 | date=2018 | isbn=9781785897122 | page=199
 | url=https://books.google.com/books?id=TVhiDAAAQBAJ&pg=PA199 }}</ref>

ეს მოსაზრებები, თავდაპირველად, დებულებების სახით იყო მიღებული, თუმცა, მოგვიანებით, განხორციელდა მათი ტესტირებაც. მაგალითად, პირველი დასკვნის დადასტურება შესაძლებელი გახდა დაკვირვებით, რომ სამყაროს არსებობის უდიდესი ნაწილის განმავლობაში ზომერფელდის მუდმივადან გადახრა არ აღემატებოდა 10<sup>−5</sup>-ს.<ref>{{cite journal |last1=Ivanchik |first1=Alexandre V. |last2=Potekhin |first2=Alexander Y. |last3=Varshalovich |first3=Dmitry A. |date=March 1999 |title=The fine-structure constant: a new observational limit on its cosmological variation and some theoretical consequences |journal=[[Astronomy & Astrophysics]] |volume=343 |issue=2 |pages=439–445 |arxiv=astro-ph/9810166 |bibcode=1999A&A...343..439I}}</ref> ასევე, ფარდობითობის ზოგადი თეორია შემოწმდა [[მზის სისტემა|მზის სისტემის]] მასშტაბით და დაკვირვებებით ბინარულ ვარსკვლავებზე.<ref>{{cite journal
 | title=Experimental Tests of General Relativity
 | last=Turyshev | first=Slava G.
 | journal=Annual Review of Nuclear and Particle Science
 | volume=58 | issue=1 | pages=207–248 | date=November 2008
 | arxiv=0806.1731 | bibcode=2008ARNPS..58..207T
 | doi=10.1146/annurev.nucl.58.020807.111839
| s2cid=119199160 }}</ref><ref>{{cite journal
 | title=Testing general relativity in cosmology
 | last=Ishak | first=Mustapha
 | journal=Living Reviews in Relativity
 | volume=22 | issue=1 | id=1 | pages=204 | date=December 2019
 | arxiv=1806.10122 | bibcode=2019LRR....22....1I 
 | doi=10.1007/s41114-018-0017-4
| pmid=30613193 | pmc=6299071 }}</ref>

=== სამყაროს გაფართოება ===

სამყაროს გაფართოება, რომელიც ასტრონომიული დაკვირვებების საფუძველზე მეოცე საუკუნის დასაწყისშივე დაასკვნეს, დიდი აფეთქების თეორიის უმნიშვნელოვანესი ელემენტია. მათემატიკურად, [[ფარდობითობის ზოგადი თეორია|ზოგადი ფარდობითობა]] [[სივრცე-დრო|სივრცე-დროს]] მეტრული ტენზორებით აღწერს, რაც განსაზღვრავს მანძილებს ახლომდებარე წერტილებს შორის. წერტილები, რომლებიც შეიძლება გალაქტიკებს, ვარსკვლავებს ან სხვა ობიექტებს წარმოადგენდეს, განსაზღვრულია კოორდინატთა ბადის გამოყენებით, რომელიც მთელს სივრცე-დროს მოიცავს. კოსმოლოგიური პრინციპი გულისხმობს, რომ მეტრული ტენზორი ჰომოგენური და იზოტროპული უნდა იყოს დიდ მასშტაბებში, რასაც პასუხობს ფრიდმანი–ლემეტრი–რობერტსონი–უოლკერის (FLRW) მეტრიკა. იგი შეიცავს მასშტაბის ფაქტორს, რომელიც აღწერს, თუ როგორ იცვლება სამყაროს ზომა დროის გასვლასთან ერთად. ეს საშუალებას იძლევა, არჩეული იქნას კოორდინატთა მოხერხებული სისტემა, რომელსაც თანამოძრავი კოორდინატები ({{lang-en|comoving coordinates}}) ეწოდება. ამ სისტემაში კოორდინატთა ბადე სამყაროსთან ერთად ფართოვდება და ობიექტები, რომლებიც მხოლოდ სამყაროს გაფართოების გამო მოძრაობენ, ბადეზე ადგილს არ იცვლიან. მათ შორის „კოორდინატული“ დისტანცია (თანამოძრავი დისტანცია) უცვლელი რჩება, მაშინ, როცა „ფიზიკური“ მანძილი ორ ასეთ თანამოძრავ წერტილს შორის იზრდება სამყაროს გაფართოების ფაქტორის პროპორციულად.<ref>{{harvnb|d'Inverno|1992|loc=chpt. 23}}</ref>

დიდი აფეთქება არ არის აფეთქება მატერიისა, რომელიც მოძრაობს გარეთ ცარიელი სივრცის შესავსებად. ფართოვდება თავად სივრცე, რის შედეგადაც იზრდება ფიზიკური მანძილი თანამოძრავ ობიექტებს შორის. სხვა სიტყვებით, დიდი აფეთქება არის არა აფეთქება '''''სივრცეში''''', არამედ თავად '''''სივრცის''''' გაფართოება.<ref name="HTUW"/> რადგანაც ფრიდმანი–ლემეტრი–რობერტსონი–უოლკერის მეტრიკა გულისხმობს [[მასა|მასისა]] და [[ენერგია|ენერგიის]] ერთგვაროვან განაწილებას, იგი ჩვენს სამყაროს მხოლოდ დიდ მასშტაბებში ესადაგება — ადგილობრივად კონცენტრირებული მატერია, როგორიცაა ჩვენი გალაქტიკა, არ ფართოვდება აუცილებლად იმავე სიჩქარით, რა სიჩქარითაც ფართოვდება მთლიანი სამყარო.<ref name="Davis_Lineweaver2004">{{cite journal |last1=Davis |first1=Tamara M. |author1-link=Tamara Davis |last2=Lineweaver |first2=Charles H. |date=31 March 2004 |title=Expanding Confusion: Common Misconceptions of Cosmological Horizons and the Superluminal Expansion of the Universe |journal=[[Publications of the Astronomical Society of Australia]] |volume=21 |issue=1 |pages=97–109 |arxiv=astro-ph/0310808 |bibcode=2004PASA...21...97D |doi=10.1071/as03040 |s2cid=13068122 }}</ref>

=== ჰორიზონტები ===

დიდი აფეთქების თეორიის მნიშვნელოვანი მახასიათებელია ნაწილაკების ჰორიზონტი. რამდენადაც სამყაროს განსაზღვრული ასაკი გააჩნია, ხოლო [[სინათლე|სინათლეს]] განსაზღვული [[სინათლის სიჩქარე|სიჩქარე]], შესაძლოა, არსებობდეს წარსული მოვლენები, რომელთა სინათლესაც ჯერ ჩვენამდე არ მოუღწევია. ეს აწესებს ზღვარს, ანუ „წარსულის ჰორიზონტს“, რაც გულისხმობს ყველაზე შორეულ დაკვირვებად ობიექტებს. საპირისპიროდ ამისა, რამდენადაც სივრცე ფართოვდება და უფრო შორეული ობიექტები უფრო სწრაფად გვშორდებიან, ჩვენგან წასული სინათლე, შესაძლოა, ვერასოდეს „დაეწიოს“ შორეულ ობიექტებს. ეს კი განსაზღვრავს „მომავლის ჰორიზონტს“, ზღვარს მოვლენებისა, რომლებზეც შეიძლება მომავალში გავლენა ვიქონიოთ. აღნიშნული ჰორიზონტების არსებობა დამოკიდებულია სამყაროს აღსაწერად გამოყენებულ ფრიდმანი–ლემეტრი–რობერტსონი–უოლკერის მოდელზე.<ref name="kolb_c3"/>

ძალიან ადრეული სამყაროს ჩვენეული გაგება მიუთითებს, რომ არსებობს წარსულის ჰორიზონტი, თუმცა, პრაქტიკაში, ჩვენი ხილვადობა ასევე შეზღუდულია ადრეული სამყაროს გაუმჭვირვალობითაც; ანუ ჩვენი ხილვადობა წარსულში გარკვეულ ზღვარს ვერ სცდება, მიუხედავად იმისა, რომ ჰორიზონტი სივრცეში გადაადგილდება. თუ სამყაროს გაფართოება აჩქარებას განაგრძობს, იარსებებს მომავლის ჰორიზონტიც.<ref name="kolb_c3">{{harvnb|Kolb|Turner|1988|loc=chpt. 3}}</ref>

=== თერმალიზაცია ===

ადრეულ სამყაროში ზოგიერთი პროცესი, სამყაროს გაფართოების სიჩქარესთან შედარებით, ზედმეტად ნელა მოხდა იმისთვის, რათა მიახლოებითი თერმოდინამიკური წონასწორობა მიღწეულიყო, სხვა პროცესები კი თერმალიზაციის მიღწევისთვის საკმარისად სწრაფად განვითარდა. პარამეტრი, რომელიც, ჩვეულებრივ, გამოიყენება იმის აღსაწერად, მიაღწია თუ არა ძალიან ადრეულ სამყაროში მიმდინარე კონკრეტულმა პროცესმა თერმულ წონასწორობას, არის ფარდობა პროცესის სიჩქარეს (როგორც წესი, ეს არის ნაწილაკების შეჯახების სიხშირე) და ჰაბლის პარამეტრს შორის. რაც უფრო დიდია ფარდობა, მით უფრო მეტი დრო ჰქონდათ ნაწილაკებს თერმალიზაციისთვის, ვიდრე ერთმანეთს ზედმეტად დაშორდებოდნენ.<ref>{{cite journal | last1=Enqvist | first1=K. | last2=Sirkka | first2=J. | date=September 1993 | title=Chemical equilibrium in QCD gas in the early universe | journal=Physics Letters B | volume=314 | issue=3–4 | pages=298–302 | doi=10.1016/0370-2693(93)91239-J | arxiv=hep-ph/9304273 | bibcode=1993PhLB..314..298E  | s2cid=119406262 }}</ref>

== ქრონოლოგია ==

დიდი აფეთქების თეორიის მიხედვით, სამყარო დასაწყისში ძალიან ცხელი და შეკუმშული იყო, მას შემდეგ კი ფართოვდება და გრილდება.

=== სინგულარობა ===

სამყაროს გაფართოების ექსტრაპოლაცია უკან დროში შედეგად იძლევა უსასრულო სიმკვრივესა და ტემპერატურას დროის განსაზღვრულ წერტილში.<ref name=Hawking_Ellis_1973>{{harvnb|Hawking|Ellis|1973}}</ref> ეს უჩვეულო მოვლენა, რომელიც გრავიტაციული სინგულარობის სახელითაა ცნობილი, მიუთითებს, რომ ამ რეჟიმში მოქმედი ფიზიკის კანონების აღსაწერად ზოგადი ფარდობითობა გამოუსადეგარია. მასზე დაფუძნებული მოდელები დამოუკიდებლად არ იძლევა საშუალებას, მოხდეს ექსტრაპოლაცია სინგულარობამდე და ისინი მხოლოდ [[პლანკის ეპოქა|პლანკის ეპოქის]] დასრულების შემდეგ ხდება ადეკვატური.<ref name="books.google.com"/>

„დიდი აფეთქება“ ზოგჯერ თავად ამ პირველყოფილ სინგულარობას ეწოდება,<ref>{{harvnb|Roos|2012|p=216}}: "This singularity is termed the Big Bang."</ref> თუმცა, ტერმინი, შესაძლოა უფრო ზოგადად, სამყაროს თავდაპირველ, ცხელ, მკვრივ ფაზას ეწოდოს.<ref>{{harvnb|Drees|1990|pp=[https://archive.org/details/beyondbigbangqua0000dree/page/223 223–224]}}</ref>{{refn|არ არსებობს კონსენსუსი იმასთან დაკავშირებით, თუ რამდენ ხანს გაგრძელდა დიდი აფეთქება. ზოგიერთი ავტორისთვის იგი მხოლოდ თავდაპირველ სინგულარობას აღნიშნავს, ხოლო ზოგისთვის — სამყაროს მთელს ისტორიას. როგორც წესი, ითვლება, რომ სულ მცირე, მოვლენები პირველი რამდენიმე წუთის განმავლობაში (რომლის დროსაც ჰელიუმი სინთეზირდა) „დიდი აფეთქების დროს“ მოხდა.|group=შენიშვნა}} ორივე შემთხვევაში, „დიდი აფეთქება“, როგორც მოვლენა, საუბარში გამოიყენება სამყაროს „დაბადების“ მნიშვნელობით, რადგან იგი წარმოადგენს მომენტს დროში, როდესაც დასტურდება, რომ სამყარომ დაიწყო არსებობა იმ რეჟიმში, რომელშიც ჩვენთვის ცნობილი ფიზიკის კანონები (კონკრეტულად კი, ზოგადი ფარდობითობა და [[ელემენტარული ნაწილაკების ფიზიკა|ნაწილაკების ფიზიკის]] სტანდარტული მოდელი) მუშაობს. დრო დიდი აფეთქებიდან დღემდე — იგივე „სამყაროს ასაკი“ — გამოთვლილია სამყაროს გაფართოების (Ia ტიპის სუპერნოვებზე დაყრდნობით), ასევე, კოსმოსური მიკროტალღური ფონის ტემპერატურული რხევების გაზომვების მიხედვით და შეადგენს 13.799 ± 0.021 მილიარდ წელს.<ref name="Planck 2015">{{cite journal |author=Planck Collaboration |date=October 2016 |title=''Planck'' 2015 results. XIII. Cosmological parameters |journal=[[Astronomy & Astrophysics]] |volume=594 |page=Article A13 |arxiv=1502.01589 |bibcode=2016A&A...594A..13P |doi=10.1051/0004-6361/201525830 |s2cid=119262962 }} (See Table 4, Age/Gyr, last column.)</ref>

მიუხედავად იმისა, რომ სამყარო ამ დროს უკიდურესად მკვრივი იყო — ბევრად უფრო მკვრივი, ვიდრე [[შავი ხვრელი|შავი ხვრელის]] წარმოქმნისთვისაა საჭირო — არ მომხდარა მისი კოლაფსი უკან, სინგულარობაში. [[გრავიტაციული კოლაფსი|გრავიტაციული კოლაფსის]] ზოგადად გამოყენებული გამოთვლები, ჩვეულებრივ, ემყარება მეტ-ნაკლებად მუდმივი ზომის მქონე ობიექტებს, როგორიცაა ვარსკვლავები და არ მიესადაგება სწრაფად გაფართოებად სივრცეს, როგორიც იყო დიდი აფეთქების შემთხვევაში. რადგანაც ახალგაზრდა სამყარო დაუყოვნებლივ არ კოლაფსირდა შავ ხვრელებად, სავარაუდოა, რომ მატერია ამ დროს ძალიან თანაბრად იყო გადანაწილებული და სიმკვრივის გრადიენტი უმცირესი იყო.<ref name=Musser2003>{{cite web | title=Why didn't all this matter immediately collapse into a black hole? | first=George | last=Musser | date=22 September 2003 | publisher=Scientific American | url=https://www.scientificamerican.com/article/according-to-the-big-bang/ | access-date=22 March 2020 }}</ref>

=== ინფლაცია და ბარიოგენეზი ===

დიდი აფეთქების პირველი ფაზები სპეკულაციის საგანია, რადგან მათ შესახებ ასტრონომიული მონაცემები ხელმისაწვდომი არ არის. ყველაზე გავრცელებული მოდელების მიხედვით, სამყარო ჰომოგენურად და იზოტროპულად იყო შევსებული მატერიით, ჰქონდა ძალიან მაღალი ენერგიის სიმკვრივე, უზარმაზარი ტემპერატურა და წნევა; ასევე, ფართოვდებოდა და გრილდებოდა ძალიან სწრაფად. პერიოდი 0-დან 10<sup>−43</sup> წამამდე, რომელსაც [[პლანკის ეპოქა]] ეწოდება, წარმოადგენდა ფაზას, რომელშიც ოთხი [[ფუნდამენტური ურთიერთქმედება]] — [[ელექტრომაგნეტიზმი|ელექტრომაგნიტური ურთიერთქმედება]], [[ძლიერი ურთიერთქმედება]], [[სუსტი ურთიერთქმედება]] და [[გრავიტაცია]] გაერთიანებული იყო.<ref name=":0">{{Cite book|editor1-last=Unruh |editor1-first=W.G. |editor2-last=Semenoff |editor2-first=G.W.|title=The early universe|url=https://archive.org/details/earlyuniverse0000nato |date=1988|publisher=Reidel|isbn=90-277-2619-1|oclc=905464231}}</ref> ამ დროს სამყაროს მასშტაბის სიგრძე ტოლი იყო [[პლანკის სიგრძე|პლანკის სიგრძისა]], {{val|1.6|e=-35|u=m}} და აქედან გამომდინარე, მისი ტემპერატურა იყო დაახლოებით 10<sup>32</sup>°C. ამ პირობებში ნაწილაკის კონცეფცია აზრს კარგავს. აღნიშნული პერიოდის გააზრებისათვის [[კვანტური გრავიტაცია|კვანტური გრავიტაციის]] თეორიის შემუშავებაა საჭირო.<ref name=Hawley_Holcomb_2005>{{cite book | title=Foundations of Modern Cosmology | first1=John F. | last1=Hawley | first2=Katherine A. | last2=Holcomb | date=July 7, 2005 | publisher=OUP Oxford | isbn=9780198530961 | page=355 | url=https://www.google.com/books/edition/Foundations_of_Modern_Cosmology/s5MUDAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&pg=PA355&printsec=frontcover }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.astro.ucla.edu/~wright/BBhistory.html|title=Brief History of the Universe|website=www.astro.ucla.edu|access-date=2020-04-28}}</ref> პლანკის ეპოქას მოჰყვა დიდი უნიფიკაციის ეპოქა, რომელიც 10<sup>−43</sup> წამზე დაიწყო, როცა გრავიტაცია სხვა ფუნდამენტურ ძალებს გამოეყო და სამყაროს ტემპერატურა დაეცა.<ref name=":0" />

გაფართოების დაახლოებით 10<sup>−37</sup> წამზე [[აგრეგატული მდგომარეობა|აგრეგატული მდგომარეობის]] ცვლილებამ გამოიწვია [[კოსმოსური ინფლაცია]], რომლის დროსაც სამყაროს ზომა ექსპონენციურად გაიზარდა, რაც არ იყო შეზღუდული სინათლის სიჩქარის მუდმივობით. ტემპერატურა დაახლოებით 100,000-ჯერ შემცირდა. მიკროსკოპული კვანტური რხევები, რომლებიც [[ჰაიზენბერგის განუსაზღვრელობის პრინციპი|ჰაიზენბერგის განუსაზღვრელობის პრინციპით]] იყო განპირობებული, საფუძვლად დაედო სამყაროს მასშტაბურ სტრუქტურას მომავალში.<ref name="Guth1998">{{harvnb|Guth|1998}}</ref> დაახლოებით 10<sup>−36</sup> წამზე იწყება ელექტროსუსტი ეპოქა, მას შემდეგ, რაც ძლიერი ურთიერთქმედება სხვა ძალებისგან განცალკევდა და გაერთიანებული დარჩა მხოლოდ სუსტი და ელექტრომაგნიტური ძალები.<ref name=":1">{{Cite web|url=http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/hbase/Astro/planck.html|title=Big Bang models back to Planck time|website=hyperphysics.phy-astr.gsu.edu|access-date=2020-04-28}}</ref>

ინფლაცია შეწყდა დაახლოებით 10<sup>−33</sup> და 10<sup>−32</sup> წამების მიჯნაზე, რა დროსაც სამყაროს მოცულობა სულ მცირე 10<sup>78</sup>-ჯერ იყო გაზრდილი. შემდეგ დაიწყო ხელახალი გაცხელება, ვიდრე სამყაროში დაგროვდა საკმარისი ტემპერატურა, რათა კვარკ–გლუონური პლაზმა და სხვა [[ელემენტარული ნაწილაკების ფიზიკა|ელემენტარული ნაწილაკები]] წარმოშობილიყო.<ref>{{cite magazine |last1=Schewe |first1=Phillip F. |last2=Stein |first2=Ben P. |date=20 April 2005 |title=An Ocean of Quarks |url=http://www.aip.org/pnu/2005/split/728-1.html |url-status=dead |magazine=Physics News Update |volume=728 |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050423224100/http://www.aip.org/pnu/2005/split/728-1.html |archive-date=23 April 2005 |access-date=30 November 2019 |accessdate=4 ივნისი 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20050423224100/http://www.aip.org/pnu/2005/split/728-1.html |archivedate=23 აპრილი 2005 }}</ref><ref>{{Cite journal|last=Høg|first=Erik|date=2014|title=Astrosociology: Interviews about an infinite universe|journal=Asian Journal of Physics|arxiv=1408.4795|bibcode=2014arXiv1408.4795H}}</ref> ტემპერატურა იმდენად მაღალი იყო, რომ ნაწილაკები ფარდობითი სიჩქარით მოძრაობდნენ, გამუდმებით იქმნებოდა ნაწილაკებისა და ანტინაწილაკების წყვილები, რომლებიც ერთმანეთთან შეჯახებით დაუყოვნებლივ ნადგურდებოდნენ.<ref name="HTUW" /> გარკვეულ მომენტში, უცნობი სახის რეაქციამ, რომელსაც [[ბარიოგენეზი]] ეწოდება, დაარღვია [[ბარიონული რიცხვი|ბარიონული რიცხვის]] შენახვის პრინციპი, რასაც მოჰყვა კვარკებისა და ლეპტონების ძალიან მცირე ზედმეტი რაოდენობის წარმოქმნა ანტიკვარკების და ანტილეპტონების რაოდენობასთან შედარებით, რისი შედეგიცაა მატერიის სიჭარბე ანტიმატერიასთან შედარებით ჩვენს სამყაროში.<ref name="kolb_c6">{{harvnb|Kolb|Turner|1988|loc=chpt. 6}}</ref>

=== გაგრილება ===

[[File:2MASS LSS chart-NEW Nasa.jpg|thumb|right|upright=1.25|მთლიანი ინფრაწითელი ცის პანორამული ხედი, რომელზეც ნაჩვენებია გალაქტიკების განაწილება [[ირმის ნახტომი|ირმის ნახტომის]] მიღმა. გალაქტიკების ფერთა კოდირება დამყარებულია მათ წითელ წანაცვლებაზე.|alt=A map of the universe, with specks and strands of light of different colors.]]

სამყაროს სიმკვრივე და შესაბამისად, ტემპერატურა, ვარდნას განაგრძობდა, რის გამოც ეცემოდა ცალკეული ნაწილაკების მახასიათებელი ენერგიაც. სიმეტრიის დარღვევამ აგრეგატული მდგომარეობის ცვლილებათა შედეგად მისცა ფუნდამენტურ ძალებს და ელემენტარული ნაწილაკების პარამეტრებს ამჟამინდელი ფორმა, ხოლო ელექტრომაგნიტური ძალა და სუსტი ურთიერთქმედება ერთმანეთს დაახლოებით 10<sup>−12</sup> წამზე გამოეყო.<ref name=":1" /><ref name="kolb_c7">{{harvnb|Kolb|Turner|1988|loc=chpt. 7}}</ref> დაახლოებით 10<sup>−11</sup> წამის ნიშნულიდან სურათი ნაკლებად სპეკულაციური ხდება, რადგან ამ დროს ნაწილაკების ენერგია მიუახლოვდა იმ ნიშნულებს, რომელთა მიღებაც ნაწილაკების ამაჩქარებლებშია შესაძლებელი. დაახლოებით 10<sup>−6</sup> წამზე კვარკებისა და გლუონების კომბინაციით წარმოიშვა [[ბარიონები]], როგორიცაა [[პროტონი|პროტონები]] და [[ნეიტრონი|ნეიტრონები]]. კვარკების მცირედმა სიჭარბემ ანტიკვარკებთან მიმართებაში გამოიწვია ბარიონების მცირედი სიჭარბე ანტიბარიონებთან შედარებით. ტემპერატურა უკვე აღარ იყო საკმარისად მაღალი პროტონებისა და ანტიპროტონების (ასევე, ნეიტრონებისა და ანტინეიტრონების) ახალი წყვილების წარმოქმნისათვის, რამაც გამოიწვია მასობრივი ანიჰილაცია, რის შემდეგაც გადარჩა მხოლოდ 1 ყოველი 10<sup>8</sup> მატერიალური ნაწილაკიდან და არცერთი მათი ანტინაწილაკებიდან.<ref>{{Cite web|last=Weenink|first=Jan|date=February 26, 2009|title=Baryogenesis|url=https://webspace.science.uu.nl/~proko101/JanGWeenink_bg3.pdf|publisher=Tomislav Prokopec}}</ref> მსგავსი პროცესი [[ელექტრონი|ელექტრონებისა]] და [[პოზიტრონი|პოზიტრონებისათვის]] დაახლოებით 1 წამზე განვითარდა. ამ ანიჰილაციების შემდეგ გადარჩენილი პროტონები, ნეიტრონები და ელექტრონები აღარ მოძრაობდნენ ფარდობითი სიჩქარეებით და სამყაროს ენერგიის სიმკვრივე ძირითადად [[ფოტონი|ფოტონებზე]] მოდიოდა (და მცირედით, [[ნეიტრინო|ნეიტრინოებზე]]).

გაფართოების დაწყებიდან რამდენიმე წუთის შემდეგ, როცა ტემპერატურა დაახლოებით მილიარდი [[კელვინი]] იყო, ხოლო სამყაროს სიმკვრივე დაახლოებით [[დედამიწის ატმოსფერო|დედამიწის ატმოსფეროს]] ამჟამინდელი სიმკვრივის ტოლი, ნეიტრონებისა და პროტონების კომბინაციით წარმოიქმნა სამყაროს პირველი, [[დეიტერიუმი|დეიტერიუმისა]] და ჰელიუმის ატომების [[ატომის ბირთვი|ბირთვები]]; პროცესი, რომელსაც დიდი აფეთქების [[ნუკლეოსინთეზი]] (BBN) ეწოდება.<ref name="kolb_c4"/> პროტონების უმეტესობამ დამოუკიდებლად, წყალბადის ბირთვების სახით განაგრძო არსებობა.<ref name="peacock_c9"/>

სამყაროს გაგრილებასთან ერთად მატერიის დარჩენილმა ენერგიის სიმკვრივემ გრავიტაციულად გადააჭარბა ფოტონების რადიაციას. დაახლოებით 379,000 წლის შემდეგ ელექტრონების და ბირთვების შეერთებით წარმოიქმნა პირველი ატომები (მეტწილად, წყალბადის), რომლებიც [[რადიაცია|რადიაციას]] გამოყოფდნენ. ეს რელიქტური გამოსხივება, რომელიც სამყაროში შეუფერხებლად გავრცელდა, ცნობილია, როგორც [[კოსმოსური მიკროტალღური ფონი|კოსმოსის მიკროტალღური ფონური რადიაცია]].<ref name="peacock_c9">{{harvnb|Peacock|1999|loc=chpt. 9}}</ref>

=== სტრუქტურების ჩამოყალიბება ===

[[File:WMAP2.jpg|thumb|right|ვილკინსონის მიკროტალღური ანიზოტროპული ზონდი (WMAP) აგროვებს მონაცემებს დიდი აფეთქების უკეთ შესასწავლად (მხატვრული გამოსახულება)]]

[[File:Heic1401a-Abell2744-20140107.jpg|thumb|left|upright|[[გალაქტიკური კლასტერი|გალაქტიკური გროვა]] Abell 2744 – სურათი [[ჰაბლის კოსმოსური ტელესკოპი|ჰაბლის კოსმოსური ტელესკოპის]] პროგრამიდან Frontier Fields.<ref name="NASA-20140107">{{cite web |url=https://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?release=2014-007 |url-status=live |title=NASA's Hubble and Spitzer Team up to Probe Faraway Galaxies |last1=Clavin |first1=Whitney |last2=Jenkins |first2=Ann |last3=Villard |first3=Ray |date=7 January 2014 |website=[[Jet Propulsion Laboratory]] |publisher=[[NASA]] |location=Washington, D.C. |archive-url=https://web.archive.org/web/20190903225105/https://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?release=2014-007 |archive-date=3 September 2019 |access-date=8 January 2014}}</ref>]]

ხანგრძლივი პერიოდის მანძილზე ერთგვაროვნად განაწილებული მატერიის შედარებით უფრო მკვრივმა რეგიონებმა გრავიტაციულად მიიზიდა ახლომდებარე მატერია, რის შედეგადაც მათი სიმკვრივე კიდევ უფრო გაიზარდა და წარმოიქმნა [[გაზის ღრუბელი|გაზის ღრუბლები]], [[ვარსკვლავი|ვარსკვლავები]], [[გალაქტიკა|გალაქტიკები]] და სხვა, დღეს დაკვირვებადი ასტრონომიული სტრუქტურები.<ref name="HTUW"/> ამ პროცესის დეტალები დამოკიდებულია სამყაროში არსებული მატერიის რაოდენობასა და ტიპზე. განიხილება მატერიის ოთხი შესაძლო ტიპი: ცივი ბნელი მატერია, თბილი ბნელი მატერია, ცხელი ბნელი მატერია და ბარიონული მატერია. ამჟამად ხელმისაწვდომი საუკეთესო გამოთვლები, რომელიც ვილკინსონის მიკროტალღური ანიზოტროპული ზონდის მონაცემებს ეყრდნობა, მიუთითებს, რომ არსებულ მონაცემებს ყველაზე კარგად ლამბდა-ცივი ბნელი მატერიის (ΛCDM) მოდელი შეესაბამება, რომლის მიხედვითაც ბნელი მატერია ცივი კატეგორიისაა (თბილი ბნელი მატერია ადრეული რეიონიზაციის გამო გამორიცხულია)<ref name="WMAP2003Spergel">{{cite journal |last1=Spergel |first1=David N. |author1-link=David Spergel |last2=Verde |first2=Licia |author2-link=Licia Verde |last3=Peiris |first3=Hiranya V. |author3-link=Hiranya Peiris |last4=Komatsu |first4=E. |last5=Nolta |first5=M. R. |last6=Bennett |first6=C. L. |last7=Halpern |first7=M. |last8=Hinshaw |first8=G. |last9=Jarosik |first9=N. |last10=Kogut |first10=A. |last11=Limon |first11=M. |last12=Meyer |first12=S. S. |last13=Page |first13=L. |last14=Tucker |first14=G. S. |last15=Weiland |first15=J. L. |last16=Wollack |first16=E. |last17=Wright |first17=E. L. |display-authors=3 |date=September 2003 |title=First-Year ''Wilkinson Microwave Anisotropy Probe (WMAP)'' Observations: Determination of Cosmological Parameters |journal=[[The Astrophysical Journal|The Astrophysical Journal Supplement Series]] |volume=148 |issue=1 |pages=175–194 |arxiv=astro-ph/0302209 |bibcode=2003ApJS..148..175S |doi=10.1086/377226 |s2cid=10794058}}</ref> და სამყაროს მატერია/ენერგიის სიმკვრივის დაახლოებით 23%-ს შეადგენს, მაშინ, როცა ბარიონული მატერიის წილი დაახლოებით 4.6%-ა.<ref name="wmap7year">{{cite journal |last1=Jarosik |first1=Norman |author1-link=Norman Jarosik |last2=Bennett |first2=Charles L. |author2-link=Charles L. Bennett |last3=Dunkley |first3=Jo |author3-link=Jo Dunkley |last4=Gold |first4=B. |last5=Greason |first5=M. R. |last6=Halpern |first6=M. |last7=Hill |first7=R. S. |last8=Hinshaw |first8=G. |last9=Kogut |first9=A. |last10=Komatsu |first10=E. |last11=Larson |first11=D. |last12=Limon |first12=M. |last13=Meyer |first13=S. S. |last14=Nolta |first14=M. R. |last15=Odegard |first15=N. |last16=Page |first16=L. |last17=Smith |first17=K. M. |last18=Spergel |first18=D. N. |last19=Tucker |first19=G. S. |last20=Weiland |first20=J. L. |last21=Wollack |first21=E. |last22=Wright |first22=E. L. |display-authors=3 |date=February 2011 |title=Seven-Year ''Wilkinson Microwave Anisotropy Probe (WMAP)'' Observations: Sky Maps, Systematic Errors, and Basic Results |url=https://lambda.gsfc.nasa.gov/product/map/dr4/pub_papers/sevenyear/basic_results/wmap_7yr_basic_results.pdf |url-status=live |journal=[[The Astrophysical Journal|The Astrophysical Journal Supplement Series]] |volume=192 |issue=2 |page=Article 14 |bibcode=2011ApJS..192...14J |arxiv=1001.4744 |doi=10.1088/0067-0049/192/2/14 |hdl=2152/43001 |s2cid=46171526 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190914181522/https://lambda.gsfc.nasa.gov/product/map/dr4/pub_papers/sevenyear/basic_results/wmap_7yr_basic_results.pdf |archive-date=14 September 2019 |access-date=2 December 2019}} (See Table 8.)</ref> ე.წ. „გავრცობილ მოდელში“, რომელშიც ცხელი ბნელი მატერია ნეიტრინოების სახითაა ნაგულისხმევი,<ref name="NYT-20200415">{{cite news |last=Overbye |first=Dennis |author-link=Dennis Overbye |title=Why The Big Bang Produced Something Rather Than Nothing - How did matter gain the edge over antimatter in the early universe? Maybe, just maybe, neutrinos. |url=https://www.nytimes.com/2020/04/15/science/physics-neutrino-antimatter-ichikawa-t2k.html |date=15 April 2020 |work=[[The New York Times]] |access-date=16 April 2020 }}</ref> თუ „ფიზიკური ბარიონული სიმკვრივე“ <math>\Omega _\text{b} h^2</math> დაახლოებით 0.023-ია (რომელიც განსხვავდება „ბარიონული სიმკვრივისგან“ <math>\Omega _\text{b}</math>, რაც მთლიანი მატერია/ენერგიის სიმკვრივის ნაწილია და უდრის დაახლოებით 0.046-ს), ხოლო შესაბამისი ცივი ბნელი მატერიის სიმკვრივე <math>\Omega _\text{c} h^2</math> დაახლოებით 0.11, მაშინ, შესაბამისი ნეიტრინოების სიმკვრივე <math>\Omega _\text{v} h^2</math> დაახლოებით 0.0062-ზე ნაკლები იქნება.<ref name="wmap7year" />

=== კოსმოსური აჩქარება ===

Ia ტიპის სუპერნოვების და კოსმოსური მიკროტალღური ფონის შესწავლის შედეგად მიღებული დამოუკიდებელი დასაბუთებები აჩვენებს, რომ დღევანდელ სამყაროში დომინირებს ამოუცნობი ტიპის ენერგია, რომელსაც [[ბნელი ენერგია]] ეწოდება და იგი, სავარაუდოდ, მთელს სამყაროს მოიცავს. დაკვირვებები მიუთითებს, რომ სამყაროს ამჟამინდელი ენერგიის სიმკვრივის 73% სწორედ ამ ფორმით არსებობს. როცა სამყარო ძალიან ახალგაზრდა იყო, სავარაუდოდ, იგი გაჯერებული იყო ბნელი ენერგიით, თუმცა, სივრცის სიმცირის და იმის გამო, რომ ყველაფერი ერთმანეთთან ძალზე ახლოს იყო, გრავიტაცია დომინირებდა და ამუხრუჭებდა გაფართოებას. თუმცა, საბოლოოდ, რამდენიმე მილიარდი წლის შემდეგ, მატერიის სიმკვრივის შემცირებამ ბნელი ენერგიის სიმკვრივესთან მიმართებით გამოიწვია სამყაროს გაფართოების თანდათანობითი აჩქარება.<ref name="peebles" />

ბნელი ენერგიის უმარტივესი ფორმულირება იქნებოდა კოსმოლოგიური მუდმივა აინშტაინის ზოგადი ფარდობითობის განტოლებების ფარგლებში, თუმცა, მისი შემადგენლობა და მექანიზმები უცნობია, ასევე, უცნობია მისი განტოლების დეტალები და მიმართება ნაწილაკების ფიზიკის სტანდარტულ მოდელთან, რაც დაკვირვებებისა და თეორიული შესწავლის საგანია.<ref name="peebles" />

ინფლაციის ეპოქის შემდგომი კოსმოსური ევოლუცია დაწვრილებით აღიწერება ΛCDM მოდელის საშუალებით, რომელიც დამოუკიდებლად იყენებს [[კვანტური მექანიკა|კვანტურ მექანიკას]] და ზოგად ფარდობითობას. ამჟამად, არ არსებობს რაიმე სახის მარტივად ტესტირებადი მოდელი, რომელსაც შეუძლია აღწეროს ვითარება დაახლოებით 10<sup>−15</sup> წამამდე პერიოდში.{{sfn|Manly|2011|loc=chpt. 7: "The Ultimate Free Lunch"{{page needed|date=January 2020}}}} სამყაროს ისტორიის ამ უადრესი ეპოქების ახსნა ფიზიკის გადაუჭრელ პრობლემათა შორის ერთ-ერთი უმთავრესია.

== ისტორია ==

=== ეტიმოლოგია ===

ტერმინი „დიდი აფეთქება“ პირველად ინგლისელმა ასტრონომმა, [[ფრედ ჰოილი|ფრედ ჰოილმა]] გამოიყენა 1949 წლის მარტში BBC-ს რადიოში საუბრის დროს,<ref>{{cite news |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |date=22 August 2001 |title='Big bang' astronomer dies |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/1503721.stm |url-status=live |department=Sci/Tech |work=[[BBC News]] |location=London |publisher=[[BBC]] |access-date=2 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190903152416/http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/1503721.stm |archive-date=3 September 2019}}</ref> სადაც მან თქვა: „ეს თეორიები ეფუძნებოდა ჰიპოთეზას, რომ მთელი მატერია სამყაროში შეიქმნა ერთი დიდი აფეთქებით კონკრეტულ დროს შორეულ წარსულში.“<ref>{{cite web |url=https://www.joh.cam.ac.uk/library/special_collections/hoyle/exhibition/radio/ |url-status=live |title=Hoyle on the Radio: Creating the 'Big Bang' |author=<!--Not stated--> |website=Fred Hoyle: An Online Exhibition |location=Cambridge, UK |publisher=[[St John's College, Cambridge|St John's College]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20140526084945/https://www.joh.cam.ac.uk/library/special_collections/hoyle/exhibition/radio/ |archive-date=26 May 2014 |access-date=2 December 2019}}</ref><ref name="Kragh2013">{{cite journal |last=Kragh |first=Helge |author-link=Helge Kragh |date=April 2013 |title=Big Bang: the etymology of a name |journal=[[Astronomy & Geophysics]] |volume=54 |issue=2 |pages=2.28–2.30 |doi=10.1093/astrogeo/att035 |bibcode=2013A&G....54b2.28K|doi-access=free }}</ref>

არსებობს გადმოცემა, რომ ჰოილმა, რომელიც ალტერნატიული, სტატიკური კოსმოლოგიური მოდელის მომხრე იყო, ეს შედარება დაცინვის მიზნით გამოიყენა,<ref>{{cite web |url=https://imagine.gsfc.nasa.gov/educators/programs/cosmictimes/online_edition/1955/hoyle.html |url-status=live |title=Hoyle Scoffs at 'Big Bang' Universe Theory |last=Mattson |first=Barbara (Project Leader) |date=8 December 2017 |website=Cosmic Times (hosted by Imagine the Universe!) |location=Greenbelt, MD |publisher=[[NASA]]: [[Goddard Space Flight Center#High Energy Astrophysics Science Archive Research Center|High Energy Astrophysics Science Archive Research Center]] |oclc=227004453 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180310172435/https://imagine.gsfc.nasa.gov/educators/programs/cosmictimes/online_edition/1955/hoyle.html |archive-date=10 March 2018 |access-date=2 December 2019}}</ref> თუმცა, ჰოილმა ეს ღიად უარყო და განაცხადა, რომ უბრალოდ, ნათელი სურათის დახატვა სურდა ორ მოდელს შორის განსხვავების ხაზგასასმელად.<ref name="Croswell1995_chpt9">{{harvnb|Croswell|1995|loc=chapter 9, page 113}}</ref><ref name="Mitton2011_p129">{{harvnb|Mitton|2011|p=[https://books.google.com/books?id=MWKQhXo2eaIC&pg=PA129#v=onepage&q&f=false 129]}}: "To create a picture in the mind of the listener, Hoyle had likened the explosive theory of the universe's origin to a 'big bang'."</ref>

=== თეორიის ჩამოყალიბება ===
{{მრავალი სურათი
| ზონა        = right
| მიმართულება = vertical
| სიგანე       = 200

| ფაილი1    = XDF-scale.jpg
| სიგანე1    = 
| ალტ1      = 
| წარწერა1   = XDF-ის ზომა მთვარის ზომასთან შედარებით. (''XDF'' არის პატარა კვადრატი მთვარის მარცხნივ და ქვემოთ). ამ კვადრატში მოქცეულია რამდენიმე ათასი გალაქტიკა, რომელთაგანაც თითოეული მილიარდობით ვარსკვლავისგან შედგება. 

| ფაილი2    = The Hubble eXtreme Deep Field.jpg
| სიგანე2    = 
| ალტ2      = 
| წარწერა2   = ''XDF''-ის 2012 წლის ხედი. თითოეული მანათობელი წერტილი წარმოადგენს გალაქტიკას. მათგან ზოგიერთი 13.2 მილიარდი წლის არის<ref name="Space-20120925">{{cite web |url=https://www.space.com/17755-farthest-universe-view-hubble-space-telescope.html |url-status=live |last=Moskowitz |first=Clara |date=25 September 2012 |title=Hubble Telescope Reveals Farthest View Into Universe Ever |website=[[Space.com]] |location=New York |publisher=[[Future plc]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20191012164808/https://www.space.com/17755-farthest-universe-view-hubble-space-telescope.html |archive-date=12 October 2019 |access-date=3 December 2019}}</ref> სამყარო, მიახლოებითი გამოთვლებით, 200 მილიარდ გალაქტიკას მოიცავს.

| ფაილი3    = XDF-separated.jpg
| სიგანე3    = 
| ალტ3      = 
| წარწერა3   = ''XDF''-ის სურათზე ნაჩვენებია ზრდასრული გალაქტიკები წინა ფონზე; თითქმის ზრდასრული გალაქტიკები 5-9 მილიარდი წლის ნიშნულზე; პროტოგალაქტიკები, განათებული ახალგაზრდა ვარსკვლავებით, 9 მილიარდიანი ნიშნულის უკან.

| სათაური       = '''''ჰაბლის ულტრა-ღრმა ველი ({{lang-en|Hubble eXtreme Deep Field (XDF)}}'''''
| სათაურის ზონა = center
| სათაურის ფონი = 
| ქვევით        = 
| ქვედა ზონა    = 
| ქვედა ფონი    = 
| ფონი          = 
}}

დიდი აფეთქების თეორიას საფუძვლად უდევს დაკვირვებები სამყაროს აგებულებაზე და თეორიული მოსაზრებები. 1912 წელს ვესტო სლიფერმა გაზომა ერთ-ერთი „სპირალური ნისლეულის“ (მოძველებული ტერმინი [[სპირალური გალაქტიკა|სპირალური გალაქტიკის]] აღსანიშნავად) [[დოპლერის ეფექტი|დოპლერის წანაცვლება]] და მალევე აღმოაჩინა, რომ ყველა ასეთი ნისლეული დედამიწას შორდებოდა. ამ ფაქტის კოსმოლოგიური მნიშვნელობა მან ვერ გაიაზრა, მეტიც, ამ დროს სერიოზული დებატები მიმდინარეობდა იმაზე, წარმოადგენდა თუ არა ეს ნისლეულები „კუნძულოვან სამყაროებს“ ირმის ნახტომის გარეთ.<ref>{{cite journal |last=Slipher |first=Vesto M. |author-link=Vesto Slipher |year=1913 |title=The Radial Velocity of the Andromeda Nebula |journal=[[Lowell Observatory Bulletin]] |volume=1 |pages=56–57 |bibcode=1913LowOB...2...56S}}</ref><ref>{{cite journal |last=Slipher |first=Vesto M. |author-link=Vesto Slipher |date=January 1915 |title=Spectrographic Observations of Nebulae |url=https://archive.org/details/sim_popular-astronomy_1915-01_23_1/page/21 |journal=[[Popular Astronomy (US magazine)|Popular Astronomy]] |volume=23 |pages=21–24 |bibcode=1915PA.....23...21S}}</ref> ათი წლის შემდეგ, რუსმა კოსმოლოგმა და მათემატიკოსმა, [[ალექსანდრე ფრიდმანი|ალექსანდრ ფრიდმანმა]] აინშტაინის განტოლებებიდან გამოიყვანა ე.წ. ფრიდმანის განტოლებები, რომლებმაც აჩვენა, რომ სტატიკური მოდელის საწინააღმდეგოდ, რომელსაც იმ პერიოდში თავად აინშტაინი უჭერდა მხარს, სამყარო, შესაძლოა, ფართოვდებოდა.<ref name=af1922>{{cite journal |last=Friedman |first=Alexander |author-link=Alexander Friedmann |date=December 1922 |title=Über die Krümmung des Raumes |journal=[[Zeitschrift für Physik]] |language=de |volume=10 |issue=1 |pages=377–386 |bibcode=1922ZPhy...10..377F |doi=10.1007/BF01332580 |s2cid=125190902 }}
*Translated in: {{cite journal |last=Friedmann |first=Alexander |author-link=Alexander Friedmann |date=December 1999 |title=On the Curvature of Space |url=https://archive.org/details/sim_general-relativity-and-gravitation_1999-12_31_12/page/1991 |journal=[[General Relativity and Gravitation]] |volume=31 |issue=12 |pages=1991–2000 |bibcode=1999GReGr..31.1991F |doi=10.1023/A:1026751225741 |s2cid=122950995 }}</ref>

1924 წელს ამერიკელი ასტრონომის, [[ედუინ ჰაბლი|ედუინ ჰაბლის]] მიერ უახლოეს სპირალურ გალაქტიკამდე გაზომილი მანძილის სიდიდემ დაადასტურა, რომ ეს სისტემები ნამდვილად გალაქტიკები იყო. იმავე წელს მან დაიწყო მანძილის ინდიკატორების ჩამოყალიბების რთული პროცესი, რომელიც ასტრონომიული მანძილების შკალის წინამორბედი იყო. ამისთვის იგი მაუნტ უილსონის ობსერვატორიაში არსებულ 2.5 მეტრიან ჰუკერის ტელესკოპს იყენებდა. ამან საშუალება მისცა, გამოეთვალა მანძილები სხვა გალაქტიკებამდეც, რომელთა წითელი წანაცვლება უკვე გაზომილი იყო (მეტწილად, სლიფერის მიერ). 1929 წელს ჰაბლმა აღმოაჩინა კორელაცია მანძილსა და რეცესიულ (დაშორების) სიჩქარეს შორის, რასაც ამჟამად [[ჰაბლის კანონი]] ეწოდება.<ref name="hubble">{{cite journal|last=Hubble|first=Edwin|author-link=Edwin Hubble|date=15 March 1929|title=A Relation Between Distance and Radial Velocity Among Extra-Galactic Nebulae|url=https://apod.nasa.gov/debate/1996/hub_1929.html|url-status=live|journal=[[Proceedings of the National Academy of Sciences]]|volume=15|issue=3|pages=168–173|bibcode=1929PNAS...15..168H|doi=10.1073/pnas.15.3.168|pmc=522427|pmid=16577160|archive-url=https://web.archive.org/web/20061001060258/https://apod.nasa.gov/debate/1996/hub_1929.html|archive-date=1 October 2006|access-date=28 November 2019}}</ref><ref name="christianson">{{harvnb|Christianson|1995}}</ref> ამ დროისათვის [[ჟორჟ ლემეტრი|ლემეტრს]], კოსმოლოგიურ პრინციპზე დაყრდნობით, უკვე ნეჩვენები ჰქონდა, რომ ეს მოსალოდნელი იყო.<ref name="peebles" />

1927 წელს ბელგიელმა ფიზიკოსმა და კათოლიკე მღვდელმა, ჟორჟ ლემეტრმა ფრიდმანის განტოლებები დამოუკიდებლად გამოიყვანა. მან გამოთქვა მოსაზრება, რომ გალაქტიკების რეცესია გამოწვეული იყო სამყაროს გაფართოებით.<ref name="gl1927">{{cite journal |last=Lemaître |first=Georges |author-link=Georges Lemaître |date=April 1927 |title=Un Univers homogène de masse constante et de rayon croissant rendant compte de la vitesse radiale des nébuleuses extra-galactiques |url=https://archive.org/details/B-001-004-204 |journal=Annales de la Société scientifique de Bruxelles |language=fr |volume=47 |pages=49–59 |bibcode=1927ASSB...47...49L }}
*Translated in: {{cite journal |last=Lemaître |first=Georges |author-link=Georges Lemaître |date=March 1931 |journal=[[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]] |volume=91 |issue=5 |pages=483–490 |title=A Homogeneous Universe of Constant Mass and Increasing Radius accounting for the Radial Velocity of Extra-galactic Nebulæ |bibcode=1931MNRAS..91..483L |doi=10.1093/mnras/91.5.483 |doi-access=free }}</ref> 1931 წელს ლემეტრი კიდევ უფრო შორს წავიდა და გამოთქვა მოსაზრება, რომ სამყაროს გაფართოება, თუ მის კვალს დროში უკან გავყვებოდით, ნიშნავდა, რომ წარსულში სამყარო უფრო პატარა იყო და რაც უფრო შორს წავიდოდით უკან დროში, მით უფრო მცირდებოდა ეს ზომა, ხოლო დროის გარკვეულ მომენტში სამყაროს მთელი მასა თავმოყრილი იქნებოდა ერთ წერტილში, „პირველყოფილ ატომში“, სადაც წარმოიშვა დროისა და სივრცის ქსოვილი.<ref>{{cite journal |last=Lemaître |first=Abbé Georges |author-link=Georges Lemaître |date=24 October 1931 |title=Contributions to a British Association Discussion on the Evolution of the Universe |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1931-10-24_128_3234/page/704 |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=128 |issue=3234 |pages=704–706 |bibcode=1931Natur.128..704L |doi=10.1038/128704a0 |s2cid=4028196}}</ref>

1920-იან და 30-იან წლებში თითქმის ყველა წამყვანი კოსმოლოგი მარადიული სტატიკური სამყაროს მოდელს ანიჭებდა უპირატესობას, რამდენიმე მათგანი კი გამოთქვამდა შენიშვნას, რომ დიდი აფეთქების თეორიით ნაგულისხმევი დროის დასაწყისი ფიზიკაში რელიგიური კონცეფციის შემოტანას ნიშნავდა, რაც სტატიკური მოდელის მომხრეებმა მოგვიანებითაც გაიმეორეს.<ref>{{harvnb|Kragh|1996}}</ref> ამ დამოკდებულებას აძლიერებდა ის ფაქტიც, რომ თეორიის ავტორი, ლემეტრი, [[კათოლიციზმი|კათოლიკე]] მღვდელი იყო.<ref name="WGBH1927">{{cite web |url=https://www.pbs.org/wgbh/aso/databank/entries/dp27bi.html |url-status=live |title=Big bang theory is introduced – 1927 |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |year=1998 |website=A Science Odyssey |publisher=[[WGBH-TV|WGBH Boston]] |location=Boston, MA |archive-url=https://web.archive.org/web/19990423033457/https://www.pbs.org/wgbh/aso/databank/entries/dp27bi.html |archive-date=23 April 1999 |access-date=31 July 2014}}</ref> ართურ ედინგტონი ეთანხმებოდა [[არისტოტელე|არისტოტელეს]], რომ სამყაროს არ გააჩნდა დასაწყისი დროში, ე.ი. „მატერია მარადიულია“. დროში დასაწყისის კონცეფცია მისთვის მიუღებელი იყო.<ref>{{cite journal |last=Eddington |first=Arthur S. |author-link=Arthur Eddington |date=21 March 1931 |title=The End of the World: from the Standpoint of Mathematical Physics |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1931-03-21_127_3203/page/447 |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=127 |issue=3203 |pages=447–453 |bibcode=1931Natur.127..447E |doi=10.1038/127447a0 |s2cid=4140648}}</ref><ref>{{cite journal |last=Appolloni |first=Simon |date=17 June 2011 |title='Repugnant', 'Not Repugnant at All': How the Respective Epistemic Attitudes of Georges Lemaitre and Sir Arthur Eddington Influenced How Each Approached the Idea of a Beginning of the Universe |url=https://journal.ibsu.edu.ge/index.php/ibsusj/article/view/180 |journal=IBSU Scientific Journal |volume=5 |issue=1 |pages=19–44}}</ref> თუმცა, ლემეტრი არ ეთანხმებოდა:

{{quote|თუ სამყარომ ერთი კვანტის სახით დაიწყო არსებობა, სივრცისა და დროის ცნებები დასაწყისში სრულიად უაზრო იქნებოდა. ისინი აზრიან მნიშვნელობას მხოლოდ მაშინ შეიძენდნენ, როცა თავდაპირველი კვანტა საკმარისი რაოდენობის კვანტებად დაიყოფოდა. თუ ეს მოსაზრება მართალია, მაშინ სამყარო ცოტა უფრო ადრე წარმოიშვა, ვიდრე სივრცე და დრო.<ref>{{cite journal |last=Lemaître |author-link=Georges Lemaître |first=Georges |date=9 May 1931 |title=The Beginning of the World from the Point of View of Quantum Theory |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1931-05-09_127_3210/page/706 |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=127 |issue=3210 |page=706 |bibcode=1931Natur.127..706L |doi=10.1038/127706b0 |s2cid=4089233 |issn=0028-0836|doi-access=free }}</ref>}}

1930-იან წლებში ჰაბლის დაკვირვებათა ახსნის მიზნით შემოთავაზებული იქნა რამდენიმე არასტანდარტული კოსმოლოგიური მოდელი, მათ შორის, მილნის მოდელი,<ref>{{harvnb|Milne|1935}}</ref> ციკლური მოდელი (თავდაპირველად ფრიდმანმა შემოიტანა, თუმცა, მას მხარს უჭერდნენ აინშტაინი და რიჩარდ ტოლმენი),<ref>{{harvnb|Tolman|1934}}</ref> ასევე, ფრიც ცვიკის დაღლილი სინათლის ჰიპოთეზა.<ref>{{cite journal |last=Zwicky |first=Fritz |author-link=Fritz Zwicky |date=15 October 1929 |title=On the Red Shift of Spectral Lines through Interstellar Space |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=15 |issue=10 |pages=773–779 |bibcode=1929PNAS...15..773Z |doi=10.1073/pnas.15.10.773 |pmc=522555 |pmid=16577237}}</ref>

II მსოფლიო ომის შემდეგ ორი განსხვავებული აზრი დომინირებდა. ერთი იყო ფრედ ჰოილის სტატიკური მოდელი, რომლის მიხედვითაც სამყაროს სავარაუდო გაფართოებასთან ერთად ახალი მატერია წარმოიქმნებოდა. ამ მოდელში სამყარო დროის ნებისმიერ მომენტში თითქმის უცვლელია.<ref>{{cite journal |last=Hoyle |first=Fred |author-link=Fred Hoyle |date=October 1948 |title=A New Model for the Expanding Universe |journal=[[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]] |volume=108 |issue=5 |pages=372–382 |bibcode=1948MNRAS.108..372H |doi=10.1093/mnras/108.5.372|doi-access=free }}</ref> მეორე იყო ლემეტრის დიდი აფეთქების თეორია. მას იცავდა და ავითარებდა ჯორჯ გამოვი, რომელმაც შემოიტანა დიდი აფეთქების ნუკლეოსინთეზი<ref>{{cite journal |last1=Alpher |first1=Ralph A. |author1-link=Ralph Asher Alpher |last2=Bethe |first2=Hans |author2-link=Hans Bethe |last3=Gamow |first3=George |author3-link=George Gamow |date=1 April 1948 |title=The Origin of Chemical Elements |url=https://archive.org/details/sim_physical-review_1948-04-01_73_7/page/803 |journal=[[Physical Review]] |volume=73 |issue=7 |pages=803–804 |bibcode=1948PhRv...73..803A |doi=10.1103/PhysRev.73.803 |pmid=18877094|doi-access=free }}</ref> და რომლის კოლეგებმა, რალფ ალფერმა და რობერტ ჰერმანმა, იწინასწარმეტყველეს კოსმოსური მიკროტალღური ფონი.<ref>{{cite journal |last1=Alpher |first1=Ralph A. |author1-link=Ralph Asher Alpher |last2=Herman |first2=Robert |author2-link=Robert Herman |date=13 November 1948 |title=Evolution of the Universe |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1948-11-13_162_4124/page/774 |journal=[[Nature (journal)|Nature]]  |volume=162 |issue=4124 |pages=774–775 |bibcode=1948Natur.162..774A |doi=10.1038/162774b0 |s2cid=4113488}}</ref> ირონიულია, რომ ფრაზა, რომლითაც ახლა ლემეტრის თეორიას მოიხსენიებენ, კერძოდ, „დიდი აფეთქება“ („this ''big bang'' idea“), პირველად სწორედ ჰოილმა გამოიყენა 1949 წლის მარტში, BBC-ს რადიოში საუბრის დროს.<ref name="Mitton2011_p129" /><ref name="Kragh2013" /> გარკვეულ პერიოდით სამეცნიერო საზოგადოების მხარდაჭერა ამ ორ მოდელს შორის იყოფოდა. საბოლოოდ, დაკვირვებითმა მტკიცებულებებმა დიდი აფეთქების თეორიის სისწორე დაასაბუთა. 1964 წელს კოსმოსური მიკროტალღური ფონის აღმოჩენამ საბოლოოდ დაამკვიდრა დიდი აფეთქება, როგორც სამყაროს წარმოშობისა და განვითარების საუკეთესო მოდელი.<ref name="penzias">{{cite journal |last1=Penzias |first1=Arno A. |author1-link=Arno Allan Penzias |last2=Wilson |first2=R. W. |author2-link=Robert Woodrow Wilson |date=July 1965 |title=A Measurement of Excess Antenna Temperature at 4080&nbsp;Mc/s |url=https://fermatslibrary.com/s/a-measurement-of-excess-antenna-temperature-at-4080-mc-s |url-status=live |journal=[[The Astrophysical Journal]] |volume=142 |pages=419–421 |bibcode=1965ApJ...142..419P |doi=10.1086/148307 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191014185903/https://fermatslibrary.com/s/a-measurement-of-excess-antenna-temperature-at-4080-mc-s |archive-date=14 October 2019 |access-date=5 December 2019}}</ref> კოსმოლოგიაში ამჟამად მიმდინარე სამეცნიერო მუშაობის დიდი ნაწილი ეძღვნება იმას, თუ როგორ წარმოიქმნება გალაქტიკები დიდი აფეთქების კონტექსტში, ასევე, სამყაროს ადრეული პერიოდების ფიზიკას და დაკვირვებით მიღებული ინფორმაციის მისადაგებას დიდი აფეთქების საბაზისო თეორიასთან.

1968 და 1970 წელს [[როჯერ პენროუზი|როჯერ პენროუზმა]], [[სტივენ ჰოკინგი|სტივენ ჰოკინგმა]] და [[ჯორჯ ელისი|ჯორჯ ელისმა]] გამოაქვეყნეს შრომები, რომლებშიც აჩვენეს, რომ დიდი აფეთქების რელატივისტური მოდელების პირველადი მდგომარეობა აუცილებლად მათემატიკური სინგულარობა უნდა ყოფილიყო.<ref>{{cite journal |last1=Hawking |first1=Stephen W. |author1-link=Stephen Hawking |last2=Ellis |first2=George F. R. |author2-link=George F. R. Ellis |date=April 1968 |title=The Cosmic Black-Body Radiation and the Existence of Singularities in our Universe |url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1968-04_152_1/page/25 |journal=[[The Astrophysical Journal]] |volume=152 |page=25 |bibcode=1968ApJ...152...25H |doi=10.1086/149520}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Hawking |first1=Stephen W. |author1-link=Stephen Hawking |last2=Penrose |first2=Roger |author2-link=Roger Penrose |date=27 January 1970 |title=The Singularities of Gravitational Collapse and Cosmology |volume=314 |issue=1519 |pages=529–548 |journal=[[Proceedings of the Royal Society A: Mathematical, Physical and Engineering Sciences]] |bibcode=1970RSPSA.314..529H |doi=10.1098/rspa.1970.0021|doi-access=free }}</ref> შემდეგ, 1970-იანი წლებიდან 1990-იან წლებამდე კოსმოლოგები დიდი აფეთქებით წარმოქმნილი სამყაროს თვისობრივ აღწერაზე და წამოჭრილი პრობლემების გადაწყვეტაზე მუშაობდნენ. 1981 წელს ალან გუთმა გარღვევა მოახდინა თეორეტიკულ მუშაობაში, გადაჭრა რა გარკვეული პრობლემები დიდი აფეთქების თეორიაში ადრეული სამყაროს საწყისი, სწრაფი გაფართოების ეპოქის შემოღებით, რომელსაც „ინფლაცია“ დაარქვა.<ref>{{cite journal |last=Guth |first=Alan |author-link=Alan Guth |date=15 January 1981 |title=Inflationary universe: A possible solution to the horizon and flatness problems |journal=[[Physical Review D]] |volume=23 |issue=2 |pages=347–356 |bibcode=1981PhRvD..23..347G |doi=10.1103/PhysRevD.23.347 |doi-access=free }}</ref> ამ ათწლეულების განმავლობაში კამათსა და უთანხმოებას კოსმოლოგიის ორი ძირითადი ამოცანა იწვევდა. პირველი იყო ჰაბლის მუდმივას ზუსტი მნიშვნელობები,<ref>{{cite journal |url=https://www.cfa.harvard.edu/~dfabricant/huchra/hubble/ |title=The Hubble Constant |last1=Huchra |first1=John P. |volume=256 |issue=5055 |pages=321–5 |author-link=John Huchra |year=2008 |journal=Science |archive-url=https://web.archive.org/web/20190930124013/https://www.cfa.harvard.edu/~dfabricant/huchra/hubble/ |archive-date=30 September 2019 |access-date=5 December 2019|pmid=17743107 |doi=10.1126/science.256.5055.321 |s2cid=206574821 }}</ref> ხოლო მეორე, სამყაროს მატერიის სიმკვრივე, რომელიც, ბნელი ენერგიის აღმოჩენამდე, სამყაროს საბოლოო ბედის მთავარ განმსაზღვრელ ფაქტორად ითვლებოდა.<ref>{{harvnb|Livio|2000|p=160}}</ref>

1990-იანი წლების შუაში გარკვეულ სფეროსებრ გროვებზე დაკვირვებამ, სავარაუდოდ, აჩვენა, რომ ისინი დაახლოებით 15 მილიარდი წლის იყო, რაც სამყაროს ასაკის მაშინდელ (და დღევანდელ) გაანგარიშებას არ ემთხვეოდა. მოგვიანებით, ეს პრობლემა გადაჭრა ახალმა კომპიუტერულმა სიმულაციებმა, რომლებიც ითვალისწინებდა მასის კარგვის ეფექტებს ვარსკვლავური ქარების გავლენით, რამაც აღნიშნული გროვების ბევრად უფრო ახალგაზრდა ასაკი აჩვენა.<ref>{{cite journal |last1=Navabi |first1=Ali Akbar |last2=Riazi |first2=Nematollah |date=March 2003 |title=Is the Age Problem Resolved? |journal=[[Journal of Astrophysics and Astronomy]] |volume=24 |issue=1–2 |pages=3–10 |bibcode=2003JApA...24....3N |doi=10.1007/BF03012187 |s2cid=123471347}}</ref> შეკითხვები იმაზე, თუ რამდენად ზუსტადაა გაზომილი სფეროსებრი გროვების ასაკი, კვლავ არსებობს. ისინი კოსმოლოგიისთვის განსაკუთრებული ინტერესის საგანს წარმოადგენენ, როგორც ერთ-ერთი უძველესი ობიექტები სამყაროში. 

1990-იანი წლების შემდეგ დიდი აფეთქების კოსმოლოგიამ მნიშვნელოვანი პროგრესი განიცადა, რაც შედეგია ტელესკოპების ტექნოლოგიის გაუმჯობესების და ასევე, ისეთი სატელიტებიდან მიღებული მონაცემებისა, როგორიცაა Cosmic Background Explorer (COBE),<ref name=cobe>{{cite journal |last1=Boggess |first1=Nancy W. |author2-last=Mather |author2-first=John C. |author2-link=John C. Mather |author3-last=Weiss |author3-first=Rainer |author3-link=Rainer Weiss |last4=Bennett |first4=C. L. |last5=Cheng |first5=E. S. |last6=Dwek |first6=E. |last7=Gulkis |first7=S. |last8=Hauser |first8=M. G. |last9=Janssen |first9=M. A. |last10=Kelsall |first10=T. |last11=Meyer |first11=S. S. |last12=Moseley |first12=S. H. |last13=Murdock |first13=T. L. |last14=Shafer |first14=R. A. |last15=Silverberg |first15=R. F. |last16=Smoot |first16=G. F. |last17=Wilkinson |first17=D. T. |last18=Wright |first18=E. L. |display-authors=3 |date=1 October 1992 |title=The COBE Mission: Its Design and Performance Two Years after the launch |url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1992-10-01_397_2/page/420 |journal=[[The Astrophysical Journal]] |volume=397 |pages=420–429 |bibcode=1992ApJ...397..420B |doi=10.1086/171797}}</ref> [[ჰაბლის კოსმოსური ტელესკოპი]] და უილკინსონის მიკროტალღური ანიზოტროპული ზონდი (WMAP).<ref name="wmap1year">{{cite journal |last1=Spergel |first1=David N. |author1-link=David Spergel |last2=Bean |first2=Rachel |author2-link=Rachel Bean |last3=Doré |first3=Olivier |author-link3=Olivier Doré |display-authors=etal |date=June 2007 |title=Three-Year ''Wilkinson Microwave Anisotropy Probe (WMAP)'' Observations: Implications for Cosmology |journal=[[The Astrophysical Journal Supplement Series]] |volume=170 |issue=2 |pages=377–408 |arxiv=astro-ph/0603449 |bibcode=2007ApJS..170..377S |doi=10.1086/513700 |s2cid=1386346}}</ref> კოსმოლოგებს, ამჟამად, დიდი აფეთქების მოდელის პარამეტრების საკმაოდ ზუსტი და სწორი მნიშვნელობები აქვთ, ასევე, გაკეთდა მოულოდნელი აღმოჩენა, რომ სამყაროს გაფართოების სიჩქარე, სავარაუდოდ, იმატებს.<ref>{{cite journal |last1=Reiss |first1=Adam G. |last2=Filippenko |first2=Alexei V. |last3=Challis |first3=Peter |last4=Clocchiatti |first4=Alejandro |last5=Diercks |first5=Alan |last6=Garnavich |first6=Peter M. |last7=Gilliland |first7=Ron L. |last8=Hogan |first8=Craig J. |last9=Jha |first9=Saurabh |last10=Kirshner |first10=Robert P. |last11=Leibundgut |first11=B. |last12=Phillips |first12=M. M. |last13=Reiss |first13=David |last14=Schmidt |first14=Brian P. |last15=Schommer |first15=Robert A. |last16=Smith |first16=R. Chris |last17=Spyromilio |first17=J. |last18=Stubbs |first18=Christopher |last19=Suntzeff |first19=Nicholas B. |last20=Tonry |first20=John |title=Observational Evidence from Supernovae for an Accelerating Universe and a Cosmological Constant |url=https://archive.org/details/sim_astronomical-journal_1998-09_116_3/page/1009 |date=1998 |work=[[The Astronomical Journal]] |volume=116 |issue=3 |pp=1009&ndash;1038 |doi=10.1086/300499 |arxiv=astro-ph/9805201}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Perlmutter |first1=S. |last2=Aldering |first2=G. |last3=Goldhaber |first3=G. |last4=Knop |first4=R.A. |last5=Nugent |first5=P. |last6=Castro |first6=P.G. |last7=Deustua |first7=S. |last8=Fabbro |first8=S. |last9=Goobar |first9=A. |last10=Groom |first10=D.E. |last11=Hook |first11=I.M. |last12=Kim |first12=A.G. |last13=Kim |first13=M.Y. |last14=Lee |first14=J.C. |last15=Nunes |first15=N.J. |last16=Pain |first16=R. |last17=Pennypacker |first17=C.R. |last18=Quimby |first18=R. |last19=Lidman |first19=C. |last20=Ellis |first20=R.S. |last21=Irwin |first21=M. |last22=McMahon |first22=R.G.  |last23=Ruiz-Lapuente |first23=P.  |last24=Walton  |first24=N.  |last25=Schaefer  |first25=B. |last26=Boyle |first26=B.J. |last27=Filippenko |first27=A.V. |last28=Matheson |first28=T. |last29=Fruchter |first29=A.S. |last30=Panagia |first30=N. |last31=Newberg |first31=H.J.M. |last32=Couch |first32=W.J.|date=1999 |title=Measurements of Omega and Lambda from 42 High-Redshift Supernovae |volume=517 |issue=2 |page=565&ndash;586 |journal=[[The Astrophysical Journal]] |arxiv=astro-ph/9812133 |doi=10.1086/307221}}</ref>

== მტკიცებულებები ==
{{Quote box
 |quote=„დიდი აფეთქების სურათი იმდენად მტკიცედაა გამყარებული მონაცემებით ყველა სფეროდან, რომ მისი ზოგადი მახასიათებლების მცდარობა ვერ დადგინდება.“
 |source=[[ლორენს კრაუსი]]<ref>{{harvnb|Krauss|2012|p=[https://archive.org/details/universefromnoth0000krau/page/118 118]}}</ref>
 |width=27%
 |align=right
 |style=padding:8px;
}}

დიდი აფეთქების თეორიის ყველაზე ადრეული და პირდაპირი დაკვირვებითი მტკიცებულებებია სამყაროს გაფართოება ჰაბლის კანონის მიხედვით (რაც ნაჩვენებია გალაქტიკების წითელი წანაცვლებით), კოსმოსური მიკროტალღური ფონის აღმოჩენა და გაზომვა, ასევე, დიდი აფეთქების ნუკლეოსინთეზის დროს წარმოქმნილი მსუბუქი ელემენტების ფარდობითი სიჭარბე სამყაროში. შედარებით გვიანდელი მტკიცებულებებია დაკვირვებები გალაქტიკების წარმოქმნასა და ევოლუციაზე და ფართომასშტაბიანი კოსმოსური სტრუქტურები.<ref>{{cite journal |last1=Gladders |first1=Michael D. |last2=Yee |first2=H. K. C. |last3=Majumdar |first3=Subhabrata |last4=Barrientos |first4=L. Felipe |last5=Hoekstra |first5=Henk |last6=Hall |first6=Patrick B. |last7=Infante |first7=Leopoldo |display-authors=3 |date=20 January 2007 |title=Cosmological Constraints from the Red-Sequence Cluster Survey |url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2007-01-20_655_1/page/128 |journal=[[The Astrophysical Journal]] |volume=655 |issue=1 |pages=128–134 |arxiv=astro-ph/0603588 |bibcode=2007ApJ...655..128G |doi=10.1086/509909 |s2cid=10855653}}</ref> ამათ დიდი აფეთქების თეორიის „ოთხ ბურჯს“ უწოდებენ ხოლმე.<ref>{{cite web |url=http://www.ctc.cam.ac.uk/outreach/origins/big_bang_four.php |url-status=live |title=The Four Pillars of the Standard Cosmology |editor-last=Shellard |editor-first=Paul |display-editors=etal |year=2012 |website=Outreach |publisher=[[Centre for Theoretical Cosmology]]; [[University of Cambridge]] |location=Cambridge, UK |archive-url=https://web.archive.org/web/20131102133646/http://www.ctc.cam.ac.uk/outreach/origins/big_bang_four.php |archive-date=2 November 2013 |access-date=6 December 2019}}
* From retired website: {{cite web |url=http://www.damtp.cam.ac.uk/user/gr/public/bb_pillars.html |url-status=dead |title=The Four Pillars of the Standard Cosmology |editor-last=Shellard |editor-first=Paul |display-editors=etal |year=2006 |website=Cambridge Relativity and Cosmology |publisher=University of Cambridge |location=Cambridge, UK |archive-url=https://web.archive.org/web/19980128054235/http://www.damtp.cam.ac.uk/user/gr/public/bb_pillars.html |archive-date=28 January 1998 |access-date=6 December 2019}}</ref>

დიდი აფეთქების ზუსტი მოდელები მოიცავს არაერთ ეგზოტიკურ ფიზიკურ ფენომენს, რომლებზე დაკვირვებაც დედამიწაზე არსებულ ლაბორატორიებში არ განხორციელებულა და ისინი არც ნაწილაკების ფიზიკის სტანდარტულ მოდელში შედის.<ref>{{cite web |url=https://www8.nationalacademies.org/astro2010/DetailFileDisplay.aspx?id=225 |url-status=live |title=Direct Searches for Dark Matter |last=Sadoulet |first=Bernard |author-link=Bernard Sadoulet |display-authors=etal |work=[[Astronomy and Astrophysics Decadal Survey|Astro2010: The Astronomy and Astrophysics Decadal Survey]] |publisher=[[National Academies Press]] on behalf of the [[National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine#Program units|National Research Council]] of the [[National Academy of Sciences]] |location=Washington, D.C. |type=white paper |format=PDF |oclc=850950122 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090413141208/https://www8.nationalacademies.org/astro2010/DetailFileDisplay.aspx?id=225 |archive-date=13 April 2009 |access-date=8 December 2019}}</ref> დარჩენილ გადაუწყვეტელ საკითხთა შორისაა ჰალოს კონცენტრაციის პრობლემა<ref name="Diemand2005" /> და ჯუჯა გალაქტიკების პრობლემა,<ref name="Martínez-Delgado" /> რომელიც ცივ ბნელ მატერიას უკავშირდება. ინტენსიური კვლევისა და ინტერესის საგანია ბნელი ენერგია, თუმცა, უცნობია, საერთოდ შესაძლებელი იქნება თუ არა მისი აღმოჩენა.<ref>{{cite journal |url=https://www8.nationalacademies.org/astro2010/DetailFileDisplay.aspx?id=243 |url-status=live |title=Whitepaper: For a Comprehensive Space-Based Dark Energy Mission |last=Cahn |first=Robert N. |volume=2010 |pages=35 |display-authors=etal |year=2009 |journal=[[Astronomy and Astrophysics Decadal Survey|Astro2010: The Astronomy and Astrophysics Decadal Survey, Science White Papers, no. 35]] |publisher=[[National Academies Press]] on behalf of the [[National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine#Program units|National Research Council]] of the [[National Academy of Sciences]] |location=Washington, D.C. |type=white paper |format=PDF |oclc=850950122 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110807103919/http://www8.nationalacademies.org/astro2010/DetailFileDisplay.aspx?id=243 |archive-date=7 August 2011 |access-date=8 December 2019|bibcode=2009astro2010S..35B}}</ref> ინფლაცია და ბარიოგენეზი დიდი აფეთქების მოდელის შედარებით სპეკულაციურ ნაწილებს წარმოადგენს. მათი სანდო რიცხობრივი განმარტება ჯერ არ არსებობს, რაც, ასევე, ფიზიკის გადაუჭრელ პრობლემათა შორისაა.

=== ჰაბლის კანონი და სამყაროს გაფართოება ===

შორეულ გალაქტიკებსა და [[კვაზარი|კვაზარებზე]] დაკვირვებამ აჩვენა, რომ მათგან წამოსული [[სინათლე]] უფრო გრძელი ტალღის სიგრძეებისკენაა გადანაცვლებული (წითელი წანაცვლება). ამის დანახვა შესაძლებელია შესაბამისი ობიექტის სიხშირეთა სპექტრზე დაკვირვებით, მისი გამოსხივებისა და შთანთქმის ხაზების [[სპექტროსკოპია|სპექტროსკოპიული]] სურათის შედარებით შესაბამისი ქიმიური ელემენტების ატომების სპექტრთან. ეს წითელი წანაცვლებანი ერთგვაროვნად იზოტროპულია და თანაბრად ახასიათებს დაკვირვებად ობიექტებს ყველა მიმართულებით. თუ ამ წანაცვლებებს დოპლერის წანაცვლებებად განვიხილავთ, შესაძლებელია ობიექტების რეცესიული სიჩქარის გამოანგარიშება. ასტრონომიული მანძილების შკალის გამოყენებით შესაძლებელია ზოგიერთ გალაქტიკამდე მანძილის გამოთვლაც. რეცესიული სიჩქარის და ამ მანძილების მიმართებით მიიღება წრფივი ფუნქცია, იგივე ჰაბლის კანონი: <ref name="hubble" />

<math>v = H_0D</math>,

სადაც
* <math>v</math> არის გალაქტიკის ან რომელიმე შორეული ობიექტის რეცესიული სიჩქარე,
* <math>D</math> არის თანამოძრავი მანძილი ამ ობიექტამდე, ხოლო
* <math>H_0</math> არის ჰაბლის მუდმივა, რომლის მნიშვნელობა ვილკინსონის მიკროტალღური ანიზოტროპული ზონდის მიერაა გამოანგარიშებული: {{val|70.4|+1.3|-1.4}} კმ/წმ/[[პარსეკი|მპს]].<ref name="wmap7year" />

ჰაბლის კანონს ორი შესაძლო ახსნა აქვს. ან ჩვენ გალაქტიკათა აფეთქების ცენტრში ვიმყოფებით — რაც, კოპერნიკის პრინციპის მიხედვით, შეუძლებელია, ან სამყარო ყველა მიმართულებით ფართოვდება. ზოგად ფარდობითობაზე დაყრდნობით ეს უნივერსალური გაფართოება იწინასწარმეტყველა ჯერ ფრიდმანმა (1922),<ref name=af1922 /> ხოლო შემდეგ ლემეტრმა (1927),<ref name=gl1927 /> ჯერ კიდევ ჰაბლის მიერ შესაბამისი დაკვირვებებისა და ანალიზის ჩატარებამდე. ეს მოვლენა ფრიდმანის, ლემეტრის, რობერტსონის და უოლკერის მიერ ჩამოყალიბებული დიდი აფეთქების თეორიის ქვაკუთხედად რჩება.

თეორია მოითხოვს, რომ ფუნქცია <math>v = HD</math> მართალი იყოს ყოველთვის, სადაც <math>D</math> თანამოძრავი დისტანციაა, ხოლო <math>v</math> რეცესიული სიჩქარე. <math>v</math>, <math>H</math>, და <math>D</math> სამყაროს გაფართოებასთან ერთად იცვლება, ამიტომაც გამოიყენება აღნიშვნა <math>H_0</math> ჰაბლის ამჟამინდელი „მუდმივას“ აღსანიშნავად. დაკვირვებად სამყაროსთან შედარებით ბევრად მცირე მანძილებისთვის ჰაბლის წითელი წანაცვლება შეიძლება განვიხილოთ, როგორც დოპლერის წანაცვლება, რომელიც შეესაბამება რეცესიულ სიჩქარეს <math>v</math>. თუმცა, იგი ნამდვილი დოპლერის წანაცვლება არაა, არამედ შედეგია სამყაროს გაფართოებისა სინათლის გამოსხივების და მისი შემჩნევის მომენტებს შორის.<ref name="peacock_c3">{{harvnb|Peacock|1999|loc=chpt. 3}}</ref>

ის, რომ სამყარო მეტრულად ფართოვდება, ნაჩვენებია კოსმოლოგიური პრინციპის და კოპერნიკის პრინციპის პირდაპირი დაკვირვებადი მტკიცებულებებით, რომლებსაც, ჰაბლის კანონთან ერთად, სხვაგვარი ახსნა არ გააჩნია. ასტრონომიული წითელი წანაცვლებები უკიდურესად იზოტროპული და ჰომოგენურია,<ref name="hubble" /> რაც ამყარებს კოსმოლოგიურ პრინციპს, რომ სამყარო ყველა მიმართულებით ერთნაირად გამოიყურება, რასაც თან ახლავს სხვა მრავალი მტკიცებულება. წითელი წანაცვლებები ჩვენგან დაშორებული ცენტრიდან მომდინარე აფეთქების შედეგი რომ იყოს, ისინი სხვადასხვა მიმართულებით სხვადასხვაგვარი იქნებოდა.

2000 წელს კოსმოსური მიკროტალღური ფონური რადიაციის ეფექტების გაზომვამ შორეული ასტროფიზიკური სისტემების დინამიკაზე დაადასტურა კოპერნიკის პრინციპი, რომ კოსმოლოგიური მასშტაბით დედამიწა ცენტრალურ ადგილას არ არის.<ref>{{cite journal |last1=Srianand |first1=Raghunathan |author1-link=Raghunathan Srianand |last2=Petitjean |first2=Patrick |last3=Ledoux |first3=Cédric |date=21 December 2000 |title=The cosmic microwave background radiation temperature at a redshift of 2.34 |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=408 |issue=6815 |pages=931–935 |arxiv=astro-ph/0012222 |bibcode=2000Natur.408..931S |doi=10.1038/35050020 |pmid=11140672 |s2cid=4313603 |lay-source=[[European Southern Observatory]] |lay-date=20 December 2000 |lay-url=https://www.eso.org/public/usa/news/eso0043/}}</ref> დიდი აფეთქების რადიაცია შესამჩნევად უფრო ცხელი იყო სამყაროს მასშტაბით ადრეულ პერიოდებში. კოსმოსური მიკროტალღური ფონის ერთგვაროვანი გაგრილება მილიარდობით წლის განმავლობაში აიხსნება მხოლოდ იმით, რომ სამყარო მეტრულ გაფართოებას განიცდის და გამორიცხავს შესაძლებლობას, რომ ჩვენ რაიმე აფეთქების ცენტრში, უნიკალურ პოზიციაზე ვიმყოფებით.

=== კოსმოსური მიკროტალღური ფონი ===
{{მთავარი|კოსმოსური მიკროტალღური ფონი}}

[[File:Cmbr.svg|thumb|left|კოსმოსური მიკროტალღური ფონის სპექტრი, რომელიც კოსმოსური ფონის შემსწავლელის (Cosmic Background Explorer, COBE) მიერაა გაზომილი, ყველაზე ზუსტად გაზომილ [[აბსოლუტურად შავი სხეული|შავი სხეულის]] სპექტრს წარმოადგენს ბუნებაში.<ref name="dpf99">{{cite conference |url=http://www.dpf99.library.ucla.edu/session9/white0910.pdf |url-status=live |title=Anisotropies in the CMB |last=White |first=Martin |year=1999 |conference=Division of Particles and Fields Conference 1999 (DPF '99) |conference-url=http://home.physics.ucla.edu/calendar/conferences/dpf99/ |editor1-last=Arisaka |editor1-first=Katsushi |editor2-last=Bern |editor2-first=Zvi |editor2-link=Zvi Bern |book-title=DPF 99: Proceedings of the Los Angeles Meeting |publisher=[[University of California, Los Angeles]] on behalf of the [[American Physical Society]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20170204083018/http://www.dpf99.library.ucla.edu/session9/white0910.pdf |archive-date=4 February 2017 |location=Los Angeles |id=Talk #9-10: The Cosmic Microwave Background |arxiv=astro-ph/9903232 |bibcode=1999dpf..conf.....W |oclc=43669022 |access-date=9 December 2019}}</ref>]]

1964 წელს [[არნო პენზიასი|არნო პენზიასმა]] და [[რობერტ უილსონი|რობერტ უილსონმა]] შემთხვევით აღმოაჩინეს კოსმოსის ფონური რადიაცია, ყველა მხრიდან მომდინარე სიგნალი მიკროტალღურ დიაპაზონში.<ref name="penzias" /> ეს აღმოჩენა მნიშვნელოვანი დადასტურება აღმოჩნდა დიდ აფეთქებასთან დაკავშირებით 1950 წლებში ალფერის, ჰერმანის და გამოვის მიერ გაკეთებული პროგნოზებისა. 1970-იან წლებში აღმოჩნდა, რომ აღნიშნული გამოსხივება ყველა მიმართულებით ემთხვევა [[აბსოლუტურად შავი სხეული|აბსოლუტურად შავი სხეულის]] სპექტრს. მას ახასიათებს წითელი წანაცვლება, რაც სამყაროს გაფართოებითაა გამოწვეული და დღეისათვის მისი მნიშვნელობაა დაახლოებით 2.725 [[კელვინი|K]]. ამ აღმოჩენებმა მტკიცებულებათა ბალანსი დიდი აფეთქების მოდელის სასარგებლოდ შეცვალა, ხოლო პენზიასმა და უილსონმა 1978 წელს [[ნობელის პრემია ფიზიკაში|ფიზიკაში ნობელის პრემია]] მიიღეს.

„უკანასკნელი გაფანტვის ზედაპირი“, რომელიც კოსმოსური მიკროტალღური ფონის გამოსხივებას ემთხვევა, „რეკომბინაციის“ ეპოქიდან ცოტა ხნის შემდეგ ჩნდება (რეკომბინაციის ეპოქაში ნეიტრალური წყალბადი სტაბილური გახდა). ამ მომენტამდე სამყარო შედგებოდა ფოტონ-ბარიონული პლაზმისგან, სადაც ფოტონები თავისუფლად დამუხტული ნაწილაკებიდან სწრაფად იფანტებოდნენ. დაახლოებით 372 ± 14 ათასი წლიდან<ref name="WMAP2003Spergel" /> ფოტონის თავისუფალი მოძრაობის საშუალო სიგრძემ პიკს მიაღწია და საკმარისად გრძელი გახდა იმისთვის, რომ დღემდე მოეღწია, რის შედეგადაც სამყარო გამჭვირვალე გახდა. 

[[File:WMAP 2012.png|thumb|upright=1.25|right|უილკინსონის მიკროტალღური ანიზოტროპული ზონდის (WMAP) მიერ გადაღებული კოსმოსური მიკროტალღური ფონის 9 წლიანი სურათი (2012).<ref name="arXiv-20121220">{{cite journal |last1=Bennett |first1=Charles L. |author1-link=Charles L. Bennett |last2=Larson |first2=Davin |last3=Weiland |first3=Janet L. |date=October 2013 |title=Nine-Year ''Wilkinson Microwave Anisotropy Probe (WMAP)'' Observations: Final Maps and Results |arxiv=1212.5225 |display-authors=etal |doi=10.1088/0067-0049/208/2/20 |volume=208 |issue=2 |page=Article 20 |journal=[[The Astrophysical Journal|The Astrophysical Journal Supplement Series]] |bibcode=2013ApJS..208...20B |s2cid=119271232}}</ref><ref name="Space-20121221">{{cite web |url=https://www.space.com/19027-universe-baby-picture-wmap.html |url-status=live |title=New 'Baby Picture' of Universe Unveiled |last=Gannon |first=Megan |date=21 December 2012 |website=[[Space.com]] |location=New York |publisher=[[Future plc]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20191029114309/https://www.space.com/19027-universe-baby-picture-wmap.html |archive-date=29 October 2019 |access-date=9 December 2019}}</ref> გამოსხივება იზოტროპულია დაახლოებით 1/100,000 ფარდობით.<ref>{{harvnb|Wright|2004|p=291}}</ref>]]

1989 წელს [[NASA|NASA-მ]] გაუშვა კოსმოსური ფონის შემსწავლელი (COBE), რომელმაც ორი მნიშვნელოვანი აღმოჩენა განახორციელა: 1990 წელს მაღალი სიზუსტის გაზომვებმა აჩვენა, რომ კოსმოსური მიკროტალღური ფონის სიხშირეთა სპექტრი თითქმის სრულყოფილი შავი სხეულის რადიაციაა და გადახრა თითქმის არ ახასიათებს (1/10<sup>4</sup> ფარდობით), ასევე, გაზომა რელიქტური ტემპერატურა — 2.726 K (უფრო გვიანდელმა გაზომვებმა ეს რიცხვი დააზუსტა — 2.7255 K). შემდეგ, 1992 წელს დამატებითმა გაზომვებმა გამოავლინა მცირედი რხევები (ანიზოტროპიები) ფონურ ტემპერატურაში, დაახლოებით 1/10<sup>5</sup> ფარდობით.<ref name="cobe" /> ჯონ მეიზერი და ჯორჯ სმუტი ამ კვლევების ხელმძღვანელობისთვის 2006 წელს ნობელის პრემიით დაჯილდოვდნენ.

შემდეგ ათწლეულში ფონური ანიზოტროპიების შესწავლა სხვადასხვა სახმელეთო და საჰაერო ექსპერიმენტებით გაგრძელდა. 2000–2001 წლებში რამდენიმე ექსპერიმენტმა, განსაკუთრებით კი ''BOOMERanG-მა'' ანიზოტროპიების კუთხური ზომების ანალიზის საფუძველზე აჩვენა, რომ სამყარო ფორმით თითქმის სრულიად ბრტყელია.<ref>{{cite journal |last1=Melchiorri |first1=Alessandro |last2=Ade |first2=Peter A.R. |last3=de Bernardis |first3=Paolo |display-authors=etal |date=20 June 2000 |title=A Measurement of Ω from the North American Test Flight of Boomerang |journal=[[The Astrophysical Journal|The Astrophysical Journal Letters]] |volume=536 |issue=2 |pages=L63–L66 |arxiv=astro-ph/9911445 |bibcode=2000ApJ...536L..63M |doi=10.1086/312744 |pmid=10859119|s2cid=27518923 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=de Bernardis |first1=Paolo |last2=Ade |first2=Peter A.R. |last3=Bock |first3=James J. |display-authors=etal |date=27 April 2000 |title=A Flat Universe from High-Resolution Maps of the Cosmic Microwave Background Radiation |url=https://spiral.imperial.ac.uk/bitstream/10044/1/60851/2/0004404v1.pdf |url-status=live |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=404 |issue=6781 |pages=955–959 |arxiv=astro-ph/0004404 |bibcode=2000Natur.404..955D |doi=10.1038/35010035 |pmid=10801117 |hdl=10044/1/60851 |s2cid=4412370 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190502001358/https://spiral.imperial.ac.uk/bitstream/10044/1/60851/2/0004404v1.pdf |archive-date=2 May 2019 |access-date=10 December 2019}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Miller |first1=Andre D. |last2=Caldwell |first2=Robert H. |last3=Devlin |first3=Mark Joseph |display-authors=etal |date=10 October 1999 |title=A Measurement of the Angular Power Spectrum of the Cosmic Microwave Background from l = 100 to 400 |journal=[[The Astrophysical Journal|The Astrophysical Journal Letters]] |volume=524 |issue=1 |pages=L1–L4 |arxiv=astro-ph/9906421 |bibcode=1999ApJ...524L...1M |doi=10.1086/312293 |s2cid=1924091 }}</ref>

2003 წლის დასაწყისში გამოქვეყნდა უილკინსონის მიკროტალღური ანიზოტროპული ზონდის კვლევათა პირველი შედეგები, რაც იმ დროისათვის რამდენიმე კოსმოლოგიური პარამეტრის უზუსტეს მნიშვნელობებს შეიცავდა. შედეგებმა კოსმოსური ინფლაციის რამდენიმე სპეციფიკური მოდელის უარყოფა გამოიწვია, თუმცა, თანხვედრაში იყო ინფლაციის ზოგად თეორიასთან.<ref name="wmap1year" /> 2009 წლის მაისში გაუშვეს „პლანკის“ კოსმოსური ზონდი. გარდა ამისა, მიმდინარეობს არაერთი სახმელეთო და საჰაერო ექსპერიმენტი.

=== პირველადი ელემენტების სიჭარბე ===

დიდი აფეთქების მოდელის საფუძველზე შესაძლებელია [[ჰელიუმი|ჰელიუმ-4]], ჰელიუმ-3, [[დეიტერიუმი|დეიტერიუმის]] და [[ლითიუმი|ლითიუმ-7]] [[იზოტოპები|იზოტოპების]] წილის გამოთვლა სამყაროში ჩვეულებრივი [[წყალბადი|წყალბადის]] რაოდენობასთან შეფარდებით.<ref name="kolb_c4"/> ფარდობითი სიჭარბე ემყარება მხოლოდ ერთ პარამეტრს ― ფოტონებისა და ბარიონების თანაფარდობას. მისი გამოთვლა შესაძლებელია კოსმოსური მიკროტალღური ფონის რხევების დეტალური სტრუქტურისგან დამოუკიდებლად. პროგნოზირებული თანაფარდობები (მასის და არა რიცხვის მიხედვით) არის დაახლოებით 0.25 (<chem>^4He/H</chem>), 10<sup>−3</sup> (<chem>^2H/H</chem>), 10<sup>−4</sup> (<chem>^3He/H</chem>) და 10<sup>−9</sup> (<chem>^7Li/H</chem>).<ref name="kolb_c4">{{harvnb|Kolb|Turner|1988|loc=chpt. 4}}</ref>

გაზომილი ფარდობები სულ მცირე, უხეშად ემთხვევა ფოტონ–ბარიონული თანაფარდობით პროგნოზირებულ მნიშვნელობებს. დამთხვევა ზუსტია დეიტერიუმისთვის, ახლოა, თუმცა, ფორმალურად განსხვავებული <chem>^4He</chem>-ისთვის და დაახლოებით ორჯერ ნაკლებია <chem>^7Li</chem>-ისთვის (ამ ანომალიას ლითიუმის კოსმოლოგიური პრობლემა ეწოდება); ბოლო ორ შემთხვევაში ადგილი აქვს მნიშვნელოვან სისტემურ ცდომილებებს. მიუხედავად ამისა, ზოგადი თანხვედრა დიდი აფეთქების ნუკლეოსინთეზის თეორიით პროგნოზირებულ სიჭარბესთან დიდი აფეთქების მოდელის ძლიერ მტკიცებულებას წარმოადგენს, რადგანაც დიდი აფეთქების თეორია ერთადერთი არსებული ახსნაა იმისა, თუ რატომაა მსუბუქი ელემენტები ჭარბად სამყაროში, ამასთან, შეუძლებელია დიდი აფეთქების თეორიის „მომართვა“ ისე, რომ ჰელიუმი 20–30%-ზე ბევრად მეტი ან ნაკლები რაოდენობით „აწარმოოს“.<ref>{{cite journal |last=Steigman |first=Gary |author-link=Gary Steigman |date=February 2006 |title=Primordial Nucleosynthesis: Successes And Challenges |journal=[[International Journal of Modern Physics E]] |volume=15 |issue=1 |pages=1–36 |arxiv=astro-ph/0511534 |bibcode=2006IJMPE..15....1S |doi=10.1142/S0218301306004028 |citeseerx=10.1.1.337.542 |s2cid=12188807}}</ref> მეტიც, არ არსებობს არავითარი ცხადი მიზეზი გარდა დიდი აფეთქებისა, თუ რატომ უნდა ყოფილიყო ახალგაზრდა სამყაროში (ე.ი. ვარსკვლავთა წარმოშობამდე, როგორც განსაზღვრულია ვარსკვლავური ნუკლეოსინთეზის პროდუქტებისგან თავისუფალი მატერიის შესწავლით) უფრო მეტი ჰელიუმი, ვიდრე დეიტერიუმი და უფრო მეტი დეიტერიუმი, ვიდრე <chem>^3He</chem>, თანაც, მუდმივი თანაფარდობით.<ref name="Ryden2003"/>{{rp|182–185}}

=== გალაქტიკების ევოლუცია და განაწილება ===

გალაქტიკებისა და კვაზარების მორფოლოგიაზე და განაწილებაზე დეტალური დაკვირვებების შედეგები თანხვედრაშია დიდი აფეთქების თეორიის ამჟამინდელ მდგომარეობასთან. დაკვირვებისა და თეორიის კომბინაცია მიუთითებს, რომ პირველი კვაზარები და გალაქტიკები დიდი აფეთქებიდან დაახლოებით ერთი მილიარდი წლის შემდეგ წარმოიქმნა, მას შემდეგ კი იქმნება უფრო დიდი სტრუქტურები, როგორიცაა გალაქტიკური გროვები და სუპერგროვები.<ref name="Bertschinger"/>

ვარსკვლავთა პოპულაციები ბერდება და განიცდის ევოლუციას, იმდენად, რომ შორეული გალაქტიკები (რომელთაც ვაკვირდებით იმ მდგომოარეობაში, რა მდგომარეობაშიც იყვნენ სამყაროს არსებობის ადრეულ ეტაპზე) ძლიერ განსხვავდებიან ახლომდებარე გალაქტიკებისგან (რომელთაც უფრო გვიანდელ მდგომარეობაში ვაკვირდებით). მეტიც, შედარებით გვიან ჩამოყალიბებული გალაქტიკები შესამჩნევად განსხვავდებიან მსგავს მანძილზე, მაგრამ დიდი აფეთქებიდან მალევე ჩამოყალიბებული გალაქტიკებისგან. ეს დაკვირვებები ძლიერი არგუმენტებია სტატიკური მოდელის საწინააღმდეგოდ. დაკვირვებები ვარსკვლავთა, გალაქტიკების და კვაზარების, ასევე, უფრო დიდი სტრუქტურების ფორმაციასა და განაწილებაზე კარგ თანხვედრაშია დიდი აფეთქების სიმულაციებთან და თეორიის დეტალების დაზუსტებაში მათ დიდი მნიშვნელობა აქვს.<ref name="Bertschinger">{{cite arXiv |last=Bertschinger |first=Edmund |author-link=Edmund Bertschinger |title=Cosmological Perturbation Theory and Structure Formation |eprint=astro-ph/0101009|date=2000}}</ref><ref>{{cite journal |last=Bertschinger |first=Edmund |author-link=Edmund Bertschinger |date=September 1998 |title=Simulations of Structure Formation in the Universe |journal=[[Annual Review of Astronomy and Astrophysics]] |volume=36 |issue=1 |pages=599–654 |bibcode=1998ARA&A..36..599B |doi=10.1146/annurev.astro.36.1.599 |s2cid=29015610 |url=http://pdfs.semanticscholar.org/ffc4/1045e433c10454ba32e811d25eafd3ac324f.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20190309060807/http://pdfs.semanticscholar.org/ffc4/1045e433c10454ba32e811d25eafd3ac324f.pdf |url-status=dead |archive-date=2019-03-09 |accessdate=2021-06-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190309060807/http://pdfs.semanticscholar.org/ffc4/1045e433c10454ba32e811d25eafd3ac324f.pdf |archivedate=2019-03-09 }}</ref>

=== პირველყოფილი გაზის ღრუბლები ===

[[File:PIA17993-DetectorsForInfantUniverseStudies-20140317.jpg|thumb|right|BICEP2 ტელესკოპის ფოკუსი მიკროსკოპის ქვეშ ― ასე ეძებენ პოლარიზაციას კოსმოსურ მიკროტალღურ ფონში.<ref name="BICEP2-2014">{{cite web |url=http://bicepkeck.org/bicep2_2014_release.html |url-status=live |title=BICEP2 March 2014 Results and Data Products |author=<!--Not stated--> |date=16 December 2014 |orig-year=Results originally released on 17 March 2014 |website=The BICEP and Keck Array CMB Experiments |publisher=[[Harvard Faculty of Arts and Sciences|FAS Research Computing]], [[Harvard University]] |location=Cambridge, MA |archive-url=https://web.archive.org/web/20140318190423/http://bicepkeck.org/ |archive-date=18 March 2014 |access-date=10 December 2019}}</ref><ref name="NASA-20140317">{{cite web |url=https://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?release=2014-082 |url-status=live |title=NASA Technology Views Birth of the Universe |last=Clavin |first=Whitney |date=17 March 2014 |website=[[Jet Propulsion Laboratory]] |publisher=[[NASA]] |location=Washington, D.C. |archive-url=https://web.archive.org/web/20191010183450/https://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?release=2014-082 |archive-date=10 October 2019 |access-date=10 December 2019}}</ref><ref name="NYT-20140317">{{cite news |last=Overbye |first=Dennis |author-link=Dennis Overbye |date=17 March 2014 |title=Space Ripples Reveal Big Bang's Smoking Gun |url=https://www.nytimes.com/2014/03/18/science/space/detection-of-waves-in-space-buttresses-landmark-theory-of-big-bang.html |url-status=live |url-access=registration |department=Space & Cosmos |newspaper=[[The New York Times]] |location=New York |issn=0362-4331 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140317154023/https://www.nytimes.com/2014/03/18/science/space/detection-of-waves-in-space-buttresses-landmark-theory-of-big-bang.html |archive-date=17 March 2014 |access-date=11 December 2019}} "A version of this article appears in print on March 18, 2014, Section A, Page 1 of the New York edition with the headline: Space Ripples Reveal Big Bang's Smoking Gun." The online version of this article was originally titled "Detection of Waves in Space Buttresses Landmark Theory of Big Bang".</ref><ref name="NYT-20140324">{{cite news |last=Overbye |first=Dennis |author-link=Dennis Overbye |date=24 March 2014 |title=Ripples From the Big Bang |url=https://www.nytimes.com/2014/03/25/science/space/ripples-from-the-big-bang.html |url-status=live |url-access=registration |department=Out There |newspaper=[[The New York Times]] |location=New York |issn=0362-4331 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140325015901/https://www.nytimes.com/2014/03/25/science/space/ripples-from-the-big-bang.html |archive-date=25 March 2014 |access-date=24 March 2014}} "A version of this article appears in print on March 25, 2014, Section D, Page 1 of the New York edition with the headline: Ripples From the Big Bang."</ref>]]

2011 წელს, შორეული კვაზარების სპექტრული ხაზების შესწავლისას, ასტრონომებმა აღმოაჩინეს, მათი შეფასებით, პირველყოფილი გაზის სუფთა ღრუბლები. ამ აღმოჩენამდე დაკვირვებული ყველა ასტრონომიული ობიექტი შეიცავდა მძიმე ელემენტებს, რომლებიც ვარსკვლავებში წარმოიშობა, გაზის ეს ორი ღრუბელი კი წყალბადზე და დეიტერიუმზე მძიმე არცერთ ელემენტს არ შეიცავს.<ref>{{cite journal |last1=Fumagalli |first1=Michele |last2=O'Meara |first2=John M. |last3=Prochaska |first3=J. Xavier |date=2 December 2011 |title=Detection of Pristine Gas Two Billion Years After the Big Bang |url=https://archive.org/details/sim_science_2011-12-02_334_6060/page/1245 |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=334 |issue=6060 |pages=1245–1249 |arxiv=1111.2334 |bibcode=2011Sci...334.1245F |doi=10.1126/science.1213581 |pmid=22075722 |s2cid=2434386}}</ref><ref>{{cite web |url=https://news.ucsc.edu/2011/11/pristine-gas.html |title=Astronomers find clouds of primordial gas from the early universe |last=Stephens |first=Tim |date=10 November 2011 |website=University News & Events |publisher=[[University of California, Santa Cruz]] |location=Santa Cruz, CA |archive-url=https://web.archive.org/web/20111114140012/https://news.ucsc.edu/2011/11/pristine-gas.html |archive-date=14 November 2011 |access-date=11 December 2019}}</ref> აქედან გამომდინარე, სავარაუდოა, რომ ისინი დიდი აფეთქებიდან პირველ რამდენიმე წუთში წარმოიქმნა, დიდი აფეთქების ნუკლეოსინთეზის დროს.

=== სხვა მტკიცებულებები ===

სამყაროს ასაკი, რომელიც გამონგარიშებულია ჰაბლის გაფართოების და კოსმოსური მიკროტალღური ფონის მიხედვით კარგ თანხვედრაშია სხვა გამოთვლებთან, რომლებიც ეყრდნობა უძველესი ვარსკვლავების ასაკს. ასაკი გაზომილია როგორც სფეროსებრ გროვებზე ვარსკვლავური ევოლუციის თეორიის მისადაგებით, ისე II პოპულაციის ინდივიდუალური ვარსკვლავების რადიომეტრული დათარიღებით.<ref>{{cite web |last=Perley |first=Daniel |date=21 February 2005 |url=https://astro.berkeley.edu/~dperley/univage/univage.html |url-status=dead |title=Determination of the Universe's Age, t<sub>o</sub> |publisher=Department of Astronomy, [[University of California, Berkeley]] |location=Berkeley, CA |archive-url=https://web.archive.org/web/20060911000604/https://astro.berkeley.edu/~dperley/univage/univage.html |archive-date=11 September 2006 |access-date=11 December 2019}}</ref> აღნიშნული მონაცემები თანხვედრაშია ასაკის გაანგარიშებასთან, რომელიც ეყრდნობა გაფართოვების გაზომვებს Ia ტიპის სუპერნოვების მიხედვით და ტემპერატურულ რხევებს კოსმოსურ მიკროტალღურ ფონში.<ref name="Planck 2015">{{cite journal |author=Planck Collaboration |date=October 2016 |title=''Planck'' 2015 results. XIII. Cosmological parameters |journal=[[Astronomy & Astrophysics]] |volume=594 |page=Article A13 |arxiv=1502.01589 |bibcode=2016A&A...594A..13P |doi=10.1051/0004-6361/201525830 |s2cid=119262962 }} (See Table 4, Age/Gyr, last column.)</ref> ამ დამოუკიდებელი გამოთვლების ურთიერთთანხვედრა მხარს უჭერს ლამბდა-ცივი ბნელი მატერიის (ΛCDM) მოდელს, რადგანაც ეს მოდელი გამოიყენება სამყაროს ასაკის დასაკავშირებლად სხვა პარამეტრებთან და ყველა გაანგარიშება ერთმანეთთან თანხვედრაშია. თუმცა, სამყაროს ადრეული პერიოდის ზოგიერთ ობიექტზე დაკვირვება (განსაკუთრებით, კვაზარი APM 08279+5255) წარმოშობს კითხვებს, თუ რამდენად ჰქონდათ ამ ობიექტებს საკმარისი დრო არსებული სახით ჩამოსაყალიბებლად ΛCDM მოდელში.<ref>Yang, R. J., & Zhang, S. N. (2010). The age problem in the ΛCDM model. Monthly Notices of the Royal Astronomical Society, 407(3), 1835-1841.</ref><ref>Yu, H., & Wang, F. Y. (2014). Reconciling the cosmic age problem in the $$ R_\mathrm {h}= ct $$ universe. The European Physical Journal C, 74(10), 3090.</ref>

პროგნოზი, რომ კოსმოსური მიკროტალღური ფონის ტემპერატურა წარსულში უფრო მაღალი უნდა ყოფილიყო, ექსპერიმენტულად დასტურდება ძალინ დაბალი ტემპერატურის შთამნთქმელი ხაზებით, რომლებიც მაღალი წითელი წანაცვლების მქონე გაზის ღრუბლებს ახასიათებს.<ref>{{cite journal |last1=Srianand |first1=Raghunathan |author1-link=Raghunathan Srianand |last2=Noterdaeme |first2=Pasquier |last3=Ledoux |first3=Cédric |last4=Petitjean |first4=Patrick |display-authors=3 |date=May 2008 |title=First detection of CO in a high-redshift damped Lyman-α system |journal=[[Astronomy & Astrophysics]] |volume=482 |issue=3 |pages=L39–L42 |bibcode=2008A&A...482L..39S |doi=10.1051/0004-6361:200809727|doi-access=free }}</ref> ეს პროგნოზი, ასევე, გულისხმობს, რომ სუნიაევ-ზელდოვიჩის ეფექტის (კოსმოსური მიკროტალღური ფონის ცვლილება გალაქტიკურ გროვებში მაღალი ენერგიის მქონე ელექტრონების გავლენით) ამპლიტუდა პირდაპირ არაა დამოკიდებული წითელ წანაცვლებაზე. დაკვირვებებმა ეს უხეშად დაადასტურა, თუმცა, აღნიშნული ეფექტი დიდად არის დამოკიდებული ინდივიდუალური გროვის თვისებებზე, რომლებიც დროთა განმავლობაში იცვლება, რის გამოც, ზუსტი გაზომვები რთულია.<ref>{{cite journal |last1=Avgoustidis |first1=Anastasios |last2=Luzzi |first2=Gemma |last3=Martins |first3=Carlos J.A.P. |last4=Monteiro |first4=Ana M.R.V.L. |display-authors=3 |date=14 February 2012 |title=Constraints on the CMB temperature-redshift dependence from SZ and distance measurements |arxiv=1112.1862|doi=10.1088/1475-7516/2012/02/013 |volume=2012 |issue=2 |page=Article 013 |journal=[[Journal of Cosmology and Astroparticle Physics]] |bibcode=2012JCAP...02..013A |citeseerx=10.1.1.758.6956 |s2cid=119261969}}</ref><ref>{{harvnb|Belušević|2008|p=[https://media.wiley.com/product_data/excerpt/42/35274076/3527407642.pdf 16]}}</ref>

=== მომავალი დაკვირვებები ===

მომავალში, გრავიტაციული ტალღების ობსერვატორიებს შეეძლებათ, დააფიქსირონ პირველყოფილი [[გრავიტაციული ტალღები]], ადრეული სამყაროს რელიქტი, რომელიც დიდი აფეთქებიდან ერთ წამზე ნაკლებ დროში წარმოიქმნა.<ref name="Ghosh">{{cite news |last=Ghosh |first=Pallab |author-link=Pallab Ghosh |date=11 February 2016 |title=Einstein's gravitational waves 'seen' from black holes|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-35524440 |url-status=live |department=Science & Environment |work=[[BBC News]] |location=London |publisher=[[BBC]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20160211235836/https://www.bbc.com/news/science-environment-35524440 |archive-date=11 February 2016 |access-date=13 April 2017}}</ref><ref name="Billings">{{cite magazine |last=Billings |first=Lee |date=12 February 2016 |title=The Future of Gravitational Wave Astronomy |url=https://www.scientificamerican.com/article/the-future-of-gravitational-wave-astronomy/ |url-status=live |magazine=[[Scientific American]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20160213012852/https://www.scientificamerican.com/article/the-future-of-gravitational-wave-astronomy/ |archive-date=13 February 2016 |access-date=13 April 2017}}</ref>

== პრობლემები და მონათესავე საკითხები ფიზიკაში ==

ისევე, როგორც ნებისმიერი თეორიის შემთხვევაში, დიდი აფეთქების თეორიის ჩამოყალიბებასთან ერთად წარმოიშვა არაერთი იდუმალებით მოცული საკითხი და პრობლემა. ამ ამოცანათა ნაწილი გადაჭრილია, ნაწილი კი პასუხს კვლავ ელოდება. ზოგიერთი პრობლემის შემოთავაზებულმა გადაწყვეტამ, თავის მხრივ, სხვა პრობლემური საკითხები გამოავლინა. მაგალითად, ჰორიზონტის პრობლემა, მაგნიტური მონოპოლის პრობლემა და სიბრტყელის პრობლემა, როგორც წესი, ინფლაციის თეორიით აიხსნება, თუმცა, თავად ინფლაციის თეორიის დეტალები გადაუწყვეტელია და ბევრი, მათ შორის ამ თეორიის ზოგიერთი ფუძემდებელი, თვლის, რომ იგი მცდარია.<ref>{{cite journal |last1=Earman |first1=John |author1-link=John Earman |last2=Mosterín |first2=Jesús |author2-link=Jesús Mosterín |date=March 1999 |title=A Critical Look at Inflationary Cosmology |url=https://archive.org/details/sim_philosophy-of-science_1999-03_66_1/page/1 |journal=[[Philosophy of Science (journal)|Philosophy of Science]] |volume=66 |issue=1 |pages=1–49 |doi=10.1086/392675 |jstor=188736|s2cid=120393154 }}</ref><ref>{{harvnb|Hawking|Israel|2010|pp=581–638|loc=chpt. 12: "Singularities and time-asymmetry" by [[Roger Penrose]].}}</ref><ref>{{harvnb|Penrose|1989}}</ref><ref>{{cite magazine |last=Steinhardt |first=Paul J. |author-link=Paul Steinhardt |date=April 2011 |title=The Inflation Debate: Is the theory at the heart of modern cosmology deeply flawed? |url=https://physics.princeton.edu/~steinh/0411036.pdf |url-status=live |magazine=[[Scientific American]] |doi=10.1038/scientificamerican0411-36 |volume=304 |issue=4 |pages=36–43 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191101165817/https://physics.princeton.edu/~steinh/0411036.pdf |archive-date=1 November 2019 |access-date=23 December 2019}}</ref> ქვემოთ მოცემულია ჩამონათვალი დიდი აფეთქების თეორიის იმ იდუმალი ასპექტებისა, რომლებიც კოსმოლოგებისა და ასტროფიზიკოსების ინტენსიური კვლევის საგანია.

=== ბარიონული ასიმეტრია ===

ჯერჯერობით, გაურკვეველია, რატომაა სამყაროში უფრო მეტი [[მატერია]], ვიდრე [[ანტიმატერია]].<ref name="kolb_c6"/> ზოგადად, მიიჩნევა, რომ როცა სამყარო ახალგაზრდა და ძალიან ცხელი იყო, იგი სტატისტიკური წონასწორობის მდგომარეობაში იმყოფებოდა და თანაბარი რაოდენობის ბარიონებსა და ანტიბარიონებს შეიცავდა. თუმცა, დაკვირვებები მიუთითებს, რომ სამყარო, მისი ყველაზე შორეული ნაწილების ჩათვლით, თითქმის მთლინად მატერიისგან შედგება. ასიმეტრიის ასახსნელად შემოთავაზებულია ჰიპოთეზა პროცესის შესახებ, რომელსაც ბარიოგენეზი ეწოდება. ბარიოგენეზისთვის აუცილებელია სახაროვის პირობების დაკმაყოფილება: ბარიონული რიცხვი არაა შენახული, C-სიმეტრია და CP-სიმეტრია ირღვევა და სამყარო გამოდის თერმოდინამიკური წონასწორობიდან.<ref name="sakharov">{{cite journal |last=Sakharov |first=Andrei D. |author-link=Andrei Sakharov |date=10 January 1967 |title=Нарушение ''СР''-инвариантности, ''С''-асимметрия и барионная асимметрия Вселенной |trans-title=Violation of ''CP''-invariance, ''C''-asymmetry and baryon asymmetry of the Universe |url=http://www.jetpletters.ac.ru/ps/808/article_12459.pdf |url-status=live |journal=[[Journal of Experimental and Theoretical Physics|Pis'ma v ZhETF]] |language=ru |volume=5 |issue=1 |pages=32–35 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180728190714/http://www.jetpletters.ac.ru/ps/808/article_12459.pdf |archive-date=28 July 2018 |accessdate=8 ივნისი 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180728190714/http://www.jetpletters.ac.ru/ps/808/article_12459.pdf |archivedate=28 ივლისი 2018 }}
* Translated in: {{cite journal |last=Sakharov |first=Andrei D. |author-link=Andrei Sakharov |date=10 January 1967 |title=Violation of CP Invariance, С Asymmetry, and Baryon Asymmetry of the Universe |url=http://www.jetpletters.ac.ru/ps/1643/article_25089.pdf |url-status=live |journal=[[Journal of Experimental and Theoretical Physics|JETP Letters]] |volume=5 |issue=1 |pages=24–27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191109163819/http://www.jetpletters.ac.ru/ps/1643/article_25089.pdf |archive-date=9 November 2019 |access-date=13 December 2019 |accessdate=8 ივნისი 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191109163819/http://www.jetpletters.ac.ru/ps/1643/article_25089.pdf |archivedate=9 ნოემბერი 2019 }}
** Reprinted in: {{harvnb|Kolb|Turner|1988|pp=371–373}}</ref> სტანდარტულ მოდელში ყველა ეს პირობა სრულდება, მაგრამ ამით გამოწვეული ეფექტები არასაკმარისად ძლიერია, რათა ამჟამინდელი ბარიონული ასიმეტრია ახსნას.

=== ბნელი ენერგია ===

Ia ტიპის სუპერნოვების წითელი წანაცვლებისა და მათი [[ვარსკვლავიერი სიდიდე|ვარსკვლავიერი სიდიდეების]] შედარება აჩვენებს, რომ სამყაროს გაფართოება მისი არსებობის დაახლოებით შუა პერიოდის შემდეგ აჩქარებას განიცდის. ამ აჩქარების ასახსნელად ფარდობითობის ზოგადი თეორია მოითხოვს, რომ სამყაროში არსებული ენერგიის დიდი ნაწილი შედგებოდეს დიდი უარყოფითი წნევის მქონე კომპონენტისგან, რომელსაც „ბნელი ენერგია“ ეწოდება.<ref name="peebles" />

ბნელი ენერგია, მიუხედავად იმისა, რომ სპეკულაციურია, ბევრ კითხვაზე იძლევა პასუხს. კოსმოსური მიკროტალღური ფონის გაზომვები მიუთითებს, რომ სამყარო თითქმის ბრტყელია, რაც ნიშნავს, რომ ზოგადი ფარდობითობის თანახმად მას თითქმის კრიტიკული მასის/ენერგიის სიმკვრივე უნდა გააჩნდეს. თუმცა, სამყაროს მასის სიმკვრივე, რომელიც მისი გრავიტაციული კლასტერიზაციის საშუალებით გაიზომება, ამ კრიტიკული სიდიდის მხოლოდ 30%-ს შეადგენს.<ref name="peebles" /> რამდენადაც, თეორიის თანახმად, ბნელ ენერგიას ჩვეულებრივი კლასტერიზაცია არ ახასიათებს, იგი „ნაკლული“ სიმკვრივის ასახსენალად საუკეთესო პასუხია. ბნელი ენერგიის საშუალებით შესაძლებელია აიხსნას სამყაროს ზოგადი სიმრუდის ორი გეომეტრიული საზომი, ერთი გრავიტაციული ლინზირების სიხშირით,<ref>{{cite journal | title=Constraining dark energy from the abundance of weak gravitational lenses  | first1=Nevin N. | last1=Weinberg | first2=Marc | last2=Kamionkowski | journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society | volume=341 | issue=1 | date=May 2003 | pages=251–262 | bibcode=2003MNRAS.341..251W | arxiv=astro-ph/0210134 | doi=10.1046/j.1365-8711.2003.06421.x | s2cid=1193946 }}</ref> ხოლო მეორე დიდი ზომის სტრუქტურების დმახასიათებელი განაწილებით.

უარყოფითი წნევა [[ვაკუუმი|ვაკუუმის]] ენერგიის თვისებად ითვლება, თუმცა, ბნელი ენერგიის ბუნება და მისი არსებობის საკითხიც დიდი აფეთქების ყველაზე იდუმალ მხარედ რჩება. უილკინსონის მიკროტალღური ანიზოტროპული ზონდის მიერ 2008 წელს მიღებული შედეგები შეესაბამება სამყაროს, რომელიც შედგება 73% ბნელი ენერგიის, 23% ბნელი მატერიის, 4.6% ჩვეულებრივი მატერიის და 1%-ზე ნაკლები ნეიტრინოებისგან.<ref name="wmap7year" /> თეორიის მიხედვით, მატერიის ენერგიის სიმკვრივე სამყაროს გაფართოებასთან ერთად მცირდება, თუმცა, ბნელი ენერგიის სიმკვრივე იგივე (ან თითქმის იგივე) რჩება. მაშასადამე, წარსულში მატერია სამყაროს მთლიანი სიმკვრივის უფრო დიდ წილს შეადგენდა, ვიდრე დღეს, თუმცა, მისი წილი ამ სიმკვრივეში სამყაროს გაფართოებასთან ერთად, შორეულ მომავალში, კიდევ უფრო შემცირდება, ხოლო ბნელი ენერგია კიდევ უფრო დომინანტური გახდება.

ბნელი ენერგიის, როგორც სამყაროს შემადგენელი კომპონენტის ახსნა არაერთი თეორიით სცადეს, რომლებიც აინშტაინის კოსმოლოგიურ მუდმივასთან ერთად უფრო ეგზოტიკურ მოდელებსაც მოიცავენ, როგორიცაა კვინტესენცია და სხვა, მოდიფიცირებული გრავიტაციის სქემები.<ref>{{harvnb|Tanabashi, M.|2018|pp=[http://pdg.lbl.gov/2018/reviews/rpp2018-rev-dark-energy.pdf 406–413]|loc=chpt. 27: "Dark Energy" (Revised September 2017) by David H. Weinberg and Martin White.}}
*{{harvnb|Olive, K.A.|2014|pp=[http://pdg.lbl.gov/2014/reviews/rpp2014-rev-dark-energy.pdf 361–368]|loc=chpt. 26: "Dark Energy" (November 2013) by Michael J. Mortonson, David H. Weinberg, and Martin White.}} {{bibcode|2014arXiv1401.0046M}}</ref> კოსმოლოგიური მუდმივას პრობლემას ხშირად „ფიზიკის ყველაზე უხერხულ პრობლემას“ უწოდებენ. იგი შედეგია იმ სხვაობისა, რომელიც ბნელი ენერგიის გაზომილ სიმკვრივესა და ამ სიმკვრივის პლანკის ერთეულებით, ზედაპირულად პროგნოზირებულ სიდიდეს შორის არსებობს.<ref>{{cite journal |last1=Rugh |first1=Svend E. |last2=Zinkernagel |first2=Henrik |title=The quantum vacuum and the cosmological constant problem |pages=663–705 |volume=33 |issue=4 |date=December 2002 |journal=[[Studies in History and Philosophy of Science Part B]] |arxiv=hep-th/0012253 |bibcode=2002SHPMP..33..663R |doi=10.1016/S1355-2198(02)00033-3 |s2cid=9007190 }}</ref>

=== ბნელი მატერია ===

{{მთავარი|ბნელი მატერია}}

[[File:Proportion of Components Geo.jpg|thumb|right|upright=1.5|წრიული დიაგრამა, რომელიც სამყაროს სხვადასხვა შემადგენელი კომპონენტის წილობრივ სიდიდეებს აჩვენებს {{spaced ndash}} დაახლოებით 95% ბნელი მატერია და ბნელი ენერგიაა.]]

1970-იან და 1980-იან წლებში სხვადასხვა დაკვირვებამ აჩვენა, რომ გალაქტიკების შიგნით და მათ შორის არსებული გრავიტაციის სიძლიერის ასახსნელად საკმარისი რაოდენობის ხილული მატერია არ არსებობს. ამან წარმოშვა მოსაზრება, რომ სამყაროში არსებული მატერიის 90% წარმოადგენს [[ბნელი მატერია|ბნელ მატერიას]], რომელიც არ გამოყოფს სინათლეს და არ ურთიერთქმედებს ჩვეულებრივ ბარიონულ მატერიასთან. გარდა ამისა, დასკვნა, რომ სამყარო, მეტწილად, ჩვეულბრივი მატერიისგან შედგება, იწვევდა პროგნოზებს, რომლებიც ძლიერ განსხვავდებოდა არსებული დაკვირვებებით მიღებული შედეგებისგან. მაგალითად, დღევანდელი სამყარო ბევრად უფრო მცირე რაოდენობის დეიტერიუმს შეიცავს, ვიდრე ეს ბნელი მატერიის გარეშე იქნებოდა შესაძლებელი. ბნელი მატერია ყოველთვის დავის საგანი იყო, თუმცა, მასზე მიუთითებს არაერთი დაკვირვება: ანიზოტროპიები კოსმოსურ მიკროტალღურ ფონში, გადახრები გალაქტიკური გროვების სიჩქარეებში, დიდი ზომის სტრუქტურების განაწილება, გრავიტაციული ლინზირების კვლევები და გალაქტიკური გროვების [[რენტგენული გამოსხივება|რენტგენული]] გაზომვები.<ref>{{cite web |url=http://pages.astronomy.ua.edu/keel/galaxies/darkmatter.html |url-status=live |last=Keel |first=William C. |date=October 2009 |orig-year=Last changes: February 2015 |title=Dark Matter |website=Bill Keel's Lecture Notes - Galaxies and the Universe |archive-url=https://web.archive.org/web/20190503112916/http://pages.astronomy.ua.edu/keel/galaxies/darkmatter.html |archive-date=3 May 2019 |access-date=15 December 2019}}</ref>

ბნელი მატერიის არაპირდაპირი მტკიცებულება სხვა ტიპის მატერიაზე მისი გრავიტაციული გავლენიდან მომდინარეობს, რადგანაც ბნელი მატერიის რაიმე ნაწილაკზე დაკვირვება ლაბორატორიაში არასოდეს მომხდარა. ნაწილაკების ფიზიკაში ბნელი მატერიის ნაწილაკების კანდიდატურების რამდენიმე ვერსია არსებობს და რამდენიმე პროექტი, რომელიც მათ დაფიქსირებას ისახავს მიზნად, ამჟამადაც მიმდინარეობს.<ref name="pdg">{{harvnb|Tanabashi, M.|2018|pp=[http://pdg.lbl.gov/2018/reviews/rpp2018-rev-dark-matter.pdf 396–405]|loc=chpt. 26: "Dark Matter" (Revised September 2017) by Manuel Drees and Gilles Gerbier.}}
*{{harvnb|Yao, W.-M.|2006|pp=[http://pdg.lbl.gov/2006/reviews/darkmatrpp.pdf 233–237]|loc=chpt. 22: "Dark Matter" (September 2003) by Manuel Drees and Gilles Gerbier.}}</ref>

გარდა ამისა, არსებობს რამდენიმე პრობლემა, რომელიც ამჟამად მიღებულ ცივი ბნელი მატერიის მოდელში არსებობს, მათ შორისაა [[ჯუჯა გალაქტიკა|ჯუჯა გალაქტიკების]] პრობლემა<ref name="Martínez-Delgado">{{Cite book |arxiv= 1009.4505|last1 = Bullock|first1 = James S.|title = Local Group Cosmology|chapter= Notes on the Missing Satellites Problem |pages = 95–122|year = 2010 |doi=10.1017/CBO9781139152303.004|isbn = 9781139152303|s2cid = 119270708|editor1-last = Martinez-Delgado|editor1-first = David|editor2-last = Mediavilla|editor2-first = Evencio}}</ref> და ჰალოს კონცენტრაციის პრობლემა.<ref name="Diemand2005">{{cite journal |last1=Diemand |first1=Jürg |last2=Zemp |first2=Marcel |last3=Moore |first3=Ben |last4=Stadel |first4=Joachim |last5=Carollo |first5=C. Marcella |author-link5=C. Marcella Carollo |date=December 2005 |title=Cusps in cold dark matter haloes |journal=[[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]] |volume=364 |issue=2 |pages=665–673 |arxiv=astro-ph/0504215 |bibcode=2005MNRAS.364..665D |doi=10.1111/j.1365-2966.2005.09601.x }}</ref> შემოთავაზებულია ალტერნატიული თეორიებიც, რომელიც არ საჭიროებს შეუმჩნეველი მატერიის დიდ რაოდენობას, ნაცვლად ამისა, ისინი ახდენენ ნიუტონისა და აინშტაინის მიერ დადგენილი გრავიტაციის კანონების შესწორებას. მიუხედავად ამისა, ცივი ბნელი მატერიის მოდელის გარდა, ჯერ არ არსებობს თეორია, რომელისაც ყველა არსებული დაკვირვების წარმატებით ახსნა შეუძლია.<ref>{{cite journal |last1=Dodelson |first1=Scott |date=31 December 2011 |title=The Real Problem with MOND |journal=[[International Journal of Modern Physics D]] |arxiv=1112.1320 |doi=10.1142/S0218271811020561 |volume=20 |issue=14 |pages=2749–2753 |bibcode=2011IJMPD..20.2749D |s2cid=119194106 }}</ref>

=== ჰორიზონტის პრობლემა ===

ჰორიზონტის პრობლემა წარმოსდგება იმ მოცემულობიდან, რომ ინფორმაციას არ შეუძლია მოძრაობა სინათლის სიჩქარეზე სწრაფად. სასრული ასაკის მქონე სამყაროში ეს ზღვარს აწესებს იმაზე, თუ რამდენად დაშორებული შეიძლება იყოს ერთმანეთთან კაუზალურ კავშირში მყოფი სამყაროს ორი რეგიონი.<ref name="kolb_c8">{{harvnb|Kolb|Turner|1988|loc=chpt. 8}}</ref> კოსმოსური მიკროტალღური ფონის იზოტროპია, რომელიც დაკვირვებებით დასტურდება, ამ მხრივ პრობლემურია: თუ სამყაროში ბოლო გაფანტვის ეპოქამდე ენერგია და მატერია დომინირებდა, ნაწილაკების ჰორიზონტი ამ დროს ცაზე 2° იქნებოდა. ამის შემდეგ აღარ იარსებებდა მექანიზმი, რომლის ძალითაც უფრო ფართო რეგიონებს ერთი და იგივე ტემპერატურა ექნებოდათ.<ref name="Ryden2003">{{harvnb|Ryden|2003}}</ref>{{rp|191–202}}

ამ შეუსაბამობის ახსნა შესაძლებელია ინფლაციის თეორიით, სადაც სამყაროს არსებობის ძალიან ადრეულ ეპოქაში (ბარიოგენეზამდე) ჰომოგენური და იზოტროპული ენერგიის სკალარული ველი დომინირებს. ინფლაციის დროს სამყარო ექსპონენციურ გაფართოებას განიცდის და ნაწილაკების ჰორიზონტი ბევრად უფრო სწრაფად იზრდება, ვიდრე მანამდე ითვლებოდა. ამდენად, ამჟამად დაკვირვებადი სამყაროს საპირისპირო მხარეს არსებული რეგიონები მაშინ ერთმანეთის ნაწილაკების ჰორიზონტის შიგნით იქნებოდა, კოსმოსური მიკროტალღური ფონის იზოტროპია კი გამომდინარეობს იმ ფაქტიდან, რომ აღნიშნული რეგიონები ინფლაციის დაწყებამდე კაუზალურ კონტაქტში იყო ერთმანეთთან.<ref name="Guth1998" />{{rp|180–186}}

ჰაიზენბერგის განუსაზღვრელობის პრინციპი პროგნოზირებს, რომ ინფლაციურ ფაზაში ადგილი ექნებოდა კვანტურ რხევებს, რომლებმაც შემდეგ კოსმოსური მასშტაბები მიიღო. ეს ფლუქტუაციები საფუძვლად უდევს სამყაროს დიდი ზომის სტრუქტურებს.<ref name="Ryden2003"/>{{rp|207}} ინფლაციის თეორიის მიხედვით, ეს პირველყოფილი რხევები მასშტაბურად უცვლელი და [[ნორმალური განაწილება|ნორმალური განაწილები]]<nowiki/>ს მქონეა, რასაც კოსმოსური მიკროტალღური ფონის გაზომვებიც ადასტურებს.<ref name="wmap1year" />{{rp|sec 6}}

თუ ინფლაცია მართლაც მოხდა, ექსპონენციური გაფართოების გამო კოსმოსის მოზრდილი მონაკვეთები ჩვენი დაკვირვებადი ჰორიზონტის მიღმა აღმოჩნდებოდა.<ref name="Guth1998" />{{rp|180–186}}

ჰორიზონტის კლასიკურ პრობლემას კიდევ ერთი საკითხი უკავშირდება. სტანდარტულ კოსმოლოგიურ მოდელებში, რომლებიც ინფლაციასაც მოიცავს, იგი, უმეტესად, ელექტროსუსტი სიმეტრიის დარღვევამდე ([[ჰიგსის ბოზონი|ჰიგსის მექანიზმის]] ამოქმედებამდე) სრულდება. ამდენად, ინფლაციას არ უნდა შეეძლოს მასშტაბური წყვეტის თავიდან აცილება ელექტროსუსტ ვაკუუმში, რადგანაც, დაკვირვებადი სამყაროს მოშორებული ნაწილები ელექტროსუსტი ეპოქის დასრულებისას კაუზალურ კავშირში უკვე აღარ იმყოფებოდნენ.<ref>{{harvnb|Penrose|2007}}</ref>

=== მაგნიტური მონოპოლები===

მაგნიტური მონოპოლების საკითხი 1970-იან წლებში წამოიჭრა. დიდი უნიფიკაციის თეორიები (სადაც ელექტრომაგნიტური, სუსტი და ძლიერი ძალები გაერთიანებულია) პროგნოზირებენ სივრცის ტოპოლოგიურ დეფექტებს, რასაც მაგნიტური მონოპოლები უნდა გამოეწვია. ცხელ, ადრეულ სამყაროში მსგავსი ობიექტები მართლაც უნდა წარმოშობილიყო, რასაც ბევრად უფრო მაღალი სიმკვრივე უნდა გამოეწვია, ვიდრე დღეს არსებობს, თუმცა, მონოპოლები აღმოჩენილი არ არის. ამ პრობლემას პასუხობს ინფლაცია, რომელიც დაკვირვებად სამყაროში წერტილოვანი დეფექტების წარმოქმნას არ უშვებს და სამყაროს გეომეტრიას სიბრტყელისკენ უბიძგებს.<ref name="kolb_c8"/>

=== სიბრტყელის პრობლემა ===

[[File:End of universe.jpg|thumb|upright=1.5|სამყაროს ზოგადი გეომეტრია დამოკიდებულია იმაზე, თუ რას უდრის ომეგა კოსმოლოგიური პარამეტრი. თუ <math>\Omega</math><sub>0</sub>>1, სამყაროს დადებითი სიმრუდე აქვს (დახურული სამყარო, ზემოთ), თუ <math>\Omega</math><sub>0</sub><1 ნაკლებია, სიმრუდე ნეგატიურია (ჰიპერბოლური სამყარო, შუაში), ხოლო თუ <math>\Omega</math><sub>0</sub>=1, გვაქვს ბრტყელი სამყარო, ნულოვანი სიმრუდით (ქვემოთ).]]

სიბრტყელის (იგივე სიძველის) პრობლემა წარმოადგენს დაკვირვებად პრობლემას, რომელიც ფრიდმანი-ლემეტრი-რობერტსონი-უოლკერის (FLRW) მეტრიკას უკავშირდება.<ref name="kolb_c8"/> სამყაროს შეიძლება ჰქონდეს პოზიტიური, ნეგატიური ან ნულოვანი სივრცული სიმრუდე, რაც მის მთლიან ენერგიის სიმკვრივეზეა დამოკიდებული. სიმრუდე ნეგატიურია, თუ სიმკვრივე კრიტიკულ ნიშნულზე დაბალია; პოზიტიურია, თუ სიმკვრივე მეტია კრიტიკულზე; ხოლო კრიტიკულ ნიშნულზე სიმრუდე ნულის ტოლია და სივრცე „ბრტყელია“. დაკვირვებები მიუთითებს, რომ სამყაროს ზოგადი გეომეტრია ბრტყელია.<ref name=Filippenko2002>{{cite magazine |last1=Filippenko |first1=Alexei V. |author1-link=Alex Filippenko |last2=Pasachoff |first2=Jay M. |author2-link=Jay Pasachoff |date=March–April 2002 |title=A Universe from Nothing |url=http://www.astrosociety.org/pubs/mercury/31_02/nothing.html |url-status=dead |magazine=[[Mercury (magazine)|Mercury]] |volume=31 |issue=2 |page=15 |bibcode=2002Mercu..31b..15F |access-date=10 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131022135932/http://www.astrosociety.org/pubs/mercury/31_02/nothing.html |archive-date=22 October 2013 |accessdate=15 ივნისი 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131022135932/http://www.astrosociety.org/pubs/mercury/31_02/nothing.html |archivedate=22 ოქტომბერი 2013 }}</ref><ref name=Krauss2009>{{cite AV media |people=[[Lawrence M. Krauss]] (Speaker); R. Elisabeth Cornwell (Producer) |date=21 October 2009 |title='A Universe From Nothing' by Lawrence Krauss, AAI 2009 |medium=Video |url=https://www.youtube.com/watch?v=7ImvlS8PLIo |access-date=17 October 2011 |location=Washington, D.C. |publisher=[[Richard Dawkins Foundation for Reason and Science]]}}</ref>

პრობლემა ისაა, რომ ნებისმიერი უმცირესი გადახრა კრიტიკული სიმკვრივიდან დროის გასვლასთან ერთად იზრდება და მაინც, სამყარო დღესაც ბრტყელთან მიახლოვებული რჩება.{{refn|მკაცრი განსაზღვრებით, ბნელი ენერგია, როგორც მუდმივა, სამყაროს ბრტყელი მდგომარეობისკენ უბიძგებს, თუმცა, სამყაროს გეომეტრია ბრტყელთან მიახლოებული იყო რამდენიმე მილიარდი წლის განმავლობაში მანამდე, ვიდრე ბნელი ენერგიის სიმკვრივე მნიშვნელოვანი გახდებოდა.|group=შენიშვნა}} იმ მოცემულობით, რომ სიბრტყელიდან გადახრის ბუნებრივი დრო შეიძლება პლანკის დრო, 10<sup>−43</sup> წამი იყოს,<ref name="HTUW"/> ის ფაქტი, რომ სამყარომ არც სითბური სიკვდილი („დიდი გაყინვა“) განიცადა და არც „დიდი შეკუმშვა“ მილიარდობით წლის განმავლობაში, ახსნას საჭიროებს. გაფართოების დაწყებიდან რამდენიმე წუთის შემდეგაც კი (ნუკლეოსინთეზის დროს), სამყაროს სიმკვრივე კრიტიკული ნიშნულიდან 1/10<sup>14</sup> ფარგლებში უნდა ყოფილიყო; წინააღმდეგ შემთხვევაში, იგი დღევანდელი ფორმით ვერ იარსებებდა.<ref>{{harvnb|Hawking|Israel|2010|pp=504–517|loc=chpt. 9: "The big bang cosmology — enigmas and nostrums" by [[Robert H. Dicke]] and [[Jim Peebles|Phillip J.E. Peebles]].}}</ref>

== სამყაროს საბოლოო ბედი ==

ბნელ ენერგიასთან დაკავშირებული დაკვირვებების არსებობამდე კოსმოლოგები სამყაროს მომავალი ბედის ორ სცენარს განიხილავდნენ. 

თუ სამყაროს მასის/ენერგიის სიმკვრივე კრიტიკულ სიმკვრივეზე მეტია, სამყარო მიაღწევდა მაქსიმალურ ზომას და შემდეგ დაიწყებდა კოლაფსირებას. იგი გახდებოდა სულ უფრო მკვრივი და ცხელი, რაც დასრულდებოდა იმის მსგავსი მდგომარეობით, რაც დასაწყისში იყო. ამ სცენარს „დიდი შეკუმშვა“ ({{lang-en|Big Crunch}}) ეწოდება.<ref name="kolb_c3"/>

მეორეს მხრივ, თუ სამყაროს სიმკვრივე ტოლია ან ნაკლებია კრიტიკულ ნიშნულზე, მისი გაფართოება თანდათან შენელდებოდა, მაგრამ არასოდეს დასრულდებოდა. გალაქტიკებში არსებული ვარსკვლავთშორისი გაზის ამოწურვის შედეგად შეწყდებოდა ვარსკვლავების ფორმირება, მათ ადგილას კი დარჩებოდა [[თეთრი ჯუჯა|თეთრი ჯუჯები]], [[ნეიტრონული ვარსკვლავი|ნეიტრონული ვარსკვლავები]] და [[შავი ხვრელი|შავი ხვრელები]]. ამათ შორის შეჯახებები წარმოშობდა მასის აკუმულირებას სულ უფრო და უფრო მასიურ შავ ხვრელებად. სამყაროს საშუალო ტემპერატურა მიუახლოვდებოდა [[აბსოლუტური ნული|აბსოლუტურ ნულს]] — „დიდი გაყინვა“ (Big Freeze).<ref>{{cite web |url=https://map.gsfc.nasa.gov/universe/uni_fate.html |title=What is the Ultimate Fate of the Universe? |author=NASA/WMAP Science Team |date=29 June 2015 |work=Universe 101: Big Bang Theory |publisher=[[NASA]] |location=Washington, D.C |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191015052245/https://map.gsfc.nasa.gov/universe/uni_fate.html |archive-date=15 October 2019 |access-date=18 December 2019}}</ref> მეტიც, თუ [[პროტონი|პროტონები]] არასტაბილურია, ბარიონული მატერია გაქრებოდა, რის შედეგადაც სამყაროში მხოლოდ რადიაცია და შავი ხვრელები დარჩებოდა. საბოლოოდ, შავი ხვრელებიც, [[ჰოკინგის რადიაცია|ჰოკინგის რადიაციის]] გამოსხივების შედეგად თანდათან აორთქლდებოდა. სამყაროს [[თერმოდინამიკური ენტროპია]] მიაღწევდა ნიშნულს, როცა მისგან შეუძლებელი გახდებოდა ენერგიის ორგანიზებული ფორმით მიღება. ამ სცენარს „სითბური სიკვდილიც“ ეწოდება.<ref name=dying>{{cite journal |last1=Adams |first1=Fred C. |author1-link=Fred Adams |last2=Laughlin |first2=Gregory |author2-link=Gregory P. Laughlin |date=April 1997 |title=A dying universe: the long-term fate and evolution of astrophysical objects |journal=[[Reviews of Modern Physics]] |volume=69 |issue=2 |pages=337–372 |arxiv=astro-ph/9701131 |bibcode=1997RvMP...69..337A |doi=10.1103/RevModPhys.69.337 |s2cid=12173790 }}.</ref>

თანამედროვე დაკვირვებები მიუთითებს, რომ აჩქარებული გაფართოების შედეგად ამჟამად დაკვირვებადი სამყაროს სულ უფრო მეტი ნაწილი გასცდება ჩვენს მოვლენათა ჰორიზონტს და გავა ჩვენთან კონტაქტიდან. ამის საბოლოო შედეგი უცნობია. ΛCDM მოდელი ბნელ ენერგიას კოსმოლოგიური მუდმივას სახით შეიცავს. ამ მოდელის მიხედვით მხოლოდ გრავიტაციულად დაკავშირებული სისტემები, მაგალითად, გალაქტიკები დარჩებიან ერთ ობიექტად შეკრული და სამყაროს გაფართოებასთან და გაგრილებასთან ერთად მათაც სითბური სიკვდილი ელით. ბნელი ენერგიის სხვა თეორიები, რომელთაც ფანტომური ენერგიის თეორიები ეწოდებათ, ამბობს, რომ საბოლოოდ, გალაქტიკური გროვები, ვარსკვლავები, პლანეტები, ატომები, ბირთვები და თავად მატერიაც სულ უფრო მზარდი გაფართოების შედეგად დაიშლება, რასაც „დიდი გახლეჩა“ (Big Rip) ეწოდება.<ref>{{cite journal |last1=Caldwell |first1=Robert R. |author1-link=Robert R. Caldwell |last2=Kamionkowski |first2=Marc |author2-link=Marc Kamionkowski |last3=Weinberg |first3=Nevin N. |date=15 August 2003 |title=Phantom Energy: Dark Energy with w<−1 Causes a Cosmic Doomsday |journal=[[Physical Review Letters]] |volume=91 |issue=7 |page=071301 |arxiv=astro-ph/0302506 |bibcode=2003PhRvL..91g1301C |doi=10.1103/PhysRevLett.91.071301 |pmid=12935004}}</ref>

== მცდარი მოსაზრებები ==

ერთ-ერთი გავრცელებული მცდარი მოსაზრება დიდი აფეთქების თეორიასთან დაკავრშირებით ისაა, რომ იგი მთლიანად განმარტავს სამყაროს წარმოშობას. დიდი აფეთქების მოდელი არ ხსნის, თუ საიდან წარმოიშვა ენერგია, დრო და სივრცე, არამედ აღწერს ამჟამინდელი სამყაროს წარმოშობას ულტრამკვრივი და ცხელი საწყისი მდგომარეობიდან.<ref>{{cite web |url=https://www.cfa.harvard.edu/seuforum/faq.htm |url-status=live |title=Brief Answers to Cosmic Questions |author=<!--Not stated--> |website=Universe Forum |publisher=[[Harvard–Smithsonian Center for Astrophysics]] |location=Cambridge, MA |archive-url=https://web.archive.org/web/20160413195349/https://www.cfa.harvard.edu/seuforum/faq.htm |archive-date=13 April 2016 |access-date=18 December 2019}} Archival site: "The Universe Forum's role as part of NASA's Education Support Network concluded in September, 2009."</ref> შეცდომაში შეიძლება შეგვიყვანოს დიდი აფეთქების ზომის შედარებამ ყოველდღიური საგნების ზომასთან. დიდი აფეთქების დროს სამყაროს ზომა აღნიშნავს არა მთელი სამყაროს, არამედ დაკვირვებადი სამყაროს ზომას.<ref name="Davis_Lineweaver2004" />

ჰაბლის კანონი პროგნოზირებს, რომ ჰაბლის მანძილზე შორს მდებარე გალაქტიკების რეცესიის სიჩქარე სინათლის სიჩქარეს აღემატება. თუმცა, ფარდობითობის სპეციალური თეორია ეხება მხოლოდ სივრცის ფარგლებში მოძრაობას. ჰაბლის კანონი კი აღწერს სიჩქარეს, რომელიც შედეგია '''სივრცის''' გაფართოების და არა '''სივრცეში''' მოძრაობისა.<ref name="Davis_Lineweaver2004" />

ასტრონომები კოსმოლოგიურ წითელ წანაცვლებას ზოგჯერ დოპლერის წანაცვლებას უწოდებენ, რამაც დაბნეულობა შეიძლება გამოიწვიოს.<ref name="Davis_Lineweaver2004" /> მსგავსების მიუხედავად, კოსმოლოგიური წითელი წანაცვლება კლასიკური დოპლერის წანაცვლება არ არის, რადგან ეს უკანასკნელი სივრცის გაფართოებას არ მიესადაგება. კოსმოლოგიური წანაცვლების სწორი აღწერა ზოგადი ფარდობითობის თეორიას საჭიროებს. ახლომდებარე გალაქტიკებისთვის დოპლერის უფრო მარტივი ეფექტის გამოყენება თითქმის იგივე შედეგებს იძლევა, თუმცა, შორეული გალაქტიკების წითელი წანაცვლების განმარტებისას ამან შეიძლება დაბნეულობა გამოიწვიოს.<ref name="Davis_Lineweaver2004" />

== კოსმოლოგია დიდ აფეთქებამდე ==

დიდი აფეთქება აღწერს სამყაროს ევოლუციას მაღალი სიმკვრივისა და ტემპერატურის საწყისი მდომარეობიდან, რომლის რეპლიკაცია კაცობრიობის შესაძლებლობებისგან შორსაა. ამდენად, საწყის ექსტრემალურ პირობებთან და უადრეს პერიოდებთან დაკავშირებული მსჯელობები სპეკულაციური ხასიათისაა. საწყის მდგომარეობას ლემეტრი „პირველყოფილ ატომს“ უწოდებდა, ხოლო გამოვი „ილემს“ (ძველი ინგლისური სიტყვიდან ''ylem''). თუ როგორ წარმოიქმნა სამყაროს ეს საწყისი მდგომარეობა, უცნობია, თუმცა, დიდი აფეთქების მოდელით მისი გარკვეული მახასიათებლები უკვე განსაზღვრულია. მაგალითად, ბუნების კონკრეტული კანონები, სავარაუდოდ, შემთხვევით ჩამოყალიბდა, თუმცა, როგორც ინფლაციის მოდელები აჩვენებს, მათი ზოგიერთი კომბინაცია ბევრად უფრო მაღალი ალბათობისაა, ვიდრე სხვები.{{sfn|Hawking|1988|p=69}} ტოპოლოგიურად ბრტყელი სამყარო გულისხმობს ბალანსს გრავიტაციულ ენერგიასა და ენერგიის სხვა ფორმებს შორის და არ მოითხოვს დამატებითი ენერგიის წარმოქმნას.<ref name=Filippenko2002/><ref name=Krauss2009/>

დიდი აფეთქების თეორია, რომელსაც საფუძვლად ზოგადი ფარდობითობის კლასიკური თეორიის განტოლებები უდევს, მიუთითებს, რომ კოსმოსური დროის დასაწყისში სინგულარობა იყო, თუმცა, მსგავსი უსასრულო სიმკვრივე ფიზიკურად, შესაძლოა, არ იყოს შესაძლებელი. თუმცა, ზოგადი ფარდობითობის და კვანტური მექანიკის ფიზიკური თეორიები პლანკის ეპოქამდე არ მოქმედებს, ამის გამოსწორებას კი კვანტური გრავიტაციის სწორი განმარტება სჭირდება.<ref name=Hawking_Ellis_1973 /> [[კვანტური გრავიტაცია|კვანტური გრავიტაციის]] ზოგიერთი თეორია, მაგალითად, უილერ–დევიტის განტოლება, გულისხმობს, რომ დროც კი, შესაძლოა, წარმოქმნილი მახასიათებელი იყოს.<ref>{{harvnb|Carroll|n.d.}}</ref> შესაბამისად, შეიძლება, აღმოჩნდეს, რომ დრო დიდ აფეთქებამდე არ არსებობდა.<ref>{{cite magazine |last=Beckers |first=Mike |date=16 February 2015 |title=Quantentrick schafft Urknall-Singularität ab |trans-title=Quantum Trick Eliminates the Big Bang Singularity |url=https://www.spektrum.de/news/quantentrick-schafft-urknall-singularitaet-ab/1332377 |url-status=live |department=Cosmology |magazine=[[Spektrum der Wissenschaft]] |language=de |archive-url=https://web.archive.org/web/20170721041648/https://www.spektrum.de/news/quantentrick-schafft-urknall-singularitaet-ab/1332377 |archive-date=21 July 2017 |access-date=19 December 2019}} {{Google translation|en|de|www.spektrum.de/news/quantentrick-schafft-urknall-singularitaet-ab/1332377}}
*{{cite journal |last1=Ali |first1=Ahmed Farag |author1-link=Ahmed Farag Ali |last2=Das |first2=Saurya |date=4 February 2015 |title=Cosmology from quantum potential |journal=[[Physics Letters|Physics Letters B]] |volume=741 |pages=276–279 |arxiv=1404.3093v3 |doi=10.1016/j.physletb.2014.12.057 |bibcode=2015PhLB..741..276F |s2cid=55463396}}
**{{cite journal |last=Lashin |first=Elsayed I. |date=7 March 2016 |title=On the correctness of cosmology from quantum potential |journal=[[Modern Physics Letters A]] |volume=31 |issue=7 |pages=1650044 |arxiv=1505.03070 |bibcode=2016MPLA...3150044L |doi=10.1142/S0217732316500449 |s2cid=119220266}}
*{{cite journal |last1=Das |first1=Saurya |last2=Rajat K. |first2=Bhaduri |date=21 May 2015 |title=Dark matter and dark energy from a Bose–Einstein condensate |journal=[[Classical and Quantum Gravity]] |volume=32 |issue=10 |pages=105003 |arxiv=1411.0753 |bibcode=2015CQGra..32j5003D |doi=10.1088/0264-9381/32/10/105003 |s2cid=119247745}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.hawking.org.uk/the-beginning-of-time.html |url-status=live |title=The Beginning of Time |last=Hawking |first=Stephen W. |author-link=Stephen Hawking |year=1996 |website=Stephen Hawking |publisher=The Stephen Hawking Foundation |location=London |type=Lecture |archive-url=https://web.archive.org/web/20191106162705/http://www.hawking.org.uk/the-beginning-of-time.html |archive-date=6 November 2019 |access-date=26 April 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141006200729/http://www.hawking.org.uk/the-beginning-of-time.html |archivedate=6 ოქტომბერი 2014 }}</ref>

უცნობია, რა უსწრებდა წინ სამყაროს ცხელ, მკვრივ საწყისს და როგორ ან რატომ წარმოიქმნა ის, ან რამდენად აზრიანია მსგავსი შეკითხვები. მიუხედავად ამისა, „კოსმოგონიის“ თემაზე სპეკულაციები მრავლადაა. 

ამ მხრივ აღსანიშნავია რამდენიმე სპეკულაციური მოსაზრება, რომელთაგანაც თითოეული არაერთ გაუტესტავ ჰიპოთეზას შეიცავს:

* უმარტივესი მოდელები, რომლებშიც დიდი აფეთქება კვანტურმა რხევებმა გამოიწვია. ამ სცენარის განვითარების შანსი ძალიან დაბალია, თუმცა, ტოტალიტარული პრინციპის თანახმად, ყველაზე დაბალი ალბათობის მქონე მოვლენაც კი, საბოლოოდ, აუცილებლად მოხდება. ჩვენი პერსპექტივიდან, ეს პროცესი მყისიერად და დაუყოვნებლივ მოხდა, რადგანაც დიდ აფეთქებამდე აღქმადი დრო არ არსებობდა.<ref>{{Cite web|url=https://www.space.com/16281-big-bang-god-intervention-science.html|title=The Big Bang Didn't Need God to Start Universe, Researchers Say|last=Wall|first=Mike|date=24 June 2012|website=Space.com}}</ref><ref>{{Cite news|last=Overbye|first=Dennis|url=https://www.nytimes.com/2001/05/22/science/before-the-big-bang-there-was-what.html|title=Before the Big Bang, There Was . . . What?|date=22 May 2001|work=The New York Times}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=He|first1=Dongshan|last2=Gao|first2=Dongfeng|last3=Cai|first3=Qing-yu|date=3 April 2014|title=Spontaneous creation of the universe from nothing|journal=Physical Review D|volume=89|issue=8|page=083510|doi=10.1103/PhysRevD.89.083510|arxiv=1404.1207|bibcode=2014PhRvD..89h3510H|s2cid=118371273}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Lincoln|first1=Maya|last2=Wasser|first2=Avi|date=1 December 2013|title=Spontaneous creation of the Universe Ex Nihilo|url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S221268641300037X|journal=Physics of the Dark Universe|volume=2|issue=4|pages=195–199|doi=10.1016/j.dark.2013.11.004|issn=2212-6864|bibcode=2013PDU.....2..195L|doi-access=free}}</ref>
*მოდელები, რომლებშიც მთელი დრო-სივრცე სასრულია, მაგალითად, ჰარტლი–ჰოკინგის საზღვრისგარეშე მდგომარეობა. აქ დიდი აფეთქება დროის საწყისს წარმოადგენს, თუმცა, სინგულარობის გარეშე.<ref>{{cite journal |last1=Hartle |first1=James H. |author1-link=James Hartle |last2=Hawking |first2=Stephen W. |author2-link=Stephen Hawking |date=15 December 1983 |title=Wave function of the Universe |journal=[[Physical Review D]] |volume=28 |issue=12 |pages=2960–2975 |bibcode=1983PhRvD..28.2960H |doi=10.1103/PhysRevD.28.2960}}</ref> ამ მოდელებში სამყარო თვითკმარია.{{sfn|Hawking|1988|p=71}}
* ბრანების კოსმოლოგია, რომელიც [[სიმების თეორია|სიმების თეორიის]] ნაწილია და სადაც ინფლაცია ბრანების მოძრაობითაა გამოწვეული; ეკპიროტული მოდელი, სადაც დიდი აფეთქება ბრანებს შორის შეჯახებითაა გამოწვეული; ციკლური მოდელი, ეკპიროტული მოდელის ვარიანტი, სადაც ეს შეჯახებები პერიოდულად ხდება. ამ უკანასკნელ მოდელში დიდ აფეთქებას წინ უძღოდა დიდი შეკუმშვა და სამყაროს არსებობაც ამ ორი პროცესისგან შემდგარ ციკლს წარმოადგენს. <ref>{{cite journal |last=Langlois |first=David |year=2003 |title=Brane Cosmology |journal=[[Progress of Theoretical Physics Supplement]] |volume=148 |pages=181–212 |arxiv=hep-th/0209261 |bibcode=2002PThPS.148..181L |doi=10.1143/PTPS.148.181 |s2cid=9751130}}</ref><ref>{{harvnb|Gibbons|Shellard|Rankin|2003|pp=801–838|loc=chpt. 43: "Inflationary theory versus the ekpyrotic/cyclic scenario" by [[Andrei Linde]].}} {{Bibcode|2003ftpc.book..801L}}</ref><ref name="rebirth">{{cite web |url=https://www.space.com/2372-recycled-universe-theory-solve-cosmic-mystery.html |url-status=live |title=Recycled Universe: Theory Could Solve Cosmic Mystery |last=Than |first=Ker |date=8 May 2006 |website=[[Space.com]] |location=New York |publisher=[[Future plc]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20190906000057/https://www.space.com/2372-recycled-universe-theory-solve-cosmic-mystery.html |archive-date=6 September 2019 |access-date=19 December 2019}}</ref><ref name="rebirth2">{{cite web |url=https://science.psu.edu/news-and-events/2007-news/Bojowald6-2007.htm |url-status=live |last=Kennedy |first=Barbara K. |title=What Happened Before the Big Bang? |date=1 July 2007 |website=News and Events |publisher=[[Eberly College of Science]], [[Pennsylvania State University]] |location=University Park, PA |access-date=19 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191215041942/http://science.psu.edu/news-and-events/2007-news/Bojowald6-2007.htm/ |archive-date=15 December 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191215041942/http://science.psu.edu/news-and-events/2007-news/Bojowald6-2007.htm/ |archivedate=15 დეკემბერი 2019 }}
*{{cite journal |last=Bojowald |first=Martin |author-link=Martin Bojowald |date=August 2007 |title=What happened before the Big Bang? |journal=[[Nature Physics]] |volume=3 |issue=8 |pages=523–525 |doi=10.1038/nphys654 |bibcode=2007NatPh...3..523B|url=https://zenodo.org/record/896670 |doi-access=free }}</ref>
* მარადიული ინფლაცია, სადაც სამყაროს ინფლაცია ლოკალურად, შემთხვევით ადგილებში სრულდება, თითოეული დასრულება კი წარმოშობს „ბუშტისებრ სამყაროს“, რომელიც საკუთარი დიდი აფეთქებით წარმოიქმნა.<ref>{{cite journal |last=Linde |first=Andrei D. |author-link=Andrei Linde |date=May 1986 |title=Eternal Chaotic Inflation |url=http://cds.cern.ch/record/167897 |url-status=live |journal=[[Modern Physics Letters A]] |volume=1 |issue=2 |pages=81–85 |bibcode=1986MPLA....1...81L |doi=10.1142/S0217732386000129 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190417211031/http://cds.cern.ch/record/167897/ |archive-date=17 April 2019}}</ref><ref>{{cite journal |last=Linde |first=Andrei D. |author-link=Andrei Linde |date=14 August 1986 |title=Eternally Existing Self-Reproducing Chaotic Inflationary Universe |journal=[[Physics Letters|Physics Letters B]] |volume=175 |issue=4 |pages=395–400 |bibcode=1986PhLB..175..395L |doi=10.1016/0370-2693(86)90611-8}}</ref>

ბოლო ორი კატეგორიის ჰიპოთეზები გულისხმობს ან ბევრად უფრო დიდ და ძველ სამყაროს, ან მრავალი სამყაროს (მულტივერსის) არსებობას.

== რელიგიური და ფილოსოფიური ინტერპრეტაციები ==

რადგანაც დიდი აფეთქება სამყაროს წარმოშობას აღწერს, [[რელიგია|რელიგიასა]] და [[ფილოსოფია|ფილოსოფიაში]] იგი მნიშვნელოვანი საკითხია<ref name="Harris2002">{{harvnb|Harris|2002|p=[https://books.google.com/books?id=Rx2Qf9ieFKYC&pg=PA128 128]}}</ref><ref name="Frame2009">{{harvnb|Frame|2009|pp=[https://books.google.com/books?id=1mb-h1lom9IC&pg=PA137 137–141]}}</ref> და რელიგიასა და მეცნიერებას შორის არსებული დისკურსის მნიშვნელოვანი ნაწილი გახდა.<ref name="Harrison2010">{{harvnb|Harrison|2010|p=[https://books.google.com/?id=0mSCHC0QMUgC&pg=PA9 9]}}</ref> მას შემდეგ, რაც თეორია დომინანტურ კოსმოლოგიურ პარადიგმად ჩამოყალიბდა, რელიგიური ჯგუფებისგან მას მრავალგვარი გამოხმაურება მოჰყვა, რაც რელიგიურ კოსმოლოგიაში მის ადგილს უკავშირდება. ზოგიერთი ჯგუფი სამეცნიერო დასაბუთებას ეთანხმება, ზოგი კი თეორიის საკუთარ რელიგიურ მცნებებთან შესაბამისობაში მოყვანას ცდილობს, სხვები თეორიას სრულებით უარყოფენ და მტკიცებულებებს უგულვებელჰყოფენ.<ref>
{{cite web
 |last=Wright |first=E.L
 |date=24 May 2009
 |title=Cosmology and 
 |url=http://www.astro.ucla.edu/~wright/cosmo-religion.html
 |work=Ned Wright's Cosmology Tutorial
 |access-date=2009-10-15}}
</ref> არსებობს მოსაზრებები, რომ დიდი აფეთქება თავისთავად გულისხმობს შემოქმედს,<ref>{{harvnb|Harris|2002|p=[https://books.google.com/books?id=Rx2Qf9ieFKYC&pg=PA129 129]}}</ref><ref>{{cite journal |last=Craig |first=William Lane |author-link=William Lane Craig |date=December 1999 |title=The Ultimate Question of Origins: God and the Beginning of the Universe |journal=[[Astrophysics and Space Science]] |type=Lecture |volume=269–270 |issue=1–4 |pages=721–738 |doi=10.1023/A:1017083700096 |bibcode=1999Ap&SS.269..721C |s2cid=117794135}}
*{{harvnb|Block|Puerari|Stockton|Ferreira|2000|pp=723–740}} {{doi|10.1007/978-94-011-4114-7_85}}
*{{cite web |url=https://www.reasonablefaith.org/writings/scholarly-writings/the-existence-of-god/the-ultimate-question-of-origins-god-and-the-beginning-of-the-universe |url-status=live |title=The Ultimate Question of Origins: God and the Beginning of the Universe |last=Craig |first=William Lane |author-link=William Lane Craig |department=Scholarly Writings: The Existence of God |website=Reasonable Faith |location=Dallas, TX |archive-url=https://www.reasonablefaith.org/writings/scholarly-writings/the-existence-of-god/the-ultimate-question-of-origins-god-and-the-beginning-of-the-universe/ |archive-date=27 June 2019 |access-date=21 December 2019}}</ref> სხვები კი ამტკიცებენ, რომ დიდი აფეთქების კოსმოლოგიაში შემოქმედის ადგილი არ არის.<ref name="Frame2009"/>{{sfn|Hawking|1988|loc=Introduction: "...&nbsp;a universe with no edge in space, no beginning or end in time, and nothing for a Creator to do." — [[Carl Sagan]]}}

== შენიშვნები ==
{{reflist|group=შენიშვნა}}

== იხილეთ აგრეთვე ==
*[[გრავიტაციული სინგულარობა]]
*[[სივრცე-დრო]]
*[[ვარსკვლავი]]

== ლიტერატურა ==
{{Refbegin|30em}}
* {{cite book |last=Belušević |first=Radoje |year=2008 |title=Relativity, Astrophysics and Cosmology |volume=1 |location=Weinheim |publisher=[[Wiley-VCH]] |isbn=978-3-527-40764-4 |oclc=876678499}}
* {{cite book |editor1-last=Block |editor1-first=David L. |editor2-last=Puerari |editor2-first=Ivânio |editor3-last=Stockton |editor3-first=Alan |editor4-last=Ferreira |editor4-first=DeWet |display-editors=3 |year=2000 |title=Toward a New Millennium in Galaxy Morphology: Proceedings of an International Conference 'Toward a New Millennium in Galaxy Morphology: from z=0 to the Lyman Break, held at the Eskom Conference Centre, Midrand, South Africa, September 13–18, 1999 |location=Dordrecht |publisher=[[Springer Science+Business Media|Kluwer Academic Publishers]] |doi=10.1007/978-94-011-4114-7 |isbn=978-94-010-5801-8 |lccn=00042415 |oclc=851369444}} "Reprinted from ''[[Astrophysics and Space Science]]'' Volumes 269–270, Nos. 1–4, 1999".
* {{cite book |last=Block |first=David L. |year=2012 |chapter=Georges Lemaître and Stigler's Law of Eponymy |editor1-last=Holder |editor1-first=Rodney D. |editor2-last=Mitton |editor2-first=Simon |editor2-link=Simon Mitton |title=Georges Lemaître: Life, Science and Legacy |series=Astrophysics and Space Science Library |volume=395 |pages=89–96 |location=Heidelberg; New York |publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]] |bibcode=2012ASSL..395...89B |doi=10.1007/978-3-642-32254-9_8 |arxiv=1106.3928v2 |isbn=978-3-642-32253-2 |s2cid=119205665 |lccn=2012956159 |oclc=839779611}}
* {{cite book |last=Carroll |first=Sean M. |author-link=Sean M. Carroll |date=n.d. |chapter=Why Is There Something, Rather Than Nothing? |title=Routledge Companion to the Philosophy of Physics |editor1-last=Knox |editor1-first=Eleanor |editor2-last=Wilson |editor2-first=Alastair |location=London |publisher=[[Routledge]] |arxiv=1802.02231v2 |bibcode=2018arXiv180202231C}}
* {{cite book |last=Chow |first=Tai L. |year=2008 |title=Gravity, Black Holes, and the Very Early Universe: An Introduction to General Relativity and Cosmology |location=New York |publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]] |isbn=978-0-387-73629-7 |lccn=2007936678 |oclc=798281050}}
* {{cite book |last=Christianson |first=Gale E. |year=1995 |title=Edwin Hubble: Mariner of the Nebulae |url=https://archive.org/details/edwinhubblemarin00chri |url-access=registration |location=New York |publisher=[[Farrar, Straus and Giroux]] |isbn=978-0-374-14660-3 |lccn=94045995 |oclc=461940674}}
* {{cite book |last=Croswell |first=Ken |author-link=Ken Croswell |year=1995 |title=Alchemy of the Heavens: Searching for Meaning in the Milky Way |others=Illustrations by Philippe Van |url=https://archive.org/details/alchemyofheavens00cros/page/ |url-access=registration |edition=1st Anchor Books |location=New York |publisher=[[Anchor Books]] |isbn=978-0-385-47213-5 |lccn=94030452 |oclc=1100389944}}
* {{cite book |last=d'Inverno |first=Ray |year=1992 |title=Introducing Einstein's Relativity |url=https://archive.org/details/introducingeinst0000dinv |url-access=registration |location=Oxford, UK; New York |publisher=[[Clarendon Press]]; [[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-859686-8 |lccn=91024894 |oclc=554124256}}
* {{cite book |last=Drees |first=William B. |author-link=Willem B. Drees |year=1990 |title=Beyond the Big Bang: Quantum Cosmologies and God |location=La Salle, IL |publisher=[[Open Court Publishing Company]] |isbn=978-0-8126-9118-4 |lccn=90038498 |oclc=1088758264}}
* {{cite book |last=Farrell |first=John |year=2005 |title=The Day Without Yesterday: Lemaître, Einstein, and the Birth of Modern Cosmology |url=https://archive.org/details/daywithoutyester0000farr |location=New York |publisher=[[Thunder's Mouth Press]] |isbn=978-1-56025-660-1 |lccn=2006272995 |oclc=61672162}}
* {{cite book |last=Frame |first=Tom |author-link=Tom Frame (bishop) |year=2009 |title=Losing My Religion: Unbelief in Australia |location=Sydney |publisher=UNSW Press |isbn=978-1-921410-19-2 |oclc=782015652}}
* {{cite book |editor1-last=Gibbons |editor1-first=Gary W. |editor1-link=Gary Gibbons |editor2-last=Shellard |editor2-first=E.P.S. |editor3-last=Rankin |editor3-first=Stuart John |year=2003 |title=The Future of Theoretical Physics and Cosmology: Celebrating Stephen Hawking's 60th Birthday |location=Cambridge, UK; New York |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-82081-3 |lccn=2002041704 |oclc=1088190774}}
* {{cite book |last=Guth |first=Alan H. |author-link=Alan Guth |year=1998 |orig-year=Originally published 1997 |title=The Inflationary Universe: Quest for a New Theory of Cosmic Origins |title-link=The Inflationary Universe |others=Foreword by [[Alan Lightman]] |location=London |publisher=[[Vintage Books]] |isbn=978-0-09-995950-2 |lccn=96046117 |oclc=919672203}}
* {{cite book |last=Harris |first=James F. |year=2002 |title=Analytic Philosophy of Religion |series=Handbook of Contemporary Philosophy of Religion |volume=3 |location=Dordrecht |publisher=[[Kluwer Academic Publishers]] |isbn=978-1-4020-0530-5 |lccn=2002071095 |oclc=237734029}}
* {{cite book |editor-last=Harrison |editor-first=Peter |editor-link=Peter Harrison (historian) |year=2010 |title=The Cambridge Companion to Science and Religion |series=Cambridge Companions to Religion |location=Cambridge, UK; New York |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-71251-4 |lccn=2010016793 |oclc=972341489}}
* {{cite book |last1=Hawking |first1=Stephen W. |author1-link=Stephen Hawking |last2=Ellis |first2=George F. R. |author2-link=George F. R. Ellis |year=1973 |title=The Large-Scale Structure of Space-Time |url=https://archive.org/details/TheLargeScaleStructureOfSpaceTime |location=Cambridge, UK |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-20016-5 |lccn=72093671 |oclc=1120809270}}
* {{cite book |last=Hawking |first=Stephen W. |author-link=Stephen Hawking |year=1988 |title=A Brief History of Time: From the Big Bang to Black Holes |title-link=A Brief History of Time |location=New York |others=Introduction by [[Carl Sagan]]; illustrations by Ron Miller |publisher=[[Bantam Dell Publishing Group]] |isbn=978-0-553-10953-5 |lccn=87033333 |oclc=39256652}}
* {{cite book |editor1-last=Hawking |editor1-first=Stephen W. |editor1-link=Stephen Hawking |editor2-last=Israel |editor2-first=Werner |editor2-link=Werner Israel |year=2010 |orig-year=Originally published 1979 |title=General Relativity: An Einstein Centenary Survey |location=Cambridge, UK |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-13798-0 |lccn=78062112 |oclc=759923541}}
* {{cite book |editor1-last=Kolb |editor1-first=Edward |editor1-link=Edward Kolb |editor2-last=Turner |editor2-first=Michael |editor2-link=Michael Turner (cosmologist) |year=1988 |title=The Early Universe |series=Frontiers in Physics |volume=70 |location=Redwood City, CA |publisher=[[Addison-Wesley]] |isbn=978-0-201-11604-5 |lccn=87037440 |oclc=488800074}}
* {{cite book |last=Kragh |first=Helge |author-link=Helge Kragh |year=1996 |title=Cosmology and Controversy: The Historical Development of Two Theories of the Universe |url=https://archive.org/details/cosmologycontrov00helg |url-access=registration |location=Princeton, NJ |publisher=[[Princeton University Press]] |isbn=978-0-691-02623-7 |lccn=96005612 |oclc=906709898}}
* {{cite book |last=Krauss |first=Lawrence M. |author-link=Lawrence M. Krauss |year=2012 |title=A Universe From Nothing: Why there is Something Rather than Nothing |url=https://archive.org/details/universefromnoth0000krau |url-access=registration |others=Afterword by [[Richard Dawkins]] |edition=1st Free Press hardcover |location=New York |publisher=[[Free Press (publisher)|Free Press]] |isbn=978-1-4516-2445-8 |lccn=2011032519 |oclc=709673181}}
* {{cite book |last=Livio |first=Mario |author-link=Mario Livio |year=2000 |title=The Accelerating Universe: Infinite Expansion, the Cosmological Constant, and the Beauty of the Cosmos |url=https://archive.org/details/Mario_Livio-The_Accelerating_Universe-AUDiOBOOK-WEB-2018-PROLOG |type=Audio book performance by Tom Parks, [[Brilliance Audio]] |others=Foreword by [[Allan Sandage]] |location=New York |publisher=[[Wiley (publisher)|John Wiley & Sons]] |isbn=978-0-471-32969-5 |lccn=99022278 |oclc=226086793}}
* {{cite book |last=Manly |first=Steven L. |year=2011 |title=Visions of the Multiverse |url=https://archive.org/details/visionsofmultive0000manl |editor-last=Brandon |editor-first=Jodi |location=[[Pequannock Township, New Jersey|Pompton Plains, NJ]] |publisher=[[Red Wheel/Weiser/Conari|New Page Books]] |isbn=978-1-60163-720-8 |lccn=2010052741 |oclc=609531953}}
* {{cite book |editor-last=Martínez-Delgado |editor-first=David |year=2013 |title=Local Group Cosmology |location=Cambridge, UK |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-1-107-02380-2 |lccn=2013012345 |oclc=875920635}} "Lectures presented at the XX Canary Islands Winter School of Astrophysics, held in Tenerife, Spain, November 17–18, 2008."
* {{cite book |last=Milne |first=Edward Arthur |author-link=Edward Arthur Milne |year=1935 |title=Relativity, Gravitation and World-Structure |url=https://archive.org/details/RelativityGravitationAndWorldStructure |series=The International Series of Monographs on Physics |location=Oxford, UK; London |publisher=[[Clarendon Press]]; [[Oxford University Press]] |lccn=35019093 |oclc=1319934}}
* {{cite book |last=Mitton |first=Simon |year=2011 |title=Fred Hoyle: A Life in Science |location=Cambridge, UK; New York |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-18947-7 |lccn=2011293530 |oclc=774201415}}
* {{cite journal |author=Olive, K.A. |collaboration=[[Particle Data Group]] |year=2014 |title=Review of Particle Physics |url=http://pdg.lbl.gov/2015/download/rpp2014-Chin.Phys.C.38.090001.pdf |url-status=live |journal=[[Chinese Physics C]] |volume=38 |issue=9 |pages=1–708 |doi=10.1088/1674-1137/38/9/090001 |pmid=10020536 |arxiv=1412.1408 |bibcode=2014ChPhC..38i0001O |archive-url=https://web.archive.org/web/20170130212215/http://pdg.lbl.gov/2015/download/rpp2014-Chin.Phys.C.38.090001.pdf |archive-date=30 January 2017 |access-date=13 December 2019}}
* {{cite book |last=Partridge |first=R. Bruce |year=1995 |title=3K: The Cosmic Microwave Background Radiation |edition=Illustrated |series=Cambridge Astrophysics Series |volume=25 |location=Cambridge, UK |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-35808-8 |lccn=94014980 |oclc=1123849709}}
* {{cite book |last=Peacock |first=John A. |author-link=John A. Peacock |year=1999 |title=Cosmological Physics |url=https://archive.org/details/cosmologicalphys0000peac |url-access=registration |series=Cambridge Astrophysics Series |location=Cambridge, UK; New York |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-42270-3 |lccn=98029460 |oclc=60157380}}
* {{cite book |last=Penrose |first=Roger |author-link=Roger Penrose |year=1989 |chapter=Difficulties with Inflationary Cosmology |editor-last=Fenyves |editor-first=Ervin J. |title=Fourteenth Texas Symposium on Relativistic Astrophysics |title-link=Ivor Robinson (physicist)#Symposium series |series=[[Annals of the New York Academy of Sciences]] |location=New York |publisher=[[New York Academy of Sciences]] |volume=571 |pages=249–264 |bibcode=1989NYASA.571..249P |doi=10.1111/j.1749-6632.1989.tb50513.x |isbn=978-0-89766-526-1 |s2cid=122383812 |lccn=89014030 |oclc=318253659 |issn=0077-8923}} "Symposium held in Dallas, Tex., Dec. 11-16, 1988."
* {{cite book |last=Penrose |first=Roger |author-link=Roger Penrose |year=2007 |orig-year=Originally published: London: [[Jonathan Cape]], 2004 |title=The Road to Reality |title-link=The Road to Reality |edition=1st Vintage Books |location=New York |publisher=[[Vintage Books]] |isbn=978-0-679-77631-4 |lccn=2008274126 |oclc=920157277}} The 2004 edition of the book is available from the [https://archive.org/details/RoadToRealityRobertPenrose Internet Archive]. Retrieved 20 December 2019.
* {{cite book |last=Roos |first=Matts |year=2012 |orig-year=Chapter originally published 2008 |chapter=Expansion of the Universe – Standard Big Bang Model |editor1-last=Engvold |editor1-first=Oddbjørn |editor1-link=Oddbjørn Engvold |editor2-last=Stabell |editor2-first=Rolf |editor3-last=Czerny |editor3-first=Bozena |editor4-last=Lattanzio |editor4-first=John |title=Astronomy and Astrophysics |chapter-url=http://www.eolss.net/ebooklib/bookinfo/astronomy-astrophysics.aspx |series=[[Encyclopedia of Life Support Systems]] |volume=II |location=Ramsey, Isle of Man |publisher=[[UNESCO]] in partnership with Eolss Publishers Co. Ltd. |isbn=978-1-84826-823-4 |arxiv=0802.2005 |bibcode=2008arXiv0802.2005R |oclc=691095693}}
* {{cite book |last=Ryden |first=Barbara Sue |year=2003 |title=Introduction to Cosmology |url=https://archive.org/details/introductiontoco0000ryde |location=San Francisco |publisher=[[Addison-Wesley]] |isbn=978-0-8053-8912-8 |lccn=2002013176 |oclc=1087978842}}
* {{cite book |last=Silk |first=Joseph |author-link=Joseph Silk |year=2009 |title=Horizons of Cosmology: Exploring Worlds Seen and Unseen |url=https://archive.org/details/horizonsofcosmol0000silk |series=Templeton Science and Religion Series |location=Conshohocken, PA |publisher=[[Templeton Press]] |isbn=978-1-59947-341-3 |lccn=2009010014 |oclc=818734366}}
* {{cite book |last=Singh |first=Simon |author-link=Simon Singh |year=2004 |title=Big Bang: The Origin of the Universe |url=https://archive.org/details/bigbang00simo_0 |url-access=registration |edition=1st U.S. |location=New York |publisher=[[HarperCollins#Imprints|Fourth Estate]] |isbn=978-0-00-716220-8 |lccn=2004056306 |oclc=475508230 |bibcode=2004biba.book.....S}}
* {{cite journal |author=Tanabashi, M. |collaboration=[[Particle Data Group]] |year=2018 |title=Review of Particle Physics |journal=[[Physical Review D]] |volume=98 |issue=3 |pages=1–708 |doi=10.1103/PhysRevD.98.030001 |pmid=10020536 |bibcode=2018PhRvD..98c0001T|doi-access=free }}
* {{cite book |last=Tolman |first=Richard C. |author-link=Richard C. Tolman |year=1934 |title=Relativity, Thermodynamics and Cosmology |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.177229/page/n1 |series=The International Series of Monographs on Physics |location=Oxford, UK; London |publisher=[[Clarendon Press]]; [[Oxford University Press]] |isbn=978-0-486-65383-9 |lccn=34032023 |oclc=919976}}
* {{cite book |last=Woolfson |first=Michael |author-link=Michael Woolfson |year=2013 |title=Time, Space, Stars & Man: The Story of Big Bang |edition=2nd |location=London |publisher=[[Imperial College Press]] |isbn=978-1-84816-933-3 |lccn=2013371163 |oclc=835115510}}
* {{cite book |last=Wright |first=Edward L. |author-link=Edward L. Wright |year=2004 |chapter=Theoretical Overview of Cosmic Microwave Background Anisotropy |editor-last=Freedman |editor-first=Wendy L. |editor-link=Wendy Freedman |title=Measuring and Modeling the Universe |series=Carnegie Observatories Astrophysics Series |volume=2 |pages=291 |location=Cambridge, UK |publisher=[[Cambridge University Press]] |arxiv=astro-ph/0305591 |bibcode=2004mmu..symp..291W |isbn=978-0-521-75576-4 |lccn=2005277053 |oclc=937330165}}
* {{cite journal |author=Yao, W.-M. |collaboration=[[Particle Data Group]] |year=2006 |title=Review of Particle Physics |url=http://pdg.lbl.gov/2006/download/rpp-2006-book.pdf |url-status=live |journal=[[Journal of Physics G|Journal of Physics G: Nuclear and Particle Physics]] |volume=33 |issue=1 |pages=1–1232 |bibcode=2006JPhG...33....1Y |doi=10.1088/0954-3899/33/1/001 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170212055045/http://pdg.lbl.gov/2006/download/rpp-2006-book.pdf |archive-date=12 February 2017 |access-date=16 December 2019}}
{{Refend}}

== რეკომენდებული ლიტერატურა ==
* {{cite journal |last1=Alpher |first1=Ralph A. |author-link=Ralph Asher Alpher |last2=Herman |first2=Robert |author-link2=Robert Herman |date=August 1988 |title=Reflections on Early Work on 'Big Bang' Cosmology |journal=[[Physics Today]] |volume=41 |issue=8 |pages=24–34 |bibcode=1988PhT....41h..24A |doi=10.1063/1.881126}}
* {{cite book |last=Barrow |first=John D. |author-link=John D. Barrow |year=1994 |title=The Origin of the Universe |series=Science Masters |url=https://archive.org/details/originofuniverse00barr |url-access=registration |location=London |publisher=[[Weidenfeld & Nicolson]] |isbn=978-0-297-81497-9 |lccn=94006343 |oclc=490957073}}
* {{cite book |last=Davies |first=Paul |author-link=Paul Davies |year=1992 |title=The Mind of God: The Scientific Basis for a Rational World |title-link=The Mind of God |location=New York |publisher=[[Simon & Schuster]] |isbn=978-0-671-71069-9 |lccn=91028606 |oclc=59940452}}
* {{cite magazine |last1=Lineweaver |first1=Charles H. |last2=Davis |first2=Tamara M. |author2-link=Tamara Davis |date=March 2005 |title=Misconceptions about the Big Bang |url=https://www.mso.anu.edu.au/~charley/papers/LineweaverDavisSciAm.pdf |url-status=live |magazine=[[Scientific American]] |volume=292 |issue=3 |pages=36–45 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009072713/https://www.mso.anu.edu.au/~charley/papers/LineweaverDavisSciAm.pdf |archive-date=9 October 2019 |access-date=23 December 2019}}
* {{cite book |last1=Mather |first1=John C. |author1-link=John C. Mather |last2=Boslough |first2=John |year=1996 |title=The Very First Light: The True Inside Story of the Scientific Journey Back to the Dawn of the Universe |url=https://archive.org/details/veryfirstlight00john |url-access=registration |edition=1st |location=New York |publisher=[[Basic Books]] |isbn=978-0-465-01575-7 |lccn=96010781 |oclc=34357391}}
* {{cite magazine |last1=Riordan |first1=Michael |last2=Zajc |first2=William A. |author2-link=William Allen Zajc |date=May 2006 |title=The First Few Microseconds |url=https://rhig.physics.yale.edu/Summer2014/sc%20am%20-%20zjac%20and%20riordan.pdf |url-status=live |magazine=[[Scientific American]] |volume=294 |issue=5 |pages=34–41 |bibcode=2006SciAm.294e..34R |doi=10.1038/scientificamerican0506-34a |archive-url=https://web.archive.org/web/20141130184142/http://rhig.physics.yale.edu/M_article_11_2005.pdf |archive-date=30 November 2014}}
* {{cite book |last=Weinberg |first=Steven |author-link=Steven Weinberg |year=1993 |orig-year=Originally published 1977 |title=The First Three Minutes: A Modern View of the Origin of the Universe |title-link=The First Three Minutes |edition=Updated |location=New York |publisher=[[Basic Books]] |isbn=978-0-465-02437-7 |lccn=93232406 |oclc=488469247}} 1st edition is available from the [https://archive.org/details/TheFirstThreeMinutesAModernViewOfTheOriginOfTheUniverseS.Weinberg Internet Archive]. Retrieved 23 December 2019.

== რესურსები ინტერნეტში ==
* [https://onceuponauniverse.com/about/in-the-beginning/ Once Upon a Universe] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200622230141/https://onceuponauniverse.com/about/in-the-beginning/ |date=22 June 2020 }} – [[Science and Technology Facilities Council|STFC]]-ის მიერ დაფინანსებული პროექტი, სადაც სამყაროს ისტორია მარტივად გასაგებ ენაზეა ახსნილი
* [https://map.gsfc.nasa.gov/universe/bb_theory.html "Big Bang Cosmology"] – [[Wilkinson Microwave Anisotropy Probe|NASA/WMAP]] Science Team
* [https://science.nasa.gov/astrophysics/focus-areas/what-powered-the-big-bang/ "The Big Bang"] – [[Science Mission Directorate|NASA Science]]
* [https://www.science20.com/hammock_physicist/big_bang_big_bewilderment "Big Bang, Big Bewilderment"] – დიდი აფეთქების მოდელი ანიმაციური გრაფიკით, ავტორი იოჰანეს კელმანი
* {{curlie|Science/Astronomy/Cosmology/|Cosmology}}
* [http://www.talkorigins.org/faqs/astronomy/bigbang.html www.talkorigins.org]
* [http://www.astro.ucla.edu/~wright/cosmology_faq.html University of California]
* [http://lhc.web.cern.ch/lhc/ დიდი ადრონული კოლაიდერი (ოფიციალური საიტი)]

== სქოლიო ==
{{სქოლიოს სია}}

[[კატეგორია:კოსმოლოგია]]
[[კატეგორია:ასტრონომიული მოვლენები]]