იხილეთ წყარო გვერდისთვის გამა-გამოსხივება

[[ფაილი:Gamma Decay.svg|250px|right|thumb|ბირთვიდან წარმოქმნილი გამა-გამოსხივება]]
'''გამა-გამოსხივება''' ('''''γ-გამოსხივება''''') — მოკლეტალღიანი ელექტრომაგნიტური გამოსხივება. გამა-გამოსხივებას მეტად მცირე ტალღის სიგრძე (<math>\gamma \leqslant 10^{-8}</math> სმ) და ამის გამო მკვეთრად გამოსახული კორპუსკულური თვისებები აქვს.

გამა-გამოსხივება წარმოიქმნება რადიოაქტიურო ბირთვებისა და ელემენტარული ნაწილაკების დაშლისას, ნაწილაკ-ანტინაწილაკის წყვილის ანიჰილაციისას, აგრეთვე სწრაფი დამუხტული ნაწილაკების გავლისას ნივთიერებაში.

რადიოაქტიური ბირთვების დაშლის დროს გამა-გამოსხივება მიიღება ბირთვის აგზნებული დონიდან ძირითად ან დაბალ აგზნებულ დონეზე გადასვლისას ენერგიის ისეთ არეში, სადაც ბირთვიდან ნუკლონების გამოტყორცნა შეუძლებელია. ამ შემთხვევაში γ - კვანტის გამოსხივება ბირთვის A მასური რიცხვის და Z ატომური ნომრის შეუცვლელად ხდება. გამა-გამოსხივების ენერგეტიკული სპექტრი ხაზოვანია ბირთვის დონეთა დისკრეტულობის გამო. ზოგიერთი ელემენტარული ნაწილაკის დაშლისას გამოსხივდება დიდი ენერგიის γ-კვანტები.

== γ-გამოსხივების ურთიერთქმედება მატერიასთან ==
[[ფაილი:Gama shegcevadoba.jpg|thumb|γ-ნაწილაკის შეღწევადობა მატერიაში, ენერგიის კლება e-ფუნქციის მაგვარია]]
რადგანაც [[ფოტონი|ფოტონები]] (ამ შემთხვევაში საუბარია γ-ნაწილაკებზე) მუხტს არ ატარებენ, ამიტომ ისინი მატერიაში შეღწევისას ცოტათი ნაკლებად ურთიერთქმედებენ [[ატომი|ატომებთან]] და მათ [[ელექტრონი|ელექტრონებთან]] შესაბამისად მათ გააჩნიათ დიდი შეღწევადობა, ვიდრე [[α]]-ს ან [[β]]-ნაწილაკს (იგულისხმება α ან β [[გამოსხივება]]). პატარა ენერგიებისას გამა გამოსხივების გამჭოლუნარიანობა არის მატერიაზე დამოკიდებული (დაახ.: E<sub>γ</sub> < 0.2 მეგაელეკტრონულივოლტი). სწორედ გამა [[კვანტი|კვანტის]] [[ენერგია]] განსაზღვრავს დომინირებად ურთიერთქმედებით პროცესს როგორებიცაა:

==კვლევის ისტორია==
[[ფაილი:ალფა, ბეტა, გამა გამოსხივება.jpg|მინი|მარცხნივ|ე. რეზერფორდის ექსპერიმენტი]]
რადიოაქტიური სხივების ფიზიკური ბუნების, წარმოშობის, აგრეთვე, ატომის აგებულების შესწავლაში უდიდესი როლი შეასრულა ინგლისელმა მეცნიერმა [[ერნესტ რეზერფორდი|ე. რეზერფორდმა]]. [[1903]] წელს ე. რეზერფორდმა და [[ფრედერიკ სოდი|ფ. სოდმა]] გამოთქვეს ჰიპოთეზა, რომ რადიოაქტიური გამოსხივება გამოწვეული იყო რადიოაქტიური ნივთიერების ატომების თავისთავადი დაშლით. ამ ჰიპოთზის თანახმად რადიოაქტიური ელემენტის ატომები, ჩვეულებრივი სხვა ელემენტების ატომებისაგან განსხვავებით, არამდგრადია და დროთა განმავლობაში თავისთავად იშლება. შემდგომმა გამოკვლევებმა ეს ჰიპოთეზა დაადასტურა.

ე. რეზერფორდმა [[რადიუმი]]ს მცირე ნაჭერი მოათავსა [[ტყვია|ტყვიის]] სხეულის ვიწრო ხვრელის ფსკერზე. ხვრელიდან გამოსული სხივები გაატარა B [[ინდუქცია|ინდუქციის]] ერთგვაროვან [[მაგნიტური ველი|მაგნიტურ ველში]], ხოლო ველიდან გასულ სხივებს დაუხვედრა C ფოტოფირფიტა. ფოტოფირფიტის გამჟღავნებისას აღმოჩნდა, რომ რადიუმი ასხივებდა სამ სხვადასხვა ბუნების სხივებს. ამ სხივებს α- (ალფა), β- (ბეტა) და γ- (გამა) სხივები უწოდეს. α- და β-სხივები მაგნიტურ და ელექტრულ ველში იხრება ურთიერთსაწინააღმდეგო მიმართულებით, რაც იმის მაჩვენებელია, რომ ამ სხივების მატარებელ ნაწილაკებს აქვთ სხვადასხვა ნიშნის მუხტები. γ-სხივები მაგნიტურ და ელექტრულ ველში არ გადაიხრება, ამიტომ, ამ სხივებს მატარებელ ნაწილაკებს მუხტი არ გააჩნია.

რეზერფორდმა დაასკვნა, რომ γ-სხივები წარმოადგენს მაღალი სიხშირის ელექტრომაგნიტურ ტალღებს — ფოტონების ნაკადს, რომლის ტალღის სიგრძე 10<sup>–8</sup>-10<sup>–11</sup> სმ ფარგლებში იცვლება. γ-სხივებს აქცს ნივთიერების განჭოლვის დიდი უნარი. მათ შეუძლიათ 30 სმ სისქის რკინის ფირფიტის განჭოლვაც კი.

==იხილეთ აგრეთვე==
*[[ალფა-ნაწილაკი]]
*[[ალფა-დაშლა]]
*[[ბეტა-ნაწილაკი]]
*[[ბეტა-დაშლა]]

==ლიტერატურა==
{{ქსე|2|646}}

{{თარგი:ბირთვული პროცესები}}

[[კატეგორია:რადიოლოგია]]
[[კატეგორია:ბირთვული ფიზიკა]]