იხილეთ წყარო გვერდისთვის ბრომი

{{მმ|ბრომი}}
{{ინფოდაფა ბრომი}}
'''ბრომი'''<ref>[https://dspace.nplg.gov.ge/handle/1234/419930 დოლიძე ვ., ციციშვილი ვ., „ოთხენოვანი ქიმიური ლექსიკონი“, თბ., 2004, გვ. 34]</ref><ref>{{ქსე|2|534||არა}}</ref> ({{lang-la|Bromum}} < {{lang-grc|βρῶμος||მყრალი}}; ქიმიური სიმბოლო — <chem>Br</chem>) — [[ქიმიურ ელემენტთა პერიოდული სისტემა|ელემენტთა პერიოდული სისტემის]] [[ელემენტთა პერიოდული სისტემის მეოთხე პერიოდი|მეოთხე პერიოდის]], მეჩვიდმეტე ჯგუფის (ძველი კლასიფიკაციით — მეშვიდე ჯგუფის მთავარი ქვეჯგუფის, VIIა) [[ქიმიური ელემენტი]]. მისი [[ატომური ნომერი]]ა 35, [[ატომური მასა]] — 79.904, [[დნობის ტემპერატურა|t<sub>დნ</sub>]] — (−7.2) °C, [[დუღილის ტემპერატურა|t<sub>დუღ</sub>]] — 58.8 °C, [[სიმკვრივე]] — 3.1028 გ/სმ<sup>3</sup>. ქიმიურად აქტიური [[არალითონი]]ა, მიეკუთვნება [[ჰალოგენები]]ს ჯგუფს. მძიმე [[სითხე]]ა, მოწითალო-მოყავისფრო [[ფერი]]ს, ძლიერი არასასიამოვნო [[სუნი]]თ. ბრომის [[მოლეკულა]] ორ ატომიანია (ქიმიური ფორმულაა Br<sub>2</sub>).

== ისტორია ==
ბრომი აღმოჩენილი იქნა [[1826]] წელს [[მონპელიე]]ს კოლეჯის ახალგაზრდა მასწავლებლის [[ანტუან ჟერომ ბალარი]]ს მიერ. ბალარი აღმოჩენამ მსოფლიოში ცნობილი გახადა. ერთი პოპულარული წიგნიდან მეორეში გადადის  განცხადებები იმის შესახებ რომ, ნაწყენი რომ ვიღაც უცნობმა ბალარმა დაასწრო ცნობილ [[იუსტუს ლიბიხი|იუსტუს ლიბიხს]] ბრომის აღმოჩენა, თითქოს ლიბიხმა განაცხადა რომ ეს ბრომმა აღმოაჩინა ბალარი და არა ბალარმა ბრომიო. მაგრამ ეს არასწორია, უფრო სწორედ, მთლად სიმართლე არაა. ეს ფრაზა ეკუთვნოდა [[შარლ ფრედერიკ ჟერარი|შარლ ფრედერიკ ჟერარს]] რომელსაც უნდოდა რომ სორბორნის ქიმიის კათედრა [[ოგუსტ ლორანი|ოგუსტ ლორანს]] დაეკავებინა და არა პროფესორად ახლად არჩეულ ა. ბალარს.

== სახელწოდების წარმომავლობა ==
ელემენტის სახელწოდება მოდის {{lang-grc|βρῶμος}} — სიტყვა ''[[სიმყრალე]]დან''.

== არსებობა ბუნებაში ==
ბრომის კლარკია 1,6 გ/ტ. ბრომი ფართოდაა გავრცელებული ბუნებაში და გაბნეული სახით ის ყველგან გვხვდება. ბრომის თითქმის ყველა ნაერთი იხსნება წყალში და ამიტომაც ადვილად გამოირეცხება ქანებიდან. როგორც მინარევი ის ძალიან ბევრ მინერალშია. მაგრამ არსებობს მხოლოდ რამდენიმე წყალში უხსნადი მინერალი — [[ვერცხლი]]ს და [[სპილენძი]]ს ჰალოგენიდები. მათ შორის ყველაზე ცნობილია — ბრომარგირიტი AgBr. სხვა მინერალები — იოდობრომიტი Ag(Br, Cl, I), ემბოლიტი Ag(Cl, Br). ბრომის საკუთარი მინერალები ცოტაა იმიტომ რომ, მისი იონური რადიუსი ძალიან დიდია და ბრომის იონი საიმედოდ ვერ მაგრდება სხვა ელემენტების კრისტალურ მესერში, საშუალო ზომის კათიონებთან ერთად. ბრომის დაგროვებაში ძირითად ლორს თამაშობს ოკეანის წყლების აორთქლების პროცესი, რის შედეგადაც ის გროვდება როგორც თხევად, ისე მყარ ფაზაში. ბრომი მთის ქანებში ძირითადად იმყოფება იონების სახით, რომლებიც მიგრირებენ მიწისქვეშა წყლებთან ერთად. მიწის ბრომის ნაწილი დაკავშირებულია მცენარის ორგანიზმებში რთულ და უმეტესწილად უხსნად ორგანულ ნაერთებში. ზოგიერთი მცენარე აქტიურად აგროვებს ბრომს. ეს უპირველეს ყოვლისა არის [[პარკოსანი მცენარეები]] — [[ბარდა]], [[ლობიო]], [[ოსპი]], ასევე ზღვის  წყალმცენარეები. ზღვაში კონცენტრირებულია ბრომის დიდი ნაწილი. არის ის ასევე მარილიან ტბებში, და მიწისქვეშა წყალშემცველ პლასტებში, რომელიც თანხლებს საწვავ წიაღისეულ საბადოებს, ასევე კალიუმის მარილებს და ქვის მარილს. ბრომი არის ატმოსფეროშიც, ამასთან ამ ელემენტის შემცველობა ზღვისპირა რაიონების ჰაერში ყოველთვის მეტია, ვიდრე მკვეთრად კონტინენტალურ კლიმატში.

ბრომის წარმოებისათვის პირველად ნედლეულად გამოიყენებენ:
# [[ზღვის წყალი|ზღვის წყალს]] (65 მგ/ლ<ref>J.P. Riley and Skirrow G. Chemical Oceanography V. 1, 1965</ref>)
# მარილიანი ტბის წყალს
# [[კალიუმი]]ან წარმოებებს
# ნავთობისა და აირის საბადოების მიწისქვეშა წყლებს

== მიღება ==
[[ფაილი:Bromchlorargyrit - Broken Hill, Australien.jpg|thumb|right|ავსტრალიური [[ემბოლიტი]] — Ag(Cl, Br)]]
ბრომს იღებენ ქიმიური გზით მარილწყლებიდან Br<sup>−</sup>:
<center><math>\mbox{Cl}{_2(g)} + \mbox{2Br}{^-(aq)} ~ \stackrel{air}{\rightarrow} ~ \mbox{2Cl}{^-(aq)} + \mbox{Br}{_2(g)}</math></center>

== ფიზიკური თვისებები ==
ჩვეულებრივ პირობებში ბრომი — მოწითალო-მოყავისფრო სითხეა მკვეთრი არასასიამოვნო [[სუნი]]თ, [[საწამლავი]]ა, კანთან შეხებისას წარმოიქმნება კანის დამწვრობა. ბრომი — ერთ-ერთია ორ [[მარტივი ნივთიერება|მარტივ ნივთიერებას]] შორის, [[ვერცხლისწყალი|ვერცხლისწყალთან]] ერთად, რომელიც ოთახის [[ტემპერატურა]]ზე თხევად მდგომარეობაშია. სიმკვრივე 0&nbsp;°C არის — 3,19 გრ/სმ³. ბრომის დნობის ტემპერატურა (გამაგრება) −7,2&nbsp;°C, დუღილის 58,8&nbsp;°C, დუღილისას ბრომი სითხიდან გადაიქცევა მოყავისფრო ორთქლად, ჩასუნთქვისას აღიზიანებს სასუნთქ ორგანოებს. სტანდარტული [[ელექტროდული პოტენციალი]] Br<sub>2</sub>/Br<sup>−</sup> წყლის ხსნარში ტოლია +1,065 ვ.

ჩვეულებრივი ბრომი შედგება [[იზოტოპი]]საგან <sup>79</sup>Br (50,56 %) და <sup>81</sup>Br (49,44 %). ხელოვნურად მიღებულია [[რადიოაქტიურობა|რადიოაქტიური]] იზოტოპები.

== ქიმიური თვისებები ==
<div style="float:right; margin:5px;">
{|class="wikitable"
|-
! colspan=2|ბრომის ჟანგვის ხარისხი<br />
|-
| −1 ||{{chem|HBr}}
|-
| 0 || {{chem|Br|2}}
|-
| +1 ||{{chem|BrCl}}
|-
| +3 ||{{chem|BrF|3}}
|-
| +5 ||{{chem|BrF|5|}}
|-
| +5 ||{{chem|BrO|3|-}}
|-
| +7 ||{{chem|BrO|4|-}}
|}</div>
თავისუფალი ბრომი ორ ატომიანი მოლეკულის სახით არსებობს Br<sub>2</sub>. მოლეკულის ატომებად [[დისოციაცია]] შეიმჩნევა 800&nbsp;°C ტემპერატურის დროს და ჩქარა იზრდება ტემპერატურის შემდგომი ზრდისას. მოლეკულის დიამეტრი Br<sub>2</sub> ტოლია 0,323 ნმ, ბირთვებს შორისი მანძილი ამ მოლეკულაში არის — 0,228 ნმ.

ბრომი ცოტათი, მაგრამ მაინც სხვა [[ჰალოგენები|ჰალოგენებზე]] უფრო უკეთ იხსნება წყალში (3,58 გ - 100 გ წყალში, 20&nbsp;°C-ზე), ხსნარს უწოდებენ [[ბრომიანი წყალი|ბრომიან წყალს]]. ბრომიან წყალში მიმდინარეობს [[ბრომწყალბადმჟავა|ბრომწყალბადმჟავის]] და არამდგრადი [[ქვებრომოვანი მჟავა|ქვებრომოვანი მჟავის]] (HBrO) წარმოქმნის რეაქცია:

Br<sub>2</sub> + [[წყალი|H<sub>2</sub>O]] → [[ბრომწყალბადმჟავა|HBr]] + [[ქვებრომოვანი მჟავა|HBrO]].

[[ორგანული გამხსნელები]]ს უმეტესობაში ბრომი ერევა ყველანაირ ურთიერთობაში, ამასთან ხშირად ხდება ორგანული გამხსნელის მოლეკულების [[ბრომირება]].

ბრომს თავისი ქიმიური აქტივობით [[ქლორი|ქლორსა]] და [[იოდი|იოდს]] შორის უჭირავს ადგილი. ბრომის და იოდიდების ხსნარების რეაქციისას გამოიყოფა თავისუფალი [[იოდი]]:

Br<sub>2</sub> + 2[[კალიუმის იოდიდი|KI]] → [[იოდი|I<sub>2</sub>]]↓ + 2[[კალიუმის ბრომიდი|KBr]].

ხოლო, [[ქლორი]]სა და ბრომიდების ხსნარების რეაქციისას პირუკუ, გამოიყოფა თავისუფალი ბრომი:

[[ქლორი|Cl<sub>2</sub>]] + 2[[ნატრიუმის ბრომიდი|NaBr]] → Br<sub>2</sub> + 2[[ნატრიუმის ქლორიდი|NaCl]].

ბრომისა და [[გოგირდი]]ს რეაქციისას წარმოიქმნება S<sub>2</sub>Br<sub>2</sub>, ბრომის [[ფოსფორი|ფოსფორთან]] რეაქციისას — PBr<sub>3</sub> და PBr<sub>5</sub>. ბრომი ასევე რეაგირებს [[არალითონები|არალითონებთან]] - [[სელენი|სელენთან]] და [[ტელური|ტელურთან]].

ბრომის რეაქცია [[წყალბადი|წყალბადთან]] მიმდინარეობს გახურებით და წარმოიქმნება [[ბრომწყალბადი]] HBr. HBr-ის წყლის ხსნარი წარმოადგენს — [[ბრომწყალბადმჟავა]]ს, თავისი ძალით ახლოსაა [[მარილმჟავა]]სთან (HCl). ბრომწყალბადმჟავის მარილებია — ბრომიდები ([[ნატრიუმის ბრომიდი|NaBr]], [[მაგნიუმის ბრომიდი|MgBr<sub>2</sub>]], [[ალუმინის ბრომიდი|AlBr<sub>3</sub>]] და სხ.). ხარისხობრივი რეაქცია ხსნარებში ბრომიდ-იონების არსებობაზე — Ag<sup>+</sup> იონებთან [[ვერცხლის ბრომიდი|ვერცხლის ბრომიდის AgBr]] ღია-მოყვითალო, წყალში პრაქტიკულად უხსნადი ნალექის შექმნა.

[[ჟანგბადი|ჟანგბადთან]] და [[აზოტი|აზოტთან]] ბრომი უშუალოდ არ რეაგირებს. ბრომი სხვა დანარჩენ ჰალოგენებთან წარმოქმნის დიდი რაოდენობის სხვადასხვა ნაერთებს. მაგალითად, [[ფთორი|ფთორთან]] ბრომი ცარმოქმნის არამდგრად BrF<sub>3</sub> და BrF<sub>5</sub>, იოდთან — IBr. ბევრ ლითონებთან ურთიერთქმედებით ბრომი წარმოქმნის ბრომიდებს, მაგალითად, AlBr<sub>3</sub>, CuBr<sub>2</sub>, MgBr<sub>2</sub> და სხ. ბრომის ზემოქმედებისაგან მდგრადებია [[ტანტალი]] და [[პლატინა]], უფრო ნაკლებად - [[ვერცხლი]], [[ტიტანი (ელემენტი)|ტიტანი]] და [[ტყვია]].

ბრომი - ძლიერი [[მჟანგავი]]ა, ის ჟანგავს სულფიტ-იონს სულფატამდე, ნიტრიტ-იონს — ნიტრატამდე და ა.შ.

ორმაგკავშირებიან ორგანულ ნაერთებთან ურთიერთქმედებისას, ბრომი უერთდება მათ და იძლევა დიბრომწარმოებულებს:

C<sub>2</sub>H<sub>4</sub> + Br<sub>2</sub> → C<sub>2</sub>H<sub>4</sub>Br<sub>2</sub>.

ბრომი უერთდება ორგანულ მოლეკულებსაც, რომლის შემადგენლობაში სამმაგი კავშირებია. ბრომიანი წყლის გაუფერულება მასში აირის გატარებისას ან მასში სითხის დამატებისას მეტყველებს იმაზე, რომ აირში ან სითხეში არის უსაზღვრო ნაერთი.

[[კატალიზატორი|კატალიზატორთან]] ერთად გახურებისას ბრომი რეაგირებს [[ბენზოლი|ბენზოლთან]] [[ბრომბენზოლი]]ს წარმოქმნით C<sub>6</sub>H<sub>5</sub>Br (ჩანაცვლების რეაქცია).

ბრომის ურთიერთქმედებით ტუტეების ხსნარებთან და ნატრიუმის ან კალიუმის კარბონატის ხსნარებთან წარმოიქმნება შესაბამისად [[ბრომიდები]] და [[ბრომატები]], მაგალითად:

3Br<sub>2</sub> + 3[[ნატრიუმის კარბონატი|Na<sub>2</sub>CO<sub>3</sub>]] → 5[[ნატრიუმის ბრომიდი|NaBr]] + [[ნატრიუმის ბრომატი|NaBrO<sub>3</sub>]]+ 3[[ნახშირორჟანგი|CO<sub>2</sub>]]↑.

=== ბრომშემცველი მჟავეები ===
უჟანგბადო ბრომწყალბადმჟავის HBr გარდა, ბრომი ქმნის მთელ რიგ ჟანგბადიან მჟავეებს: ბრომმჟავას [[ბრომმჟავა|HBrO<sub>4</sub>]], ქვებრომმჟავას [[ქვებრომმჟავა|HBrO<sub>3</sub>]], ბრომოვანიმჟავას [[ბრომოვანიმჟავა|HBrO<sub>2</sub>]], ქვებრომოვან მჟავას [[ქვებრომოვანი მჟავა|HBrO]].

== გამოყენება ==

=== ქიმიაში ===
* ნაერთები ბრომის საფუძველზე ძირითადად გამოიყენება ორგანულ სინთეზში.

=== ტექნიკაში ===
* [[ვერცხლის ბრომიდი (I)|ვერცხლის ბრომიდი]] AgBr გამოიყენება [[ფოტოგრაფია]]ში, როგორც შუქმგრძნობიარე ნივთიერება.
* გამოიყენება ანტიპირენების შესაქმნელად - დანამატი, რომელიც ანიჭებს ცეცხლგამძლეობას პლასტმასებს, ხის და საფეიქრო მასალებს.
* [[ბრომის ფტორიდი (V)|ბრომის პენტაფტორიდი]] ზოგჯერ გამოიყენება, როგორც ძლიერი დამჟანგველი სარაკეტო საწვავისათვის. 
* 1,2-დიბრომმეთანი ამჟამად გამოიყენება, როგორც ანტიდეტონირებადი დანამატი საავტომობილო საწვავში, [[ტყვიის ტეტრაეთილენი]]ს ნაცვლად. 
* ბრომიდების ხსნარები გამოიყენება ნავტობის მოსაპოვებლად.

=== მედიცინაში ===
* ბრომი გამოიყენება მედიცინაში. მისგან ამზადებენ მედიკამენტებს შინაგანი და გარეგანი მოხმარებისათვის. მედიცინაში [[ნატრიუმის ბრომიდი]] და [[კალიუმის ბრომიდი]] გამოიყენება, როგორც [[დამამშვიდებელი საშუალება]].

=== იარაღის წარმოებაში ===
[[პირველი მსოფლიო ომი]]ს დროიდან ბრომი გამოიყენება, საბრძოლო მომწამლავი ნივთიერებების წარმოებისათვის.

== ბიოლოგიური როლი ==
პრეპარატები, რომლებიც შექმნილია ბრომის საფუძველზე აქვეითებენ სექსუალურ ლიბიდოს და ამცირებენ პოტენციას, როგორც სხვა დამამშვიდებლები.
* ბრომიდები — დამამშვიდებელი და დამაძინებელი საშუალებებია.
* ბრომი შიდა სეკრეციის ჯირკვლებში გროვდება, და მისი ნაკლებობა ადამიანის ორგანიზმში იწვევს აღგზნების და დამუხრუჭების ნორმალური თანაფარდობის დარღღვევას.

== ფიზიოლოგიური ზემოქმედება ==
[[ფაილი:Skull and Crossbones.svg|left|80px]]
თუკი ჰაერში ბრომის შემცველობა აღწევს 0.001 % კონცენტრაციას დაახლოებით (მოცულობით), იწვევს [[ლორწოვანი გარსი]]ს გაღიზიანებას, თავბრუსხვევას, ხოლო უფრო მაღლი კონცენტრაციები კი - სასუნთქი გზების სპაზმს, მოგუდვას. ბრომის ორთქლის ზღვრულად დასაშვები კონცენტრაციაა 0.5 მგ/მ3. ორგანიზმში მოხვედრისას ტოქსიკურ დოზას შეადგენს 3გ, ხოლო სასიკვდილო - 35 გ. ბრომის ორთქლით მოწამვლისას, დაზარალებული დაუყოვნებლივ უნდა გაიყვანონ სუფთა ჰაერზე, სუნთქვის აღდგენამდე, მცირე დროის განმავლობაში იყენებენ ტამპონებს, რომელიც გაჟღენთილია [[ნიშადურის სპირტი]]თ და რომელიც ხანმოკლე დროის განმავლობაში პერიოდულად მიაქვთ დაზარალებულის ცხვირთან. შემდგომი მკურნალობა კი უნდა გაგრძელდეს [[ექიმი]]ს მეთვალყურეობით. თხევადი ბრომის კანთან შეხება იწვევს მძიმე, მტკივნეულ და ხანგრძლივ მოუშუშებელ დამწვრობას.

ბრომის იონებია ტვინში, ჰიპოფიზში მაღალმოლეკულური ორგანული ნაერთის სახით. არსებობს აზრი იმის შესახებ, რომ ჰიპოფიზი ბრომ–ჰორმონს გამოყოფს, რომელსაც ცენტრალურ ნერვულ სისტემაში შეკავების უნარის აღდგენისა და გაძლიერების თვისება აქვს.

== მუშაობის თავისებურებები ==
ბრომთან მუშაობისას უნდა გამოვიყენოთ სპეცტანსაცმელი (დამცავი ტანსაცმელი), [[აირწინაღი]] და სპეციალური ხელთათმანები. მისი მაღალი ქიმიური აქტიურობისა და ტოქსიკურობის გამო, როგორც აირადი ისე თხევადი ბრომი უნდა ინახებოდეს მინის, სქელკედლიან მჭიდროდ დახურულ ჭურჭელში. ბრომიან ჭურჭელს ინახავენ ქვიშით შევსებულ კონტეინერში, რომელიც ხელს უშლის შენჯღრევისას ბოთლის გატეხვას. ბრომის მაღალი სიმკვრივის გამო არავითარ შემთხვევაში არ შეიძლება ბრომიან ჭურჭელს მოვკიდოთ მხოლოდ ბოთლის ყელში (ბოთლის ყელი შეიძლება მოძვრეს და ბრომი დაიღვაროს იატაკზე).

დაღვრილი ბრომის ნეიტრალიზაციისათვის, ზედაპირზე უნდა მოვასხათ [[ნატრიუმის სულფიტი]]ს ხსნარი Na<sub>2</sub>SO<sub>3</sub>, ან ნატრიუმის კარბონატი Na<sub>2</sub>CO<sub>3</sub>

ზემოთ მითითებული რეაქციისათვის მიზანშეწონილია დავაყაროთ ნატრიუმის კარბონატი.

3Br<sub>2</sub> + 3Na<sub>2</sub>CO<sub>3</sub> → 5NaBr + NaBrO<sub>3</sub>+ 3CO<sub>2</sub>↑,

ან სველი საჭმლის სოდა:

6NaHCO<sub>3</sub>+3Br<sub>2</sub>=NaBrO<sub>3</sub>+5NaBr+6CO<sub>2</sub>+3H<sub>2</sub>O

== მითები და ლეგენდები ==
არსებობს ფართოდ გავრცელებული ლეგენდა იმაზე, რომ ჯარში თითქოს საჭმელში უმატებენ ბრომს სექსუალური სურვილების შესამცირებლად. ამ მითს არ გააჩნია არავითარი საფუძველი - სურვილების დაქვეითება წარმატებით ხორციელდება ფიზიკური დატვირთვით, ხოლო სინამდვილეში საჭმელში დანამატის სახით ხშირად უმატებენ ასკორბინის მჟავას ავიტამინოზის პრევენციისათვის. გარდა ამისა, ბრომის პრეპარატები მლაშე გემოს მატარებლები არიან და არ ახდენენ გავლენას პოტანციაზე. მათ გააჩნიათ დამამშვიდებელი და დასაძინებელი ეფექტი.

== რესურსები ინტერნეტში ==
* [http://www.webelements.com/bromine/ ბრომი WebElements.com]
* [http://n-t.ru/ri/ps/pb035.htm ბრომი ქიმიური ელემენტების პოპულარული ბიბლიოთეკა] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161213173431/http://n-t.ru/ri/ps/pb035.htm |date=2016-12-13 }}
* [http://twtmas.mpei.ac.ru/mas/Worksheets/HEDH/5-5-14-43-54/Tab-5-5-14-54-BROMINE-Thermal.mcd ბრომის თბოგამტარობის გრაფიკი] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100106050418/http://twtmas.mpei.ac.ru/mas/Worksheets/HEDH/5-5-14-43-54/Tab-5-5-14-54-BROMINE-Thermal.mcd |date=2010-01-06 }}
* [http://twtmas.mpei.ac.ru/mas/Worksheets/HEDH/5-5-14-43-54/Tab-5-5-14-54-BROMINE-Viscosity.mcd ბრომის სიბლანტე გარკვეულ პირობებში] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100106014143/http://twtmas.mpei.ac.ru/mas/Worksheets/HEDH/5-5-14-43-54/Tab-5-5-14-54-BROMINE-Viscosity.mcd |date=2010-01-06 }}

==სქოლიო==
{{სქოლიო}}

{{პორტალი|ქიმია|Papapishu-Lab-icon-6.svg}}
{{პერიოდული ცხრილი}}
{{ლითონთა აქტივობის მწკრივი}}
{{ავტორიტეტული წყაროები}}

[[კატეგორია:ბრომი| ]]