იხილეთ წყარო გვერდისთვის ალკენი

[[ფაილი:Ethylene-3D-vdW.png|მინი|ეთილენის 3D მოდელი]]
'''ალკენი''' — უჯერი [[ნახშირწყალბადი]], რომელიც ერთ ორმაგ ბმას შეიცავს ორ ნახშირბადს შორის. ალკენების ზოგადი ფორმულაა  C<sub>n</sub>H<sub>2n</sub>. [[ჰიბრიდიზაცია (ქიმია)|ჰიბრიდიზაციის]] ტიპია sp². ჰომოლოგიური რიგის პირველი წარმომადგენელია ეთილენი (C<sub>2</sub>H<sub>4</sub>). ალკენებს ახასიათებთ ჩონჩხის, ორმაგი ბმის მდებარეობის და გეომეტრიული(ცის–ტრანს) იზომერია. მაგალითად, ბუტენს(C<sub>4</sub>H<sub>8</sub>) აქვს ორი იზომერი ბუტენ-1 და იზობუტენი, ალკენებისთვის დამახასიათებელია ცის და ტრანს [[იზომერია]]. ალკენები შეიცავენ მარტივ C-C ბმებს და ერთ ორმაგ C=C ბმას. ორმაგი ბმიდან ერთი "სიგმა" ბმაა, ერთი კი "პი "ბმა. ნახშირბადის ატომებს შორის მანძილი არის 0,134 ნმ, სავალენტო კუთხე — 120°.

==ფიზიკური თვისებები==
ალკენები უფერული ნივთიერებებია<ref>საყმაწვილო ენციკლოპედია: ქიმია, გვ. 148</ref>. ჰომოლოგიური რიგის პირველი სამი წევრი აირია, C<sub>16</sub>H<sub>32</sub>–მდე სითხეები, უმაღლესი წევრები – მყარი ნივთიერებები. აირად და მყარ ალკენებს სუნი არ აქვთ, ხოლო თხევადს აქვს ნავთის სუნი. ალკენების დუღილის ტემპერატურა შესაბამისი ალკანების დუღილის ტემპერატურაზე მაღალია.

==ალკენების მიღება==
არსებობს ალკენების მიღების სხვადასხვა ხერხი, მაგალითად:
*ალკანების დეჰიდრირება — დეჰიდრირება მიმდინარეობს 300℃-ზე კატალიზატორად გამოყენებულა ქრომის ოქსიდი:
:<chem>CH_3 - CH_3 -> CH_2=CH_2 + H_2</chem>

*სპირტების დეჰიდრატაია — სპირტების დეჰიდრატაციისას წყალწამრთმევ საშუალებად გამოიყენება [[ალუმინი]]ს ოქსიდი (<chem>Al_2O_3</chem>). ალკენის მიღება ხდება სინჯარაში სპირტის და ოქსიდის გაცხელებით, მაგრამ აუცილებელია ალუმინის ოქსიდი არ ეხებოდეს სპირტს:
:<chem>CH_3 - CH_2 - OH  -> CH_2=CH_2 + H_2O</chem>

*შიგამოლეკულური დეჰიდრატაციით ალკენის მიღება ასევე შესაძლებელია კონცენტრირებული გოგირდმჟავას თანაობიასას 170℃-ზე.

*ჰალოგენნაწარმის დეჰიდროჰალოგენირება — რეაქცია მიმდინარეობს ფხვიერი კალიუმის ტუტის თანაობისას
:<chem>CH_3 - CH_2 - Cl -> CH_2=CH_2 + HCl</chem>

*დიჰალოგენნაწარმების დეჰალოგენირება — რეაქცია მიმდინარეობს [[თუთია|თუთიის]] ფხვნილის მეშვეობით. აუცილებელია ჰალოგნის ატომები განთავსებულნი იყვნენ სხვადასხვა ნახშირბად ატომზე.
:<chem>Cl - CH_2 - CH_2 - Cl + Zn -> ZnCl_2  + CH_2=CH_2</chem>

== ნომენკლატურა ==
ალკენების კლასის პირველი ათი წარმომადგენელი:
{|class="wikitable"
|[[ეთენი]] (ეთილენი)||[[პროპენი]]||[[ბუტენი]]||[[პენტენი]]||[[ჰექსენი]]||[[ჰეპტენი]]||[[ოქტენი]]||[[ნონენი]]||[[დეკენი]]
|-
|C<sub>2</sub>H<sub>4</sub>
|C<sub>3</sub>H<sub>6</sub>
|C<sub>4</sub>H<sub>8</sub>
|C<sub>5</sub>H<sub>10</sub>
|C<sub>6</sub>H<sub>12</sub>
|C<sub>7</sub>H<sub>14</sub>
|C<sub>8</sub>H<sub>16</sub>
|C<sub>9</sub>H<sub>18</sub>
|C<sub>10</sub>H<sub>20</sub>
|}

==ქიმიური თვისებები==
ალკენებს ახასიათებთ მიერთების რეაქცია:
*ჰიდრირება ანუ წყალბადის მიერთება:
:CH<sub>2</sub>=CH<sub>2</sub> + H<sub>2</sub> → CH<sub>3</sub>–CH<sub>3</sub>

*ჰიდრატაცია ანუ წყლის მიერთება:
:CH<sub>2</sub>=CH<sub>2</sub> + H<sub>2</sub>O → CH<sub>3</sub>–CH<sub>2</sub>OH

*ჰალოგენირება ანუ [[ჰალოგენები|ჰალოგენების]] მიერთება:
:CH<sub>2</sub>=CH<sub>2</sub> + Br<sub>2</sub> → BrCH<sub>2</sub>–CH<sub>2</sub>Br

*ჰიდროჰალოგენირება ჰალოგენწყალბადმჟავის მიერთება:
:CH<sub>3</sub>–CH={{chem|CH|2}} + HI → CH<sub>3</sub>–CH'''I'''&minus;{{chem|CH|2}}–'''H'''

მარკოვნიკოვის წესის თანახმად ჰიდროჰალოგენირების დროს წყალბადი მიუერთდება ნახშირბადატომს, რომელიც უფრო მეტ წყალბადთან არის დაკავშირებული.

==იხილეთ აგრეთვე==
*[[ალკადიენები]]
*[[ალკანი]]

==ლიტერატურა==
*საყმაწვილო ენციკლოპედია: ქიმია, თბ., 2006.

==სქოლიო==
{{სქოლიო}}

[[კატეგორია:ნახშირწყალბადები]]
[[კატეგორია:ორგანული ქიმია]]